Academic Journal

of

Modern

Philology

ISSN 2299–7164
Vol. 19 (2023)

Wrocław

2023

Editor-in-chief

Piotr P. Chruszczewski

Honorary editors

Camelia M. Cmeciu

Joanna Esquibel

Franciszek Grucza

Associate Editors

Katarzyna Buczek
Aleksandra R. Knapik

Assistant Editor

Monika Piechota

Editor-in-chief

Piotr P. Chruszczewski

Honorary editors

Camelia M. Cmeciu, Joanna Esquibel, Franciszek Grucza

Associate Editors

Katarzyna Buczek, Aleksandra R. Knapik

Assistant Editor

Monika Piechota

Scientific Board of the Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch

Piotr Blumczyński (Belfast, Northern Ireland), Piotr Cap (Łódź), Camelia M. Cmeciu (Bucharest, Romania), Piotr P. Chruszczewski (Wrocław), Marta Degani (Verona, Italy), Robin Dunbar (Oxford, UK), Katarzyna Dziubalska-Kołaczyk (Poznań), Francesco Ferretti (Rome, Italy), Stanisław Gajda (Polish Academy of Sciences), Piotr Gąsiorowski (Poznań), Franciszek Grucza (Warszawa), Philippe Hiligsmann (Louvain-la-Neuve, Belgium), Rafael Jiménez Cataño (Rome, Italy), Ewa Kębłowska-Ławniczak (Wrocław), Tomasz P. Krzeszowski (Warszawa), Barbara Lewandowska-Tomaszczyk (Konin), Lorenzo Magnani (Pavia, Italy), Michiko Ogura (Chiba, Japan), Marek Paryż (Warszawa), John Rickford (Stanford, USA), Hans Sauer (Munich, Germany), Tadeusz Sławek (Katowice), Aleksander Szwedek (Poznań), Elżbieta Tabakowska (Kraków), Marco Tamburelli (Bangor, Wales), Kamila Turewicz (Łódź), Jerzy Wełna (Warszawa), Roland Willemyns (Brussels, Belgium), Donald Winford (Ohio, USA), Anna Wojtyś (Warszawa), Władysław Zabrocki (Poznań)

Reviewers of Vol. 19 [2023]

Armand D’Angour (Oxford, UK), Yuliya Asotska-Wierzba (Kraków), Isabel Balteiro (San Vicente, Spain), Małgorzata Baran-Łucarz (Wrocław), John A. Bateman (Bremen, Germany), Marek Bieńczyk (Warszawa), Magdalena Bizior-Dombrowska (Toruń), Dariusz Bogusz (Dęblin), Katarzyna Buczek (Opole), Ian Caldwell (Leeds, UK), Anna Dargiewicz (Olsztyn), Natalya Didenko (Wrocław), Wojciech Dohnal (Poznań), Ursula Doleschal (Klagenfurt, Austria), Stephen C. Druce (Brunei, Borneo), Zygmunt Frajzyngier (Colorado, USA), Katarzyna Glinianowicz (Kraków), Łukasz Gołaszewski (Warszawa), Monika Grabowska (Wrocław), Karen Grumberg (Texas, USA), Marzena Guz (Olsztyn), Marek Hampl (Žilina, Slovakia), Michał Hrabia (Katowice), Filip A. Jakubowski (Poznań), Adam Jaworski (Hong Kong, China), Agnieszka Jezierska-Wiśniewska (Warszawa), Renata Kamenická (Brno, Czech Republic), Simon Kasper (Düsseldorf, Germany), Agata Kawecka (Łódź), Hanna Kędzierska (Wrocław), Klaudia Kluj-Kozłowska (Gdańsk), Anna Kobylińska (Warszawa), Katarzyna Kociołek (Warszawa), Aryeh Kofsky (Haifa, Israel), Jadwiga Krajewska (Wrocław), Józef Kwaterko (Warszawa), Karen J. Leeder (Oxford, UK), Torsten Leuschner (Ghent, Belgium), Maria Lewandowicz (Gdańsk), Piotr Machura (Katowice), Katarzyna Majbroda (Wrocław), Katarzyna Majdzik-Papić (Katowice), Tomasz Michta (Białystok), Janina Mołczanow (Warszawa), Daniele Monticelli (Estonia), Brenna M. Munro (Miami, USA), Andrzej Nowosad (Kraków), Marcin Odelski (Wrocław), Anna Opiela-Mrozik (Warszawa), Aleksandra Pajek (Warszawa), Jose Luis Losada Palenzuela (Wrocław), Marek Paryż (Warszawa), Patrycja Paskart (Wrocław), Mariusz Plago (Wrocław), Katarzyna Popek-Bernat (Warszawa), Krzysztof Puławski (Białystok), Claudia Posch (Innsbruck, Austria), Izabela Romańczuk (Warszawa), Gabriele de Seta (Bergen, Norway), Milette Shamir (Tel Aviv, Israel), Sławomir Sikora (Warszawa), Małgorzata Sokołowicz (Warszawa), Krzysztof Szczygielski (Białystok), Magdalena Walenta (Warszawa), Marta Wojtkowska-Maksymik (Warszawa), Salvador Valera Hernández (Granada, Spain), Brett A. Zimmerman (Toronto, Canada), Marián Zouhar (Bratislava, Slovakia)

Proofreading

Editors, DTP: Wydawnictwo Publikkore, Jutta Birnbickel, Denise Camenzuli, Xavier Chantry, Stephen Dersley, Dariusz Dybek, Azeem Sahu Khan, Patricia Lentini, Alessandra Rotella, Marcin Tereszewski, Peter Tokarski , Monika Wenzel.

Published by / adres wydawcy:

Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch

Komisja Nauk Filologicznych Polskiej Akademii Nauk, Oddział we Wrocławiu

ul. Podwale 75, 50-449 Wrocław

http://www.pan.wroc.pl

College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław

Kolegium Międzydziedzinowych Studiów Indywidualnych, Uniwersytet Wrocławski

ul. Św. Jadwigi 3/4, 50-266 Wrocław

https://kmsi.uwr.edu.pl/

Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch /

Komisja Nauk Filologicznych Oddziału PAN we Wrocławiu

Chairperson / przewodniczący: prof. dr hab. Piotr P. Chruszczewski

Deputy chairpersons / wiceprzewodniczące: dr Katarzyna Buczek, dr Aleksandra R. Knapik

Secretaries / sekretarze: dr Agata Figiel, dr Monika Piechota

from 2023 © Copyright by Oddział Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu & Kolegium Międzydziedzinowych Studiów Indywidualnych Uniwersytetu Wrocławskiego,

All rights reserved

ISSN 2299–7164 (print edition)

ISSN 2353–3218 (on-line edition)

Table of Contents

Kamil Barski

„Tam, gdzie nas nie spotkamy, melancholia się nami nie nażre”. Romantyczna antropologia melancholiczna w polskim black metalu

Marta Belia

The Power of Silence: Jan Skácel, the Banned Man

Paola Ferrandi

Exploring Hidden Narrative Elements through a Close Reading of Vasily Grossman’s Short Story “The Life of Il’ya Stepanovich” (1935)

Samuel Figueira-Cardoso

Digital Text and Brazilian Folklore: Discussion on Referential Activity and Beyond

Izabela Gatkowska, Olga Jauer-Niworowska

Functioning of Lexical Connections in Patients with Neurodegenerative Diseases. Case Study of a Patient with Spinocerebellar Ataxia (SCA)

Paweł Golda, Julia Roemer

Collocations et représentation fémininedans les œuvres de Colette : Une analyse linguistique et littéraire

Beata Grzeszczakowska-Pawlikowska

Die Relevanz von Sprechflüssigkeit in der interkulturellen Lehr-/Lernkommunikation am Beispiel studentischer Referate – ausgewählte empirisch basierte Erkenntnisse

Vladan Holcner, Jiří Dvořák, Jiří Vápeník

Motivation for Second Language Learning in the Czech Armed Forces

Sylwia Kalińska

Réduction De L’anxiété De Production Orale

Grzegorz A. Kleparski

On Extralinguistic Motivation in Semantic Change: Euphemisation of Taboo Areas

Konrad Klimkowski

DeepL Translate and DeepL Write as Tools for Text Mediation in Plurilingual Workplaces

Aleksandra R. Knapik,

Endo-, egzo- oraz izogenne języki kontaktu

Barbara Komenda-Earle

Modellierung und Derivation in der Phraseologie. Der Fall der hyperbolischen Verbalphraseme im Deutschen

Jan Lazar

La perception des rectifications orthographiques de 1990 : quelle connaissance auprès des étudiants polonais 

Magdalena Lidia Lobert

Namen im südlichen Ermland. Beobachtungen zur Tätigkeit von Komisja Ustalania Nazw Miejscowości am Beispiel von Toponymen der Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda

Anna Maciejewska

„Czarna legenda” Niccolò Machiavellego w polskiej poezji XVII wieku (na wybranych przykładach)

Marek Pawlicki

“Each of Us Has a Thousand Lives”: Fragmented Selves in the Stories of Nadine Gordimer

Ciro Porcaro

Von den “Luftgebäuden” der Philosophie in der Stadt der Sprache: An Analysis of the Metaphors in the First Part of Wittgenstein’s Philosophical Investigations

Izabela Poręba

The Fading Revolutionary Capacity of the Zombi. The Transformation of Zombis’ Symbolism in Haitian Literature as Exemplified by the Novels of Dany Laferrière and Yanick Lahens

Nataliia Rudnytska

Literary Translation and Elimination of the Soviet Ideology in Contemporary Ukraine

Jakub Stachurka

Sejmy pacyfikacyjne i ich miejsce w ustroju Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rozważania nad sejmami z lat 1589, 1673, 1699 oraz 1736

Maria Stryszewska

Analiza formalna i semantyczna przymiotników od toponimicznych w języku rosyjskim, polskim i macedońskim (na materiale słownikowym)

Michał Szawerna

Film Genre and Theories of Conceptual Representation: Toward a Schema-Based Account of Film Genre Oriented to Multimodal Cognitive Linguistics

Aleksander Szwedek

Thematic Roles in Image Schemas. Part 2. A Missing Link from Reality to Mind

Magdalena Ślawska

Chorwaccy i serbscy wydawcy polskich książek dla dzieci i młodzieży w latach 1991–2022

essays, Reviews & polemics

Paweł Giwojno

Knapik, Aleksandra R., Piotr P. Chruszczewski (2023) Kreolingwistyka w zarysie. Językowo-kulturowe mechanizmy przetrwania, rozwoju i dezintegracji Seria: Beyond Language Vol. 8., San Diego, CA: Academic Publishing; ss. 301

Aleksandra R. Knapik

The Review of the English Textbook: Battleplan. English for the Polish Military. Student’s Book, Level 3. Author: Jeremy Walters

Leszek Pułka

Traugutta róg Mierniczej. Małomiasteczkowość nieopodal centrum europejskiego miasta średniej wielkości w pierwszej połowie lat 60. XX wieku

Dennis Scheller-Boltz

Gender and Text: How Societal Awareness of Gender and Identity Diversity Changes the Production of Texts – Illustrated with the Example of German

Wojciech Soliński

Bohumil Hrabal and Umberto Eco: Ad Usum Delphini?

Jeremy Walters

Shadows of the Past. The Challenges of Teaching Analytical Writing within the Military

Jakub Zbądzki

The Untranslatability of Silence? A Voice in the Discussion on Translation of Catullus’ “Ad Inferias” by Anne Carson

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.1

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Kamil Barski

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej

kamil.barski@amu.edu.pl

ORCID: 0000-0002-1971-5300

„Tam, gdzie nas nie spotkamy, melancholia się nami nie nażre”. Romantyczna antropologia melancholiczna w polskim black metalu

„Where We Don’t Meet Each Other, the Melancholy Won’t Stuff Itself With Us”. Romantic Melancholic Anthropology in Polish Black Metal

Abstract

Among the many research fields, in terms of which heavy metal (counter)culture (more precisely, in this case, black metal) can be studied, the history of literature has a prominent place. The separation of the lyrics of the song from its musical layer makes it a poem which can be interpreted in various keys. As a result, it can also be established in various literary traditions. In my opinion – expressed also in other publications – black metal poetry has a romantic character for many reasons. In this article, literary studies are combined with anthropological considerations. There is a specific concept of man that emerges from the interpretation of the lyrics, which makes us consider black metal musicians as “late grandchildren” of Romanticism, and black metal itself – as another incarnation of this movement in the history of culture. It turns out that the most represented anthropological attitude which occurs in contemporary works of this genre is Romantic melancholy, the various manifestations of which are traced in each lyric.

Keywords: melancholy, black metal, Romanticism, heavy metal

Słowa kluczowe: melancholia, black metal, romantyzm, heavy metal

Jest przynajmniej kilka postaw estetyczno-ideowych, które w swoich romantycznych wariantach uobecniają się w polskim black metalu, dowodząc, że zasadne jest umieszczanie tego gatunku muzycznego w paradygmacie romantycznym. O tym, dlaczego przekonany jestem o romantyczności black metalu, pisałem już w innych miejscach1. Odrębne teksty godziło się także poświęcić toposom buntownika, a także wędrowca (zob. Barski 2020, 2021a). Opowieść rozpoczętą w tych artykułach wieńczy niniejsza praca, stanowiąc ostatnią, uprzywilejowaną część swoistego tryptyku. Wybór ten nie był przypadkowy. Prześledzenie kierunku, w którym zmierza warstwa liryczna utworów blackmetalowych, a szczególnie grup uznawanych za artystycznie najcelniejsze, najlepiej ocenianych przez recenzentów i stanowiących istotną nowość w polskiej odmianie gatunku, pokazuje, że dominantą emocjonalną tych tekstów są pesymizm, poczucie beznadziei, nuda, wreszcie – nietożsama z poprzednimi, ale przecież obejmująca je wszystkie – melancholia. Cierpieć na nią będą bohaterowie utworów różnych, raz bardziej abstrakcyjnych, to znowu bardziej realistycznych – dlatego też od filozoficznych rozważań przejdziemy do tułania się ulicami miasta-molocha, choć nie tylko ono będzie stanowić theatrum ich zmagań z „czarną chorobą”. Podmiot blackmetalowy będzie w każdym razie balansował na krawędzi tej samej przepaści, w którą trochę z przerażeniem, a trochę z fascynacją zaglądali romantycy.

Należy tylko podkreślić, że nie każdy z cytowanych liryków jest wybitny – ale i my mówimy o nich nie z perspektywy krytyka, a badacza, którego interesują przede wszystkim continuum romantycznego paradygmatu oraz swoista antropologia, która wyrasta z tego gatunku niezależnie od jakości poszczególnych jego wytworów. Aby skuteczniej wykazać paradygmatyczność zjawiska oraz szerokość jego występowania, obok zespołów znanych fanom gatunku przytaczam też teksty grup mniej popularnych, obok „tradycyjnie blackmetalowych” – takie, które romansują z innymi gatunkami (Odraza)2. Komentarza wydaje się także potrzebować sposób, w jaki będę rozumiał romantyczność w obrębie tej rozprawy. Otóż pragnę myśleć o niej w ramach pewnego ponadczasowego fenomenu, którego trwałość pozwalała Jerzemu Ziomkowi (1986: 43) mówić o XIX w. jako romantyzmie sensu largo, a Mariowi Prazowi ([1930] 1974) pisać w swojej słynnej książce Zmysły, śmierć i diabeł w literaturze romantycznej o autorach piszących na przestrzeni całego wieku. Należy jeszcze zaznaczyć, iż celowo nie poświęcam osobnego akapitu definicji romantycznej melancholii. Taka eksplikacja byłaby zbyt obszerna i zniuansowana, a przede wszystkim metodologicznie mało użyteczna. Zamiast tego w obrębie całej pracy zestawiam badane utwory z fragmentami opracowań tematów mieszczących się w kręgu romantycznej melancholii.

Postawę typowego dla melancholii pogrążenia we własnym wnętrzu kosztem skupienia na świecie zewnętrznym (Barański 2000: 14) prezentuje utwór grupy Apatheia o nazwie Odmętnia:

W odmętach swych myśli

wiele ja skrywam obojętny na przyszłość

bo przeszłość jest wciąż we mnie żywa. (Apatheia 2018a)

Tytułową „odmętnią” będzie tu psychika, a przynajmniej świat myśli podmiotu, cechujący się pewną niejasnością, zagmatwaniem, zasnuty mgłami wciąż powracającej i wciąż analizowanej przeszłości, która nie pozwala ani na trzeźwe działanie w teraźniejszości, ani tym bardziej na tworzenie żadnych projektów na przyszłość. To rozpamiętywanie jest zresztą typowym wyznacznikiem melancholii (Śniedziewski 2011: 211). Samo to słowo – „odmęty” – odzwierciedla stopień zamyślenia i zagubienia osoby mówiącej, a w połączeniu ze zdaniem „wiele ja skrywam” daje znać o istnieniu pewnej samodzielnie wytworzonej bariery – bariery podniesionej albo po to, żeby swobodnie myśleć (i móc się odciąć), albo zbudowanej samoczynnie w procesie „zatapiania” się w myślach. Co jest przyczyną, co skutkiem – w zasadzie nieistotne; ważniejsze, że cechy te tworzą już pewien portret melancholika-introwertyka (a postawy te są sobie pod wieloma względami bliskie). Spójrzmy na dalszą część tekstu:

Poddam się nurtowi

utonę w apatii

śnięty pośród śniętych

brzuch do góry wznoszę

Meandrując przez życie

błądzę bez celu

kim byłem? kim jestem?

gdzie jesteś?

ciebie już tu nie ma

bo twa życia rzeka

krwią już spłynęła. (Apatheia 2018a)

O kimkolwiek mowa w ostatnich wersach utworu, sprawiają one, że sama wręcz nasuwa się psychoanalityczna wykładnia melancholii. Zaufajmy zresztą Marii Janion (1972: 312): „Dziś czytamy romantyków przez Freuda i Freuda przez romantyków. Jak najsłuszniejsza to lektura” i spróbujmy przeczytać w ten sposób również „późnych wnuków” romantyzmu.

Jak wiemy z pism austriackiego lekarza – melancholia jest nieprzepracowaną żałobą po utraconym obiekcie (Freud [2000] 2009: 148–149). I niewątpliwie z utratą mamy tutaj do czynienia: „gdzie jesteś? / ciebie już tu nie ma / bo twa życia rzeka / krwią już spłynęła”. Kim jest owo „ty” liryczne – osobą, ideą, sensem życia (a może tym ostatnim powiązanym z dwoma poprzednimi) – tego nie wiemy, ale opisanie ich utraty bliskie jest motywom melancholicznym. Po pierwsze, negacja – podmiot nie wie, kim jest, nie wie, kim był; po drugie – motyw odjęcia („ciebie już tu nie ma”)3. Trudno jedynie dopatrzyć się trzeciego elementu, narcystycznego „wchłonięcia” obiektu w celu uzyskaniu jego wewnętrznego substytutu i dokonania aktu (auto)agresji (Bieńczyk 2012: 24–25), chyba że za dowód takiego stanu rzeczy odbierzemy problem podmiotu z określeniem swojej tożsamości, również w odniesieniu do przeszłości („kim byłem? kim jestem?”), i świadome poddanie się prądowi, który niesie „śniętych”. Prawdopodobne jest, że wspomnienia, którymi żyje, też łączą go z obiektem. Ponadto – błądzi bez celu, tuła się – a czynność ta również odczytywana jest jako motyw melancholiczny (pod względem ciągłego powracania do tej samej sytuacji; Bieńczyk 2012: 57–59). Bohater utworu wydaje się pusty w sensie aksjologicznym. Ponieważ jest obcy światu oraz sobie samemu, reprezentuje romantyczną antropologię, w której człowiek był wewnętrznie rozdarty i wyalienowany – wiedzieli o tym Georg Hegel, Friedrich Schelling, Friedrich Schiller (Stępień 2015: 237), Novalis, Maurycy Mochnacki (Bittner 2002: 11), Zygmunt Krasiński (Napierała 2008: 83–84), Søren Kierkegaard… Do tego rodzaju listy można by dopisać większość autorów związanych w jakimś stopniu z epoką romantyzmu.

Pytania o to, kim podmiot był i kim jest, są inaczej zadanymi pytaniami o sens bytowania, które można by równie dobrze włożyć w usta romantycznych poszukiwaczy własnej tożsamości: co osiągnąłem? Jakie jest moje miejsce w świecie? Dokąd dążę? Jaki to wszystko ma sens? Bohater wydaje się uważać, że nie ma żadnego. Pogrążony jest w apatii, całkowitej niechęci do podjęcia jakichkolwiek działań. Ten buntowniczy podmiot blackmetalowy, który za wszelką cenę nie chciał być taki jak ci, którzy płyną rzeką życia brzuchem do góry, który próbował za wszelką cenę – nawet zbrodni – żyć autentycznie (a to jedna z obsesji romantyków), poddaje się i izoluje. Jego charakter ma wiele wspólnego z romantyczną nudą, o której Magdalena Bizior-Dombrowska (2016) pisała, że:

rozumiana jest jako pasywność, bierność, izolacja od świata zewnętrznego i brak zgody na uczestnictwo w historii. […] To stan, w którym może zostać zadane pytanie o sens bycia, co prowadzi do opisu świata, w którym bycie jest ujmowane jako nicość. Nuda w takim porządku okazuje się konfrontacją z własnym skazaniem na bycie, ujawniającą nudzącemu się podmiotowi jego uwięzienie w egzystencji. […] Nuda pozbawia nas iluzorycznego poczucia swojskości w świecie, sprawia, że jesteśmy zawieszeni, jesteśmy nigdzie, odkrywamy swoją bezdomność. (Bizior-Dombrowska 2016: 10–11)

Może w jeszcze większym stopniu oddaje taką kondycję podmiotu lirycznego fragment innego utworu z tej samej płyty, w którym czytamy:

Codziennie z trudem otwierasz swe oczy

zmuszony patrzeć na swój własny świat

walka o dziś ciebie nie dotyczy. (Apatheia 2018b)

Więc jeśli „domność” to poczucie przynależności i „umocowanie” w jakimś miejscu, to podmiot Apathei zdecydowanie jest bezdomny – a to właśnie bezdomność konstytuuje, zdaniem Agaty Bielik-Robson (2003: 305), romantyczną podmiotowość. Jego życie to bezwolne bycie niesionym przez strumień: nieistotne, gdzie dopłynie. Nie robi to żadnej różnicy; kierunek nurtu jest jeden: śmierć. I może nawet dałoby się wyrwać i wszystkimi siłami wyjść na brzeg tej rzeki, i albo zacząć żyć naprawdę, albo popełnić samobójstwo – ale jedno i drugie wymaga odwagi oraz zdecydowania; już Schiller widział w samobójstwie dowód niezależności podmiotu (Trogan 2019). Ani jednym, ani drugim mieszkaniec „odmętni” nie dysponuje – dlatego jeśli podejmiemy się próby określenia, jaka jest jego melancholia, to będzie ona melancholią bierną, w której podmiot zatrzymuje się na etapie swojej słabej formy, bez nadziei przemiany w podmiot silny (Bieńczyk 2002: 17–18), oraz przyjmującą raczej północny, bo przepełniony rozpaczą i odbierający wizje na przyszłość, charakter4. Bo też nigdy nie żył on „naprawdę”, wszystko było złudzeniem, imitacją, marną próbą przeżycia czegokolwiek wartościowego:

Odrodzenia nie ma feniks już odleciał

po polu proch rozsypał zostawił tylko złudzenie życia. (Apatheia 2018b)

Cytat ten ujawnia podobieństwa podmiotu Apathei do bohaterów utworów romantycznych, którzy pragnęli – jak pisze Marta Piwińska (2005: 98), za przykład podając Obermanna z powieści Étienne’a Piverta de Senancoura (1804) – nie tyle romantycznych „awantur”, co istnienia głęboko uzasadnionego, nieskalanego pozornością i względnością – czyli przeciwieństwa takiego, którym żyje (żył) podmiot omawianego tekstu.

Wszystko to problemy, z którymi zmagali się tak romantycy, jak i ich bohaterowie. Apatia, pasywność i brak energii – to konsekwencje nudy, na jaką cierpiał Krasiński. Marazm, bierność, odrętwienie i niemożność czynu – to przecież Lambro Juliusza Słowackiego ([1833] 1923). Zamarcie, życie „z przyzwyczajenia”, pogrążenie w przeszłości – to spleen Baudelaire’a (1869). Przyczyny i konteksty podobne, choć nieidentyczne, efekt końcowy – ten sam. Przykłady tej le mal du siècle można by mnożyć, ale zarówno w black metalu, jak i w literaturze epoki pojawia się podobna perspektywa: w świecie można albo oszaleć, albo żyć w marazmie (Bizior-Dombrowska 2016: 212, 225, 256–257). Albo, jak pokazuje tekst krakowskiego zespołu Cień pt. W okowach szaleństwa, jedno i drugie lub jedno z powodu drugiego:

Utkani z nienawiści,

Skryci sami w sobie,

W bezkresie szaleństwa

Rozmywamy się dziś. (Cień 2017)

W odróżnieniu od twórczości Apathei Cień wskazuje na ogólnoludzki, antropologiczny, nie tylko jednostkowy charakter zjawiska. Podmiot orzeka: „człowieczeństwo dawno straciło sens” (Cień 2017), po czym realizuje romantyczny fantazmat uwięzienia w egzystencji:

Niepojęte przeznaczenie, klaustrofobia myśli wszelakich…

Z nadzieją na potępienie – naszych ciał paniczny krzyk,

Zatańczmy razem do melodii udręki, niech prowadzi nas ten rytm

A nasz koniec ziści się…

[…]

Pętla nienawiści związała nas wszystkich.

Niech marzenie jej się ziści, niech wyniszczy ludzki byt.

Nie warto dawać szansy, nie warto opierać się,

W cierpieniach pogrążeni,

Taki już życia sens…

[…]

Śmierci miłość niepojęta ogarnie każdego z nas.

Piętno życia nas opuszcza, radujmy się więc wszyscy! (Cień 2017; pogrubienia – K.B.)

Życie stanowi więc – jednym słowem – piętno. Społeczna jego część to związanie sznurami nienawiści. Twórcy radykalizują zatem wnioski, do których doszedł choćby Kierkegaard, widzący relacje międzyludzkie jako przepełnione fatalizmem, bezdusznością i banałem (Kaftański 2012: 93), czy François-René de Chateaubriand ([1805] 1964), który jednym z tematów swojej słynnej powieści czyni właśnie niemożność nawiązania relacji z innymi ludźmi (Janion, Żmigrodzka 1995: 17). Życie wewnętrzne wreszcie – to „klaustrofobia myśli wszelakich”. Podmiot jest więc uwięziony tak w samym sobie, jak w egzystencji w ogóle – postrzeganie zaś świata jako pułapki, z której trzeba próbować się wyrwać, także stanowi fantazmat typowy dla literatury epoki.

Romantyczni bohaterowie cierpią w tym świecie, bo jest on wybrakowany, zarażony pustką, nicością, brakiem wartości, bo jest on daleki od marzeń, bo „światu jest wszystko jedno”5. Ale cierpią też – i to tę perspektywę podkreślają grupy Apatheia i Cień – z powodu utrapień, strachu i bólu, od których nie da się uciec. Niemożność uwolnienia się od nich jest istotnym składnikiem romantycznej melancholii (Bizior-Dombrowska 2016: 52). Romantyczny rozdźwięk między światem oczekiwanym a zastanym ma więc w przytaczanych tekstach bardziej agresywny, atakujący podmiot charakter; black metal doprowadza do ostateczności napięcia odziedziczone po XIX-wiecznym przodku. Nie chodzi zatem tylko o to, że życie jest miałkie, połowiczne, żałosne oraz puste i dlatego bolesne. Cytowane zespoły zdają się wyraźnie je określać – jest ono złe, podobnie jak nienawistni ludzie, z którymi trzeba się w jego trakcie mierzyć. I dlatego niemożliwa jest realizacja romantycznych wartości: niezależności, wolności, bezkompromisowości. Tych właśnie, o których marzył Werter Johanna Wolfganga Goethego ([1774] 1991) czy Oktaw w Spowiedzi dziecięcia wieku Alfreda de Musseta ([1836] 1997) (Bizior-Dombrowska 2016: 119–120, 135).

Z drugiej strony pustka bywa w utworach zespołów blackmetalowych wartościowana pozytywnie, jako przestrzeń, w której będzie można zaznać wyciszenia, spokoju, braku bólu; jej quasi-nirwaniczne przedstawienie nadaje tekstom Cienia rysu nieco modernistycznego. Udowadnia to, że „czarny nurt”, z którego czerpie black metal, wprawdzie ma swoje źródło w romantyzmie, ale współtworzą go także inne dopływy postromantyczne (wśród nich m.in. modernizm rozumiany jako nurt w sztuce końca XIX w.), w których wyjściowe napięcia znajdują alternatywne rozwiązania. Wiemy przecież, że romantycy co do zasady bali się pustki i nicości (Siwiec 2013: 610–613).

Niech rozbrzmiewa gromki krzyk, rozpacz w końcu przeminie,

Śmierci miłość niepojęta ogarnie każdego z nas.

Piętno życia nas opuszcza, radujmy się więc wszyscy!

Zapomnienia czas nadciąga,

Ludzkość w mękach wymrze wnet.

Pustka wieczna, pustka chłodna…

Już odszedł wszelaki lęk,

Niebyt to rzecz wręcz cudowna,

Niech świat też już skończy się… (Cień 2017)

Podobny kierunek, może nawet w większym stopniu, eksploruje Apatheia, ponieważ wykorzystuje motyw sfeminizowanej Obojętności6, która jest ekwiwalentem śmierci przewartościowanym na plus, bo nie oznacza już marazmu i bierności bliskich stanom chorobowym, ale apatię rozumianą bardziej po stoicku jako wewnętrzny spokój i równowaga (Apatia 2012: 57):

Obojętności! Chwyć mnie za rękę

prowadź do ciebie ścieżką przez ciernie

daj siebie poznać w usta zimne wtopić

dusza ma stracona w otchłań wrzucona. (Apatheia 2018b)

Wyznanie to łączy się jednak zarazem z (czarno)romantyczną fascynacją otchłanią i pragnieniem rzucenia się w nią, które ma być więcej niż śmiercią. Ma być anihilacją, zanegowaniem swojego istnienia, zatarciem wszystkich jego śladów – stąd też feniks rozsypujący po polu prochy, tak by nie było szans na odrodzenie. Podmiot blackmetalowy wykazuje te same dążności co hiperpesymistyczni romantycy w rodzaju Krasińskiego – pęd ku nieistnieniu i pragnienie przyspieszenia go w czasie (Bieńczyk 1990: 30–34).

Część blackmetalowców przekłada tego rodzaju doświadczenie na dyskurs apokaliptyczny, dotyczący już nie tylko samego podmiotu, ale i całego otaczającego go świata, tym samym dowodząc niejako obecności romantycznej antropologii w światopoglądzie gatunku – Janion (2007a: 213) twierdziła bowiem, że w twórczości tej epoki jednostka stanowi „mikrokosmos, obraz, podobieństwo, odbicie, zwierciadło, skrót, rekapitulację wszechświata”. Ponieważ jednak w black metalu w tym zwierciadle przegląda się „pęknięta dusza”7, pęknięcia, w ramach zasady kosmicznej odpowiedniości, domaga się także ów wszechświat. Tak jest w tekstach zespołu Plaga (2013), w których mowa o „najstarszej ze śmierci, co nie zwraca życia, lecz z niego wyzwala”; wspomina się także „zatrzymany cykl kreacji, przez czarny płomień, który odrzuca przyczynowość, rozpuszcza rzeczywistość”. Utwór, z którego pochodzą fragmenty – znamiennie zatytułowany Śmierć cieplna wszechświata – zawiera cały szereg tego typu zaprzeczeń, negacji, anulowań – usta są zaszyte i krzyczą niemo, planety implodują (implozja, jako przeciwieństwo eksplozji, jest wybuchem „do środka” – to kosmiczny przykład melancholijnego „wycofania” z istnienia) i lodowacieją, przestrzeń jest jałowa, światło zanika… (Plaga 2013). Wszelkiego rodzaju samobójcze i apokaliptyczne przedstawienia są tu ostatecznie pewną ekstremalną formą walki o najwyższą wolność, jakby wolność zaprzeczoną – o prawo do nieistnienia.

Do kolejnych wniosków poprowadzi nas analiza utworu perzowskiej Arkony (2016) pt. Droga do ocalenia, którego podmiot, niczym zranione zwierzę, także pragnie wycofać się z osaczającej go rzeczywistości:

A gdy słońce zgaśnie, mrok pokryje ziemię

Ból przeszyje zmęczone ciało

Poszukam ścieżki do zapomnienia

Szepty nocy na skraju przepaści

Oddechy zgniłej i zimnej otchłani

[…]

Poprowadzą mnie, utorują mi drogę do ocalenia. (Arkona 2016)

Te „szepty nocy”, „skraj przepaści” oraz „oddechy zgniłej i zimnej otchłani” to elementy tworzące romantyczno-gotycki charakter tego tekstu, które zarazem pokazują ciekawe i charakterystyczne dla black metalu przewartościowanie. Na pierwszy rzut oka śmierć nie wygląda tu na wybawicielkę – owszem, jest jej przypisane ocalenie, ale przecież cechują ją tu właściwości pozornie negatywne – otchłań jest przecież zimna, trupia, zgniła… Ale właśnie: pozornie. Bo black metal odwraca nie tylko krzyż – jakimż banałem byłoby ograniczanie się do tego po 40 latach od powstania gatunku – ale też tradycyjne pojęcia dobra, zła, piękna. Dowodzi, jak sztuka epoki romantyzmu, że „zło może być piękne, a piękno może być złe” (Janion 2007a: 197). Ta nocna strona istnienia, ku której przechyla się bohater, jest przestrzenią nie (tylko) gwałtu, zniszczenia i bestialstwa, ale (i) ratunku. Zapatrzenie w noc, słuchanie jej dźwięków, wdychanie jej mrocznej woni – to widoczne w black metalu „objawy” romantycznej melancholii. W wielu z tych utworów stanowi ona nie stan przejściowy, ale stałą cechę istnienia, sprawiającą, że życie wydaje się rozłamane między światem wymarzonym a rzeczywistym. Drugi brzeg rozpadliny, ten, na którym żyje się w sposób głęboko uzasadniony – jest daleko. Nie sposób tam dotrzeć wątłymi siłami człowieka, który rozpoznał kruchość istnienia. A rozpadlina kusi, jej czerń – woła.

Innymi słowy: w moim przekonaniu tak obsesyjnie powracający w black metalu mrok ma zapewniać eskapistyczne bezpieczeństwo, pozwala schować się przed światem, w którym bycie silnym, samostwarzającym się podmiotem jest niemal obowiązkiem, a zewsząd atakowanym się jest przez wszechobecny spektakl szczęścia i spełnienia, którego kolory i światła jedynie rażą w oczy człowieka świadomego „niepokojących tematów egzystencji” (Janion 2007b). Melancholia podmiotu blackmetalowego ukazuje mu prawdziwą stronę rzeczywistości. To, moim zdaniem, łączy go z romantykami, którzy „odrzucali miałką, powierzchowną rzeczywistość, nie wyrażali zgody na bycie połowiczne”, których „nie interesowały […] kompromisy” (Bizior-Dombrowska 2016: 305).

Życie po odrzuceniu uśmiechniętej maski, a więc „prawdziwe”, świadome, odarte z pozorów płytkiego szczęścia, jest jednak szare, beznadziejne, smutne. Żyjący nim bohaterowie reprezentują romantyczny nihilizm, który wyraża się właśnie w „nieustannym poczuciu niemożliwości osiągnięcia trwałego szczęścia” oraz „uznaniu nietrwałości i tymczasowości każdego dowolnie ustanowionego sensu i celu istnienia” (Kucner 2013: 52–53). Tych cech dopatrywałbym się w podmiocie kreowanym przez krakowską Odrazę:

Znudzeni tak bardzo, że bardziej się nie da

Ćwiczymy sen twardy…

By porankom nie kłaniać się, a noce rozkochać

Jakby każda z nich była ostatnią

…i w barze popiołem głowy wypełnić

Września euforie i upadki czadzić

Zataczać się na szczytach klęski

I ufać, że listopad odgadnie nas wszystkich. (Odraza 2014a)

Gdyby nie to, że tytuł ten wykorzystany został już przez Maanam, Odraza, odwołując się do Baudelaire’a, mogłaby stworzyć swój Krakowski spleen, będący kontynuacją tekstu francuskiego poety:

Trzeba być wciąż pijanym. To cały sekret; w tym tkwi wszystko. Żeby nie czuć straszliwego ciężaru Czasu, który miażdży wam barki i zgina grzbiet ku ziemi, musicie wciąż się upijać.

Czym? Winem, poezją albo cnotą, wedle upodobania. Byle się upić. (Baudelaire [1869] 1993: 149)

Świetne dopełnienie tekstów z płyty stanowią wypowiedzi muzyka w jednym z wywiadów:

– Odraza w jakimś stopniu jest rezultatem każdej z tych rzeczy [zetknięcia się z patologią, nadmierną ilością gorzały spożywanej w piwnicy, tj. salce prób, i ponurej wizji przyszłości szarego człowieka – K.B.]. Obserwacja stanowiła fundament, niestety osobiste przeżycia również miały w tym swój udział. Kraków stanowi wielki tygiel, przybywają tu aspirujący ludzie z różnych regionów kraju, jednym się udaje, drudzy nie bardzo wiedzą, co począć wobec klęski. Wszystko to gdzieś musi znaleźć ujście – najczęściej jest to centrum miasta w piątkowe wieczory… […] Teksty żywiły się głównie kacem, ewentualnie momentami podlanego alkoholem autoagresywnego olśnienia gdzieś w okolicach 4.00, gdy wszystkie klęski stają przed oczyma, przyszłość wydaje się być [!] zaskakująco prosta, a przede wszystkim czarna. […]

– A gdybyś miał wskazać największą inspirację prócz wódy?

– Noc. Szczególnie ta w mieście – z naciskiem na tą, która każe wszystkim ludziom zaszyć się w domach. Puste miejsca. Relacja kolejowa z Wodzisławia Śląskiego do Krakowa, wyjątkowo magiczna. To te najważniejsze. (Maryjka 2014b)

Gdzie indziej Mateusz Maryjka (2018), wokalista i gitarzysta Odrazy, stwierdza ponadto, iż pisana przez niego płyta – Esperalem tkane – to „wielki manifest słabości i bezradności”. Biorąc pod uwagę powyższe wypowiedzi literackie i paraliterackie (co istotne o tyle, że badając podmiotowość romantyczną, również nie analizujemy wyłącznie twórczości artystycznej, ale także listy, notatki, dzienniki itp.), dochodzimy do wniosku, że źródeł agresji muzyki blackmetalowej, a przynajmniej tej jej części, która stanowi przedmiot opracowania, bynajmniej nie należy upatrywać w romantycznym buncie „silnego” podmiotu. Zjawisko to, jak podkreśla Bielik-Robson (2014: 12), ma bowiem charakter wyłącznie epifenomenu, o istocie romantyczności stanowi zaś przeżywanie trudów związanych z kreacją własnego „ja” i pełną za nie odpowiedzialnością. W poszukiwaniu sensu swojego istnienia nowoczesny podmiot uobecniony w black metalu nie wyrusza jednak w wielką peregrynację, nie przemierza stepów, nie wędruje po morzu jak bohaterowie George'a Gordona Byrona. W odczarowanym świecie byłyby to obrazy już puste, trochę śmieszne, nieautentyczne. „Późni wnukowie” romantyzmu są raczej turpistami – bo tylko brzydota jest w stanie wyrazić prawdę o koszmarze życia, toteż brakuje miejsca na patos i awantury inne niż te przy barze i na Absolut inny niż ten w kieliszku.

Te same obsesje, z którymi zmaga się podmiot Odrazy, przedstawia też w swojej twórczości zespół Ortsul (2019), tak opisujący przed kilkoma laty swoją twórczość: „Zrodzon styczniowej nocy w szalecie w oparach akwawitu [!]. Polska, depresja, żal, alkorealizm, szlugi. Black metal od nikogo dla nikogo”. W cytacie zwracają oczywiście uwagę wymienione w drugim zdaniu metonimie życia złamanego, opisanego – zgodnie z opisaną przed chwilą transformacją estetyczną – nie poprzez wyszukane metafory, a z obraźliwą, naturalistyczną ekstrawagancją. Ta autorefleksja twórców znajduje swoje odzwierciedlenie w treści otwierającego płytę Robactwem oblazłem utworu pt. Czwarta rano:

Wszystko

To kurwa

Jest jakieś marne

Nie mam odwagi

Wszystko mnie nudzi

I mierzi

I nawet

Gdyby

Ideały przełożyć

Na ludzi

To byłbym żaden

Nijaki z nikogo

Nie zrobisz każdego

Tak się wyróżniamy

Że powstał kokon

Iluzja

Że coś możemy zmienić

Że czymkolwiek

Kiedyś zabłyśniemy

Dopijaj

Jest ranek

Gdzieś dalej pójdziemy

Powiesz mi to samo

I nic to nie zmieni

Posłuchasz

Jak zawsze

Ze smutnym wzrokiem w ziemi. (Ortsul 2018)

Tekst ten obfituje w motywy określane w literaturze przedmiotu jako melancholiczne. Należy wśród nich wymienić smutny wzrok skierowany w dół (dosłownie – w ziemię, metaforycznie – do swojego wnętrza), powtarzanie tych samych czynności, brak wiary w to, że cokolwiek się zmieni („pójdziemy gdzieś dalej” – do kolejnego baru? Gdzieś, gdzie jeszcze można pić?), karłowacenie, wycofywanie się ze świata zewnętrznego, zamykanie się we własnym wnętrzu, „kokonie” (casus zbliżony do Krasińskiego; Bieńczyk 1990: 109)… Pojawiają się wreszcie: pewne zniechęcenie do życia, brak odwagi, obrzydzenie (dające się powiązać skojarzeniowo z „mdłościami” Jeana-Paula Sartre’a [(1938) 1974]), poczucie, że „Wszystko / To kurwa / Jest jakieś marne”, a więc że wszelkie działania są pozbawione sensu, a my nigdy nie staniemy się tym, kim naprawdę chcielibyśmy być. Innymi słowy: że będziemy nikim.

„Black metal od nikogo dla nikogo”, czytaliśmy przecież w metarefleksji zespołu Ortsul. Uzupełnijmy ją zatem o wypowiedź członka Odrazy poświęconą tożsamym lękom:

[…] interesuje nas stan pierwszego kontaktu z rzeczywistością, który następuje po alkoholowej euforii uczestnictwa w niekończącej się nocy. Wówczas to zdajemy już sobie sprawę, że nieuchronnie nadchodzi dzień, a my szarzejemy; szlachetne postaci, którymi byliśmy jeszcze kilkanaście minut wcześniej, spłynęły w pisuarze, pozostaje zrealizować plan minimum – siedzieć, śmierdzieć, zapalić. Chwilę później w głowie rozpoczyna się projekcja klęsk i przegranych, rozkazują nam się nienawidzić, a my jesteśmy posłuszni. Spektakularnie pokonujemy drogą od stanu, gdy alkohol pozwala być wszystkim do momentu, gdy możemy być co najwyżej nikim. Właśnie o tym opowiada Odraza […]. (Maryjka 2014a)

Tego rodzaju sformułowania, dotyczące lęku przed byciem „nikim” lub „niczym”, wydają się brzmieć jak cytaty z wypowiedzi romantyków. Przytoczmy tylko kilka – Byron: „Nigdy nie będę kimś, a raczej zawszę pozostanę niczym” (Byron 1960: 435). Krasiński: „Czuję, że mogę być czymś, a jestem niczym. Najwyraźniej będę już niczym, póki nie przekroczę granic wieczności” (Krasiński 1980: 197). Niczym jest też człowiek w antropologii Kierkeegarda, jako że żadna z kolejno przywdziewanych przez niego masek nie jest w stanie zapewnić stabilnej, bezpiecznej tożsamości (Szwed 1999: 98–101). Wszystko to sprawia, że widzę bohaterów utworów blackmetalowych – odwołując się do słów Susan Sontag ([1978] 1984: 222)– jako bohaterów współczesnego romantyzmu, noworomantyczne podmiotowości, ludzi, którzy są „niespokojni, zgorzkniali, autodestrukcyjni, dręczeni własną niemożnością odczuwania”8. Nie oznacza to oczywiście, że między cierpieniem dla przykładu Kierkegaarda i podmiotu Odrazy da się postawić znak równości. Choć paralela jest więcej niż widoczna, należy ją postrzegać w sposób bardziej wysubtelniony – nie wolno nam w każdym razie zakrzyknąć, że oto mamy do czynienia z dokładnie tym samym zjawiskiem.

Na przerzucenie kolejnego pomostu pomiędzy epoką romantyzmu a black metalem – a zarazem ukazanie, jakie rekonfiguracje dokonują się w obrębie paradygmatu – pozwoli przyjrzenie się podobieństwom pomiędzy sposobami konstruowania tożsamości charakterystycznymi dla czasu występowania tych zjawisk. Piwińska (2005: 192) uważa, że „złe wychowanie” romantyków wiązało się z ich obudzoną indywidualnością i wyobraźnią, przez które nie odpowiadał im ich los, szukali możliwości jego zmiany, a także sposobów na opuszczenie lub przeobrażenie tej cząstki świata, w której przyszło im żyć. Powstałe w ten sposób pragnienie wyrażenia siebie nie było jednak łatwe do zrealizowania. Wymagało ono od pokolenia dotkniętego powszechnym kryzysem aksjologicznym siły, która miała się brać z samego podmiotu właśnie. Co istotne, ta ekspresywistyczna teoria tożsamości, opisywana m.in. przez Charlesa Taylora ([1989] 2012: 693–694), nie stanowiła dogodnej opcji; przeciwnie, zrzucała na barki słabego porewolucyjnego człowieka „obowiązek realizowania własnej oryginalności”. Z kolei jednym z modeli, za pomocą których opisywana jest podmiotowość dzisiejszego człowieka, jest tożsamość refleksyjna w ujęciu Anthony’ego Giddensa ([1991] 2007: 105), zdaniem którego „tożsamość jest projektem refleksyjnym, za który jednostka jest odpowiedzialna […]. Jesteśmy nie tym, czym jesteśmy, ale tym, co z siebie zrobimy”. Można zapewne wskazać na wiele różnic między tymi propozycjami teoretycznymi; istotniejsze jest jednak dla mnie fundamentalne podobieństwo. W obu tych modelach, z których jeden – Taylora – możemy odnieść do romantyków, a drugi – Giddensa – do ich „późnych wnuków”, podstawowymi elementami są wymóg autokreacji oraz przygniatająca podmiot odpowiedzialność za jej powodzenie lub klęskę. Rzecz jasna, w innym stylu przedstawiłby ten ciężar Słowacki – którego bohaterowie pragnęliby się „przeanielić” i uwolnić od ludzkiej powłoki – a w innym członkowie grupy blackmetalowej, którzy chętniej ukażą go poprzez obrazy brudnego, nieprzyjaznego miasta z jego hałasem, zagrożeniami i używkami. Być może w 1823 r. szarą codzienność naszej egzystencji uświadamiałyby nam romanse rycerskie, podczas gdy w 2023 r. robią to wyznawcy współczesnego neoliberalnego kultu sukcesu i samodzielności. Nie zmienia to jednak faktu, że – w moim przekonaniu – poprzez ukazywanie melancholijnej kondycji niepogodzonego z losem nowoczesnego człowieka grupy blackmetalowe wpisują się w rozpoczęte przed dwustu laty continuum romantyczne.

Niech ilustracją dla tej tezy stanie się utwór zamykający płytę Esperalem tkane pt. Tam, gdzie nas nie spotkamy. Jego zasadą kompozycyjną jest wyraźna opozycja między złym „tu” i dobrym „tam” (gdzie wszakże nie będzie dane się „nam” spotkać). Nie zapominajmy przy tym, że romantyk – zdaniem Janion  (1986) – to ten, kto „jest tam, gdzie go nie ma, a nie ma go tam, gdzie jest”:

Tam, gdzie nas nie spotkamy

Nie z „popiołu” dziś, lecz z „woli” jutro;

Tam, gdzie nas nie spotkamy

Noc nie kończy się nocą, lecz dzień dniem zaczyna;

Tam, gdzie nas nie spotkamy

Melancholia się nami nie nażre;

Tam, gdzie nas nie spotkamy

Z bruku podniosła się chęć i roztarła miasto. (Odraza 2014b)

Opozycja ta oparta jest na negacji i odwróceniu – po pierwsze, podmiot nie mówi o miejscu, w którym „się spotkamy” i które będzie takie lub inne, ale o miejscu, w którym się „nie spotkamy”. Drugie części kolejnych zdań są również miejscami zanegowane („melancholia się nami nie nażre”, „nie z »popiołu« dziś, lecz z »woli« jutro”). Całość konstrukcji polega na odwróceniu – w nieokreślonym bliżej „tam” jest tak bądź inaczej, co oznacza, że „tu” jest dokładnie na odwrót. Zatem, dla przykładu: jeśli „tam, gdzie nas nie spotkamy, melancholia się nami nie nażre”, to „tu, gdzie się spotkamy, melancholia się nami nażre”. Jeśli „tam, gdzie nas nie spotkamy, z bruku podniosła się chęć i roztarła miasto”, to tu tej chęci, siły, ani konstruktywnej, ani niszczycielskiej – po prostu nie ma. Pozostaje tylko poczucie straty, wynikłe z niemożności zasypania granicy między światem wymarzonym a zastanym, uczestniczenie we wspomnianej przez Stawrogina w wywiadzie „niekończącej się nocy” – bo o to chodzi w nieco enigmatycznym fragmencie: „Noc nie kończy się nocą, lecz dzień dniem zaczyna”. Dzień, który zaczyna się dniem, to sytuacja normalna (na tyle normalna, że aż tautologiczna). Nietautologiczne, poprawne będzie za to wyrażenie: „noc kończy się dniem” – tylko że tu jest inaczej: na końcu jednej nocy jest tylko kolejna. Sugeruje to rezygnację z życia dzienną częścią doby, przesypianie jej, by obudzić się kolejną smutną, ciemną, depresyjną nocą. Pogodna, ustabilizowana rzeczywistość jest zbyt daleko. Nie bez przyczyny więc uważanie świata za coś, co jest poza zasięgiem, oraz rozpatrywanie go w kategoriach straty to według Marka Bieńczyka cecha charakterystyczna dla usposobienia melancholijnego (Bieńczyk 2012: 82).

Romantyzm – należy to powtórzyć – wyrasta z kryzysu systemu wartości (Weiss 1974: 195). Swego rodzaju kryzys, który Jarosław Barański (2000: 23) określa rozproszeniem aksjologicznym, dotyka nas również dzisiaj i jest znamieniem współczesnej melancholii: możliwość dokonania tak wielu wyborów przy jednoczesnym braku argumentów, by podjąć konkretną decyzję, prowadzi do zagubienia, niezdecydowania, braku stałych wartości – wolność wewnętrzna staje się wówczas, jak dla romantyków, potężnym ciężarem. To właśnie stanowi powód, dla którego bohaterowie cytowanych utworów blackmetalowych czują zawód i nudę – nic nie spełnia ich oczekiwań, także oni sami. Niczym swoi XIX-wieczni przodkowie tragiczne jednostki ukazane w tekstach tych grup poszukują tożsamości, wartości, czegokolwiek, co mogłoby zapchać tę ogromną wewnętrzną pustkę spowodowaną wolnością, o którą wcześniej tak zażarcie walczyły z Bogiem i wszechświatem. Szukają nowego mitu, nowego punktu odniesienia, nowej transcendencji, bo tej dawnej już nie ma – firmament jest podziurawiony, a niebo – puste.

I niebiosa osiągnęli,

Ale „nie” bogu nie powiedzieli

Boga nie było,

więc czarne niebo milion razy przekłuli

Ale i nad nim boga nie było.

Tylko piekło,

Labirynty

I diabły. (Morowe 2010)

A może nawet nie puste – są tam właśnie piekło, labirynty i diabły. Choć według większości blackmetalowców znaleźć je można raczej na ziemi. Coraz rzadziej otoczone magiczną aurą czy fantazmatycznymi wizjami, a coraz częściej ostentacyjnie szczere i sprowadzone do szarego, zaspanego, beznadziejnego profanum. Co ważne – nie jest to głos jednostkowy, lecz wypowiadany w tym ogólnym tonie, w jakim robił to bohater Spowiedzi dziecięcia wieku Musseta. To „głos naszego śmiesznego pokolenia!” (Odraza 2014a).

1 Skrótowej, ale oddającej mój pogląd argumentacji dokonałem w tekście sprzed kilku lat (Barski 2019). Rozwijam ją z kolei w artykule z Tekstów Drugich (Barski 2021b). Tamże bibliografia nt. black metal studies.

2 We fragmentach dotyczących m.in. Friedricha Schillera, Zygmunta Krasińskiego, Charles’a Baudelaire’a, George’a Gordona Byrona, Sørena Kierkegaarda, Juliusza Słowackiego oraz niektórych zespołów, np. Ortsul, Plagi czy Odrazy – rezygnuję z opatrywania nazwisk bądź nazw konkretnymi datami. Decyzję tę argumentuję odnoszeniem się w danych fragmentach do całości spuścizny literackiej autorów bądź odwoływaniem się do opracowań podobnie szeroko opisujących ich twórczość.

3 Motyw ten pojawia się też w wielu innych tekstach blackmetalowych. Przykładem – Idzie zima Furii: „Płaty skóry od ciała swego odrywam. Rzucam. / Żółć. Idzie zima” (zob. Furia 2007).

4 Rozróżnienie Marka Bieńczyka oparte na rozmyślaniach Emila Ciorana (Bieńczyk 2012: 5; por. Cioran 1992: 64–65).

5 Tytuł płyty zespołu wędrowcy~tułacze~zbiegi (Devoted Art Propaganda 2016).

6 Na temat nirwany jako kochanki por. np. Wyka (1968: 93–94).

7 Por. Orbitowski (2020), gdzie pisarz stwierdza, iż „black metal to krzyk pękniętej duszy”.

8 Jako przykład z XIX-wiecznej powieści rosyjskiej Sontag wymienia Stawrogina z Biesów Fiodora Dostojewskiego. Pseudonim obrany przez Maryjkę – „Stawrogin” właśnie – jest więc nieprzypadkowy. Postać tę zgodnie uznaje się w literaturze przedmiotu za melancholika niemogącego odnaleźć wartości, które nadałyby działaniom człowieka sens (Barański 2000: 23).

Bibliografia podmiotowa

Apatheia (2018a) „Odmętnia”. [W:] Apatheia. Konstelacja dziur. Godz ov War Productions [album muzyczny].

Apatheia (2018b) „Złudzenie życia”. [W:] Apatheia. Konstelacja dziur. Godz ov War Productions [album muzyczny].

Baudelaire, Charles ([1869] 1993) [„Enivrez-vous”]. „Upijajcie sie”. [W:] Charles Baudelaire [Le Spleen de Paris. Petits poèmes en prose. Paris: Calmann-Lévy]. Na język polski przełożyl Ryszard Engelking. Paryski splin. Poematy prozą. Łódź: Klio; 149.

Byron, George Gordon ([1813–1814] 1960) [“Journal: November 14th 1813–April 19th 1814”] „Dziennik: 14 listopada 1813–19 kwietnia 1814”. Na język polski przełożył Henryk Krzeczkowski. [W:] George Gordon Byron Listy i pamiętniki [Letters and Journals]. Na język polski przełożyli Zygmunt Kubiak, Stanisław Kryński, Bronisław Zieliński, Henryk Krzeczkowski, Maria Skroczyńska. Warszawa: Polski Instytut Wydawniczy; 434–435.

Chateaubriand, François-René de ([1805] 1964) [René. [W:] Atala. René. Paris: Chez Le Normant]. Przełożył na język polski Tadeusz Boy-Żeleński. Opracowała Anna Tatarkiewiczowa. René. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Cień (2017) „Okowy szaleństwa”. [W:] Cień. Fate. Old Temple [album muzyczny].

Furia (2007) „Idzie zima”. [W:] Furia. Martwa polska jesień. Death Solution [album muzyczny].

Morowe (2010) „Tylko piekło, labirynty i diabły”. [W:] Morowe. Piekło.Labirynty.Diabły. Witching Hour Productions [album muzyczny].

Odraza (2014a) „Niech się dzieje”. [W:] Odraza. Esperalem tkane. Arachnophobia Records [album muzyczny].

Odraza (2014b) „Tam, gdzie nas nie spotkamy”. [W:] Odraza. Esperalem tkane. Arachnophobia Records [album muzyczny].

Ortsul (2019) [informacje o zespole na fanpage’u]. [Na:] https://tinyurl.com/ksw4xnej [data dostępu: 7.05.2019] [album muzyczny].

Ortsul (2018) „Czwarta rano”. [W:] Ortsul. Robactwem oblazłem. Wydawnictwo niezależne [album muzyczny].

Plaga (2013). „Śmierć cieplna wszechświata”. [W:] Plaga. Magia gwiezdnej entropii. Societas Oculorum Arcanorum [album muzyczny].

Bibliografia przedmiotowa

„Apatia” (2012). [W:] Lidia Drabik (red.) Słownik wyrazów obcych PWN. Z przykładami i poradami. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Naukowe; 57.

Barański, Jarosław (2000) „Melancholia – między dewiacją psychiczną a nastrojem intelektualnym”. [W:] Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu. Nauki Humanistyczne, 5; 13–24.

Barski, Kamil (2019) „Black metal okiem filologa – próba językoznawczego zdefiniowania pojęcia”. [W:] Kwartalnik Młodych Muzykologów, 4. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego; 144–148.

Barski, Kamil (2020) „Znam tylko wolność pomiędzy dobrem a złem – o podmiocie blackmetalowym jako romantycznym buntowniku”. [W:] Czas Kultury, 2. Poznań: Stowarzyszenie Czasu Kultury; 122–129.

Barski, Kamil (2021a) „Diabeł mi zabrał mieszczański raj – wędrówka przez obszary romantycznego niepokoju w polskim black metalu”. [W:] Barbara Zwolińska, Krystian Tomala (red.) (Nie)pokój w tekstach kultury XIX–XXI wieku. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego; 287–301.

Barski, Kamil (2021b) „Dlaczego black metal jest romantyczny? Próba odnalezienia korzeni gatunku”. [W:] Teksty Drugie, 6. Warszawa, IBL PAN; 253–274.

Bielik-Robson, Agata (2003) Inna nowoczesność. Pytania o współczesną formułę duchowości. Kraków: Universitas.

Bielik-Robson, Agata (2004) Duch powierzchni. Rewizja romantyczna i filozofia. Kraków: Universitas.

Bieńczyk, Marek (1990) Czarny człowiek. Krasiński wobec śmierci. Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.

Bieńczyk, Marek (2012) Melancholia. O tych, co nigdy nie odnajdą straty. Warszawa: Świat Książki.

Bieńczyk, Marek (2002) Oczy Dűrera. O melancholii romantycznej. Warszawa: Sic!

Bittner, Ireneusz (2002) Romantyczna idea „odnajdywania siebie” i jej wyraz w korespondencji Zygmunta Krasińskiego. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Bizior-Dombrowska, Magdalena (2016) Romantyczna nuda. Wielka nostalgia za niczym. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Cioran, Emil ([1934] 1992) [Pe culmile disperării. București: Fundația pentru literatură și artă „Regele Carol II”]. Na język polski przełożył Ireneusz Kania. Na szczytach rozpaczy. Kraków: Oficyna Literacka.

Freud, Sigmund ([1915] (2000) 2009) [„Trauer und Melancholie”]. „Żałoba i melancholia”. [W:] Sigmund Freud [Psychologie des Unbewussten. (Studienausgabe) Bd. 3 von 10 u. Erg.-Bd. Francofurti ad Moenum: Fischer Taschenbuch-Verlag]. Na język polski przełożył Robert Reszke. Psychologia nieświadomości. Warszawa: KR; 148–159.

Giddens, Anthony ([1991] 2007) [Modernity and Self-Identity. Self and Society in the Late Modern Age. Stanford: Stanford University Press]. Na język polski przełożyła Alina Szulżycka. Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Naukowe.

Goethe, Johann Wolfgang ([1774] 1991). [Die Leiden des jungen Werthers. Leipzig: Weygand). Przełożył na język polski Leopold Staff. Opracowała Olga Dobijanka-Witczakowa. Cierpienia młodego Wertera. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Janion, Maria (1986) „Marzący: jest tam, gdzie go nie ma, a nie ma go tu, gdzie jest”. [W:] Maria Janion, Maria Zielińska (red.) Style zachowań romantycznych. Propozycje i dyskusje: sympozjum, Warszawa 6–7 grudnia 1982 r. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy; PIW: Warszawa 1986; 303–337.

Janion, Maria (1972) Romantyzm, rewolucja, marksizm. Colloquia gdańskie, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie.

Janion, Maria (2007b), Żyjąc tracimy życie. Niepokojące tematy egzystencji, W.A.B., Warszawa 2007.

Janion, Maria (2007a) Gorączka romantyczna. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria.

Janion, Maria, Maria Żmigrodzka (1995) „Romantyczne tematy egzystencji”. [W:] Dorota Siwicka, Marek Bieńczyk (red.) Nasze pojedynki o romantyzm. Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk; 9–25.

Kaftański, Wojciech (2019) „Rozpacz jako życie w śmierci w myśli Sørena Kierkegaarda”. [W:] Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein, 9. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM; 81–95.

Krasiński, Zygmunt (1980) [list do Henryka Reeve’a z 28 maja 1831 r.]. [W:] Zygmunt Krasiński Listy do Henryka Reeve’a, t. 1. Na język polski z rękopisów autora przełożyła Aleksandra Olędzka-Frybasowa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy; 196–197.

Kucner, Andrzej (2013) „Nietzsche i romantyczne antycypacje nihilizmu”. [W:] Michał Kruszelnicki, Wojciech Kruszelnicki (red.) Nietzsche i romantyzm. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej; 50–68.

Maryjka, Mateusz (pseud. Stawrogin) (2014a) Odraza: „Spektakularnie pokonujemy drogą od stanu, gdy alkohol pozwala być wszystkim do momentu, gdy możemy być co najwyżej nikim”. Rozmowę przeprowadził Oracle. [Na:] https://tinyurl.com/ypaaae2u [data dostępu: 8.05.2019].

Maryjka, Mateusz (pseud. Stawrogin) (2014b) [wywiad z: Stawrogin z zespołu „Odraza”]. Rozmowę przeprowadził Grzegorz Pindor. [Na:] https://tinyurl.com/yep3zrvz [data dostępu: 7.05.2019].

Maryjka, Mateusz (pseud. Stawrogin) (2018) Stawrogin: „Wypowiadanie pewnych rzeczy kosztuje”. Rozmowę przeprowadziła Magdalena Dalmata. [Na:] https://tinyurl.com/3jebnufc [data dostępu: 30.03.2023].

Musset, Alfred de ([1836] 1997). [La Confession d'un enfant du siècle. Paris: F. Bonnaire]. Przełożył na język polski Tadeusz Boy-Żeleński. Posłowiem opatrzyła Marta Piwińska. Spowiedź dziecięcia wieku. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie.

Napierała, Anita (2018) Funkcje cierpienia w antropologii romantycznej. Wizje i diagnozy Zygmunta Krasińskiego. Poznań: Instytut Historii UAM.

Orbitowski, Łukasz (2020) Łukasz Orbitowski: Chciałbym zostać zapamiętany jako pisarz, a nie metal. Rozmowę przeprowadził Rafał Krause. [Na:] https://tinyurl.com/ysua5p68 [data dostępu: 22.04.2022].

Piwińska, Marta (2005) Złe wychowanie. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria.

Praz, Mario ([1930] 1974) [La carne, la morte e il diavolo nella letteratura romantica. Sansoni: Biblioteca Sansoni]. Przełożył na język polski Krzysztof Żaboklicki. Zmysły, śmierć i diabeł w literaturze romantycznej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Sarte, Jean-Paul ([1938] 1974). [La Nausée. Paris: H. Béziat]. Przełożył na polski i wstępem poprzedził Jacek Trznadel. Mdłości. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Senancour, Étienne Pivert de (1804) Obermann. Paris: Cérioux.

Siwiec, Magdalena (2013) „Marionetki, maski i sny. Wokół romantycznej nicości”. [W:] Ruch Literacki, 6. Kraków: Komisja Literacka PAN, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego; 607–624.

Słowacki, Juliusz ([1833] 1923) „Lambro, powstańca grecki. Powieść poetycka w dwóch pieśniach”. [W:] Poezje, t. III. Złoczów: Biblioteka Powszechna. Nakładem i drukiem księgarni Wilhelma Zukerkandla.

Sontag, Susan ([1978] 1984) [Illness as Metaphor. New York: Farrar, Straus and Giroux]. Na język polski przełożył Jarosław Anders. „Choroba jako metafora”. [W:] Maria Janion, Stanisław Rosiek (red.) Osoby. Transgresje 3. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie; 212–240.

Stępień, Sylwia (2015) „Romantyczna nuda i nowoczesna świadomość. Adam Mickiewicz – George Gordon Byron. Próba paraleli”. [W:] Wiek XIX, 8. Warszawa: Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza; 237–250.

Szwed, Antoni (1999) Między wolnością a prawdą egzystencji. Studium myśli Sørena Kierkegaarda. Kęty: Antyk.

Śniedziewski, Piotr (2011) Melancholijne spojrzenie. Kraków: Universitas.

Taylor, Charles ([1989] 2012) [Sources of the Self: The Making of Modern Identity. Cambridge: Harvard University Press]. Na język polski przełożyli Mariusz Gruszczyński, Adam Lipszyc, Marcin Rychter, Olga Latek, Agnieszka Michalak, Agnieszka Rostkowska, Łukasz Sommer. Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Naukowe.

Trogan, Christopher (2019) „Suicide and Moral Freedom: Kant and Schiller”. [W:] The International Journal of Literary Humanities, 1. Champaign: CG Scholar; 31–46.

Weiss, Tomasz (1974) Romantyczna genealogia polskiego modernizmu. Rekonesans. Warszawa: Polski Instytut Wydawniczy.

Wyka, Kazimierz (1968) Modernizm polski. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Ziomek, Jerzy (1986) „Epoki i formacje w dziejach literatury polskiej”. [W:] Pamiętnik Literacki, 4. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk; 23–54.

Received:

10/06/2023

Reviewed:

1/07/2023

Accepted:

10/08/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.2

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Marta Belia

Sapienza University of Rome, Dipartimento di Studi Europei Americani e Interculturai – SEAI

Charles University in Prague, Department of Czech and Comparative Literature

marta.belia@uniroma1.it

The Power of Silence: Jan Skácel, the Banned Man

Abstract

Jan Skácel is a Czech poet whose literary production marked the second half of the 20th century, a particularly difficult historical period. In 1948 the Communist Party had implemented a coup d’état thus conquering the totalitarian management of power and had begun to accentuate the ideological control of cultural life. After a short period of easing of the censorship, in 1968 the harsh period of the so-called “normalization” began: in 1970 Skácel was banned from publishing. In the decade of ban on official publishing he never left his country and never stopped writing verses, declaring his suffering, and tirelessly denouncing, often using refined figures of speech, the difficult condition of the poet reduced to silence. This article proposes an analysis of these texts following some thematic nuclei: first the poems which contain metaphors drawn from the animal world used to represent the figure of the banned poet will be analyzed, to then examine the compositions in which Skácel more explicitly and directly denounces the censorship.

Keywords: Jan Skácel, Czech poetry, normalization, censorship, totalitarian regime, Czechoslovakia, Central Europe

The present work focuses on the analysis of the verses of the Czech poet Jan Skácel (1922–1989) in which he emphasizes the hardship of the poet reduced to silence by censorship during the so-called period of “normalization” in Czechoslovakia.

Jan Skácel’s literary production marked the second half of the 20th century, a particularly difficult historical period in Czechoslovakia. In 1948 the Communist Party had implemented a coup d’état thus conquering the totalitarian management of power. Czechoslovakia plunged from the brief phase of unstable post-war democracy directly into the time of the most rigid Stalinism and the normal path of cultural evolution was brutally interrupted. Many important writers were arrested, persecuted, or silenced because they chose not to adapt their works to the demands of political power. Most of the literary magazines were closed and the normal incoming flow of foreign literature was interrupted. Subsequently, a progressive de-Stalinization of culture took place: starting from the second half of the 1950s, the rigid editorial selection began to ease at least in part.

On January 5, 1968, the Central Committee of the KSČ [Communist Party of Czechoslovakia] elected Alexander Dubček as party secretary. Dubček carried out a reform movement in the direction of liberalism: censorship was abolished, and the press, radio and television were mobilized for reformist propaganda purposes. He laid the guidelines for a modern socialist democracy which would have also guaranteed freedom of religion, press, assembly, speech, and movement; a program which, in Dubček’s words, would have given socialism “a human face”. This period of political liberalization took the name of Prague Spring. Dubček’s political reforms did not intend to completely overthrow the old regime and move away from the Soviet Union: the project was to maintain the collectivist economic system alongside greater political and press freedom. Nonetheless, these reforms were seen by the Soviet leadership as a serious threat to the USSR’s hegemony over the Eastern Bloc countries, and ultimately as a threat to the Soviet Union’s own security.

On the night between August 20 and 21, troops from five Warsaw Pact countries invaded Czechoslovakia, ending the period of Prague Spring. In April 1969, Gustáv Husák was elected secretary of the KSČ; this event marked the beginning of the era of “normalization” aimed at establishing continuity with the period preceding the Prague Spring: consequently, political repression was restored.

This period lasted until November 1989, when the Velvet Revolution led to the establishment of democracy under the presidency of the essayist and playwright Václav Havel. The latter defined the totalitarian system that had been established in Czechoslavachia during “normalization” as “post-totalitarian”, meaning that “it is totalitarian in a way fundamentally different from classical dictatorships, different from totalitarianism as we usually understand it” (Havel [1978] 1987: 40–41). Essentially the difference is that “the post-totalitarian system touches people at every step, but it does so with its ideological gloves on” (Havel [1978] 1987: 44). The war of the post-totalitarian system against life is invisible, “the wars and murders here have a different form: they are moved from the sphere of observable life and social fabric into the darkness of their unobservable internal destruction”1 (Havel [1987] 1999: 932).

Life in this system is thoroughly permeated with hypocrisy and lies, individuals must live within a lie, and even if they do not believe all these mystifications, “they must behave as though they did, or they must at least tolerate them in silence” (Havel [1978] 1987: 45). Those who, on the other hand, choose to live within the truth constitute the independent life of society, such as those writers who issue their work as samizdat (Havel [1978] 1987: 86). However, those who “separate” themselves from society, who deviate from the general norm, are prosecuted (Havel [1987] 1999: 946). This post-totalitarian system has found that a plurality of opinions and interests can lead to the threat of its totalitarian essence and subsequently sees plurality as its archenemy. However, in order to combat plurality, it must necessarily also suppress uniqueness which cannot exist without plurality: this is why this system is characterized by indeterminacy, homogeneity, inexpressiveness, uniformity, anonymity (Havel [1987] 1999: 945–946).

Therefore, the period of “normalization” was the hardest for those writers who refused to bow to the communist regime’s demands: one of them was Jan Skácel, who was banned from publishing in 1970.

Jan Skácel was born on February 7, 1922 in Vnorovy, a village in the border area called Slovácko, in south-eastern Moravia. He spent his childhood in the Moravian countryside, in fact his bond with this land is deep, inner, lived and carved into his language (Cosentino 2004: 11). He attended high school first in Břeclav and then in Brno, where he graduated in May 1941.

During the Second World War he was sent to a labor camp from which he tried to escape several times until, as a punishment, in November 1941 he was deported to the Austrian territories of the Reich where he worked in the road construction sites. When he was in Germany he wrote letters to his parents, whilst when he was in Austria, where censorship was systemic, he began to write poems and it was then that he realized how much the metaphor could say and hide (Kožmín 1994: 29). In 1945, at the end of the war, he returned to Brno and in the same year his first poem was published in the Rovnost magazine in Brno.

He befriended Oldřich Mikulášek, who worked in the Rovnost editorial office and was the one who introduced Jan Skácel in his early twenties to literature (Opelík 2000: 181). Furthermore, again in 1945, he joined the Communist Party. Until 1948 he attended Czech and Russian literature courses at the University of Brno but was disappointed by the fact that the professors would not outwardly acknowledge that the lessons were suspended on November 17, 1939, when, by decree of the Reichsprotektor Konstantin von Neurath, Czech universities were supposed to remain closed for three years due to a series of student demonstrations against the Nazi occupation (Cosentino 2004: 13). For this reason, he did not complete his studies and in 1948 he was hired as editor of the cultural column of the Rovnost magazine where he took the place of Oldřich Mikulášek. However, in 1952 he was sacked by the Rovnost editorial team because he was accused of Trotskyism and deviations (Kožmín 1994: 30).

In April 1953, his friend Mikulášek wanted him in the Brno editorial office of the Czechoslovak radio, where he remained until 1963 when he became director of the Brno literary magazine Host do domu. This periodical provided an outlet for debate on cultural and political issues that could not take place in parliament; also, it published translations of works from countries beyond the Iron Curtain. Furthermore, in the pages of Host do domu every month appeared Skácel’s “small reviews”. In these very particular editorials, short feuilletons often closer to the genre of poème en prose than to the essay, the poet commented on public facts and private events according to a scheme in which the short narrative is always followed by an incisive conclusion, always capable of surprising the reader and never moralistic or moralizing (Cosentino 2004: 19). In 1964 a collection of these proses was released with the title Jedenáctý bílý kůň [The Eleventh White Horse]2; in one of these texts, Malá recenze na tykání [Small Review on Informally Addressing], Skácel directly refers to censorship:

[…] Zatmělo se mi před očima. Není skoro v této republice člověka, s kterým bych si ne tykal. Není téměř člověka, který by netykal mně. Stalo se to za dvacet let jakýmsi národním zvykem. Mám obavu, že kdyby u nás byla cenzura, tak by mi taky tykala a to bych nepřežil3. (Skácel [1964] 2010: 54)

It is a passage with an extremely prophetic content that illustrates how censorship was a key theme in Skácel’s works even before the beginning of “normalization”. He was already worried and aware that the censorship would not have spared him. With the beginning of “normalization” in 1970, indeed, the poet was expelled from the Communist Party of Czechoslovakia, the magazine Host do domu was closed, and from that moment he was banned from publishing. Skácel’s name disappeared from the “normalized” publishing houses and his poems were confined to the clandestine samizdat circuit or to the magazines published abroad by Czech intellectuals in exile (Cosentino 2004: 20–21).

Only in 1981 he was able to officially publish again, albeit in a limited number of copies.

Although in his lifetime he was always denied an award in his country, in 1989 Skácel received two important literary awards abroad: the German Petrarca-Preis award, given to him in Lucca by the Austrian writer Peter Handke, and the Slovenian award of the Union of Slovenian Writers Vilenica 89 for Central European literature.

He died on November 7, 1989 of heart failure, just a few days before the fall of the Czechoslovak totalitarian regime. The funeral was celebrated in the Brno-Židenice district and the funeral speech was prepared by the Czech literary critic Jiří Opelík. The most important Czech poets of the time were present but all of them remained outside the building as a protest to the enormous difficulties encountered by Skácel in publishing his works (Musil 1992: 97).

Jan Skácel publishes his first collection of poems Kolik příležitostí má růže [The Many Occasions of a Rose] at the age of thirty-five, in 1957. It is a well-studied mature debut: he decided to postpone it in order to have more freedom in writing than he would have had if he had debuted in the previous years (Černý 1992: 821–822). This choice testifies to Skácel’s inner need to express himself freely in his verses, “all his life activity has rather a common denominator in that it appears to be a struggle for free movement”4 (Kožmín 1994: 32).

The maturity of his debut means that in this first collection Skácel’s poetic world is already condensed, with its concentrated language and its fixed and tight form, with its innovative and revealing metaphors that capture the atmosphere of a single situation. Over time there will be not so much a change in the themes, in the poet’s attitude and creative methods, but rather a deepening of all these elements (Musil 1993: 80).

That of Jan Skácel is the poetry of Moravia, of silence, of fear and of time, it is a struggle for the truth, which lies helpless against power. It contrasts insecurities with indisputable values such as love, loyalty, and tenacity. His poetic world is effectively summarized by the Czech literary critic Václav Černý:

It is a year in a Moravian village in the rural environment of constant work and natural home horizons, in the mirror of the memory of a boy who as an adult man often returns home to refresh himself, tormented by nostalgia, mainly due to the feeling of time running away irretrievably and a little also to the sorrow for the changes that in the meantime have ruined that ancient corner and home5. (Černý 1992: 823)

This personal and intimate poetic world is nevertheless threatened by censorship in the 1970s and thus begins a very difficult period for Skácel, in which he finds himself in poverty. However, despite the difficulties of livelihood, he chooses the internal exile and never leaves Brno. Jiří Opelík comments on this choice as follows:

From the outside and from the ex post, it is difficult to consider the weight of everything through which he had to redeem his decision not to give up the status of an independent artist and at the same time to preserve that measure of inner freedom that is a condition of every true creation: the weight of hardship, defenselessness, isolation, persecution, denial of one’s own name6. (Opelík 2000: 165)

He returns to publishing officially after ten years of silence in 1981 with the collection Dávné proso (Ancient millet), which contains both unpublished verses and poems previously appeared in clandestine publications. Here the boundaries of Skácel’s world do not substantially change: it is always based on fundamental, immutable, old, and lasting values, but among them, those closest to the pole of pain are intensified (Kožmín 1994: 192–193).

He would never betray his artistic production, his conscience, his humanity, but this results in him feeling alone, abandoned, empty and tormented. Indeed, as Václav Havel recalls, “life here seems to be deprived of its real inner significance, of its true tragedy and greatness, of its true questions”7 (Havel [1987] 1999: 955). It is therefore not surprising that the poet begins to emphasize in his verses the total devaluation of man as a living being, the man who feels lost (Musil 1993: 82). Furthermore, sadness and fear go together with silence: “the sadness of not living and the fear of the unknown”8 (Musil 1993: 82).

All these feelings reach their maximum expression in the verses composed in the Seventies and the Eighties, the years most fraught with suffering for his condition as a poet reduced to silence. Therefore, it is necessary to analyze them: the analysis will take place on a thematic, compositional-structural, and stylistic-rhetorical level; in some cases, an interpretation of the meaning of the verses will also be provided. The examination will first follow the path traced by the metaphors drawn from the animal world that Skácel uses to represent the figure of the poet, and in particular the metaphors of the fish, the bee, and the canary, to then analyze the compositions in which Skácel more explicitly and directly denounces the difficult condition of the poet.

In 1983 the collection Naděje s bukovými křídly [Beech-Winged Hope] is released. It contains the quatrains already published in samizdat and abroad (Kožmín 1994: 103). The work includes two cycles of one hundred quatrains each: Chyba broskví [The Error of the Peaches] and Oříšky pro černého papouška [Peanuts for a Black Parrot]. These two cycles mark the culmination of the poet’s formal research characterized by a constant tendency towards closed forms (Cosentino 1998: 177). In the quatrains the Moravian poet aims to obtain the maximum richness, intensity, and surprising effect of the expression on the smallest surface (Opelík 2000: 170).

Skácel’s quatrains are very dense, they point to the depths of human existence and are often conceived as a single metaphor; they are a new, particular form that has no equal in modern poetry, if not in Japanese haiku. However, Sylvie Richterová recalls that compared to the oriental models, his quatrains “are dynamic, dramatic, full of tension”9 (Richterová 1991: 104).

The Chyba broskví [The Error of the Peaches] cycle contains two significant quatrains in which Skácel refers to the figure of the poet, using figures of speech linked to the animal world:

ta němá slova vypůjčím si od ryb

budu je říkat vroucně pod vodou

a ani trochu nebude mi líto

jestli se utopí a na břeh nedojdou.10 (Skácel [1975] 1996: 114)

The quatrain opens with an oxymoron: the words are silent. The poet is also silent just like the fishes. Yet the words, even if they are only spoken underwater, are equally full of meaning. In fact, “silence is the true goal of Skácel’s words and is so present in his poetry that it is possible to draw up an entire phenomenology of silence”11 (Richterová 1991: 100). The latter can undoubtedly be considered the highest and most essential value of Skácel’s poetic world (Opelík 2000: 169). It is a noisy silence, which can be heard, must be heard; it does not represent the absence of sound but the sound that remains when all other sounds stop resonating (Opelík 2000: 168). Silence is even more powerful in the verses dating back to the period of the publication ban, as it also becomes the forced silence of culture: “political power […] occupies and swallows up everyone so that all should become integrated within it, at least through their silence” (Havel [1984] 1987: 147).

Furthermore, the cult of silence “is a necessary condition for the word to resonate, strike, become concrete”12 (Richterová 1991: 103). And indeed, Skácel’s words, albeit immersed in silence, are sharp, wisely lashing out against censorship.

In another quatrain the poet is compared to a bee:

třeba se nedotýká okraje

básník se jako včela brání

a tomu koho poraní

daruje vlastní umírání.13 (Skácel [1975] 1996: 121)

When the bee stings it dies, the same fate belongs to the poet whose words hurt, they are full of the bitterness caused by marginalization, they aim to tear the veil of the life within a lie imposed by the regime; therefore, if the poet pronounces them he dies metaphorically as he is banned.

The image of the poet-bee is recurrent in Skácel’s work, it appears also in a sonnet included in the Dávné proso (Ancient millet) collection entitled Sonet se spánkem včel (Sonnet with the sleep of the bees):

Nakonec uteče nám bílé kůzlátko

a osiříme

- - - - 

- - - - - - -

Z velikých zásob noci

bude kanout tma

- - - - 

- - - - - - -

Oživnou kopřivy

Hlasitý spánek včel naplní krajinu

- - - - - - -

a úly

zeptáš se

kde ukryty jsou úly.14 (Skácel [1968] 1996: 55)

The use of the sonnet form testifies that, in addition to the prevalence of four-line stanzas, Skácel’s poetry is marked by the organization into four-stanzas structures (Cosentino 1998: 177).

By metaphorically identifying the image of the bee with that of the poet, it can be said that the sleep of bees is that same sleep, that lethargy, which was forcibly imposed on poets. Moreover, such sleep is not silent, but noisy, just like Skácel’s silence. There is no longer any place where the poet can feel safe, as the unanswered question in the last three lines demonstrates.

A peculiarity of this sonnet is that the author keeps silent five of the fourteen lines foreseen by the form of the sonnet. This significant ellipsis is a demonstration of how much silence has become stronger in Skácel’s verses. He often resorts to the use of this technique: using the ellipsis the poet eliminates all that he does not consider necessary, his poetry is always condensed and yet very intense. According to Jiří Opelík, the use of ellipsis certainly complicates the reader’s understanding, but nevertheless concentrates his attention where the author wishes (Opelík 2000: 171).

The image of the poet-bee is still found in the poem Předčasné jaro [Early Spring] included in the collection A znovu láska [And Again Love] published posthumously in 1991. The first two lines of this text read as follows: “Jak ti mám vylíčit to jaro// s kterým jsem osaměl jak zabloudilá včela”15 (Skácel [1991] 1996: 359). The poet in this case, such as in the quatrain contained in Chyba broskví (The error of the peaches), explicitly identifies himself with the bee, he feels lost because of his condition.

The last three lines of the same poem read as follows: “Vylétly předčasně// a nemají kam uložiti snůšku// Včelíny vyhořely dávno”16 (Skácel [1991] 1996: 359). Poets have nowhere to publish their verses, in the totalitarian regime there is no place for those who try to live within the truth. The image of bees that flew away prematurely can be interpreted as a metaphor for all those poets who chose to abandon their country and move abroad due to severe restrictions during the period of “normalization”.

It is not surprising that the figure of the poet compared to the bee appears several times in Skácel’s verses: indeed, a fundamental compositional procedure in his poetry is that of continuous quotation, both that internal to his poetics (self-quotation), and that which has modern Czech poetry as an object (Cosentino 1998: 181). For this reason, it is possible to identify some thematic nuclei and follow their development within Skácel’s poetic world.

Another of these thematic nuclei is the comparison between the poet and the canary that emerges forcefully from the lines of the Sonet o smrti Dona Quijota [Sonnet on Don Quixot’s Death], contained in the collection Kdo pije potmě víno [Who Drinks Wine in the Dark] from 1988:

Naříká Sancho pláče Dulcinea

za zídkou zblblý dav se chichotá

Ježíši Kriste v něžnou náruč přijmi

rytíře svého Dona Quijota

Zbroj jeho ulož do nebeské šatny

nechť jeho sedlo o hvězdy se dře

před rzí chraň meč ať nezaliská bláto

přilbu jež byla miskou bradýře

Bojoval za čest za kanára v kleci

a národ vzdychal: to jsou ale věci

když k tvrdé půtce s násilím a lží

pobídl koně neschoval se za strach

Teď koňský řezník na ústředních jatkách

ubohou Rosinantu ruče poráží.17 (Skácel [1988] 1996: 329)

The metaphor of the poet as a canary in a cage is poignant; the poet just like the canary sings and would like to free his singing, but he cannot do so because he is locked in a cage. And poetry fights against the violence enacted by the regime, against the prevailing lie, it fights for truth , for the honesty and the courage of the artist. This image had already appeared in the speech given by Skácel in 1967 at the fourth congress of the Czechoslovak Union of Writers in which he had explicitly denounced the censorship that silenced poets like canaries in cages:

Ale bylo mi sympatické, že kanárek odmítá zpívat ve tmě. Když přehodíte přes klec šátek, pták zmlkne. Tohoto způsobu tmářství se užívá ve všech rodinách, které vlastní kanárky. A to tenkrát, když se zpěv stává obtížným.18 (Skácel 1968: 118)

All the thematic nuclei analyzed so far refer to the animal world which is closely linked to the human one. In fact, metamorphosis, in which animals take on human traits and vice versa, is a recurring phenomenon in Skacel’s poetics: in the first hundred quatrains of Naděje s bukovými křídly [Beech-Winged Hope], for example, animals appear 72 times (Cosentino 1998: 182). The human and animal worlds frequently merge, so much that it is no longer possible to recognize their boundaries; Skácel brings nature closer to man, anthropomorphizes the world. Václav Černý also recalls, that “Skácel’s metaphor has two basic features, it is a personification and it is concretized in an image drawn from the natural world” (Černý 1992: 828). Thus, as it was shown in the compositions examined, the result of the Skácel’s metaphor is the perpetual movement from man to nature and vice versa.

However, there comes a time when Skácel no longer uses metaphors or similitudes, the suffering becomes stronger and his denunciation more and more explicit. The poet comes out of hiding and writes openly autobiographical poems using the first-person narrative. One of them is Kotlářská 35A [Kotlářská Street 35A], included in the collection Odlévání do ztraceného vosku [Casting in Lost Wax], in which the autobiographical feature is already evident from the title that indicates Skácel’s residential address in Brno. The last quatrain of this poem reads as follows:

Posléze je tu ještě něco

a povědět to nesmíme

potichu jsme to zapomněli

hlasitě o tom nevíme.19 (Skácel [1984] 1996: 229)

Poets cannot speak, they cannot denounce out loud the brutality and falsity of the regime, however they quietly do so by resorting to illegal, hidden, alternative ways such as the samizdat circuit or the publication abroad.

In conclusion, it is necessary to mention two of Skácel’s most polemical compositions against the capillary control of the regime that represent the two poles of censorship, the oppressors and the oppressed: Ti kteří zakazují [Those Who Ban] and Zakázaný člověk [Banned Man]. In the first text, included in the collection A znovu láska [And Again Love], those who ban are presented as “velké hrubé vši”20 (Skácel [1974] 1996: 345), loveless people who persecute poets and all those who fight for freedom of expression. “Děsí je ticho”21 (Skácel [1974] 1996: 345), they are frightened by those silences which, like Skácel’s, are extremely noisy. He was one of the most influential and beloved poets of the second half of the twentieth century, therefore his forced silence is heavy, it cannot go unnoticed. The last stanza of this poem reads as follows:

Povinnost smrti se jim omrzela dávno

nemohou unést mezi živými

tak těžkou věc

A potom není láska

potom je zakázáno vyzpívat se z tmy.22 (Skácel [1974] 1996: 346)

These figures are devoid of any trait of humanity, and this deeply frightens Skácel. The lack of love is terrible because it is a driving and revealing force, nothing is possible without love and Skacel’s poetry is above all love poetry (Cosentino 1998: 180). Furthermore, the very absence of love does not allow him to overcome the darkness caused by the repression of culture with the poetic word. The value of love is opposed to the inhumanity of the “normalized” world.

The poem Zakázaný člověk [Banned Man], contained in the collection Kdo pije potmě víno [Who Drinks Wine in the Dark], is extremely effective and represents the perfect conclusion for this journey through Skácel’s verses of denunciation marked by suffering:

Všechno co mám je obráceno dovnitř

a je to z druhé strany jako kravaty

na zadní stěně dveří šatníku

Pomalu přivykám si na ticho a vůně

Dovedu z bláta zvednout peříčko

a zas je nezahodit

Někdy sám sobě vypravuji příběh

a jindy zazpívám si malou písničku

o tom že nohy máme jenom na bolení

a duši k tomu aby vydržela

A jsem zas neslyšný jak neslyšné je světlo

Tak dopodrobna zabývám se tichem

že podle hmatu podřezávám strach

Cizí i svůj

A proto když se slepí ohlédnou

jako bych patřil k nim

Spolu se provlékáme potmě uchem jehly.23 (Skácel [1988] 1996: 286)

The censored poet recites his verses to himself, he cannot do otherwise. Here the writer openly confesses his pain, his fear, his soul cannot find peace in these conditions. He is inaudible but despite this he does not stop writing verses. The poet’s image is linked to light, which is opposed to the darkness mentioned in the previously analyzed poem. Poetry is light also because it illuminates and reveals the depths of phenomena. Moreover, Skácel claims to meticulously deal with silence and actually he based his entire poetics on it.

Finally, there is the biblical reference to the needle’s eye: both the blind and the poets manage to pass through such a small hole since what really matters is the wealth of spirit. Just the one that Jan Skácel, with his tireless denunciation of censorship and his fighting in defense of the fundamental principles of the human world, has always preserved.

In conclusion, it can be said that Skácel seems to follow a very precise path in bearing witness to the harsh socio-cultural situation of the time: initially, drawing from the animal world, he uses the power of rhetorical figures, in particular of the metaphor, to conceal his message; subsequently, as time passes without any change, thus confirming the stasis of the current situation, openly denounces the censorship confessing his torment and also writing many autobiographical texts using first-person pronouns.

1 “Zdejší války a vraždění mají jen jinou podobu: ze sféry pozorovatelných životních a společenských dějů jsou přesunuty do šera jejich nepozorovatelné vnitřní destrukce “. Czech sources quoted in the article have been translated by the author of this paper, unless otherwise specified.

2 The title refers to a popular belief that if the eleventh horse you meet is white, this encounter brings good luck.

3 “[…] It went dark before my eyes. There is hardly a person in this republic that I would not informally address. There is hardly a person who would not informally address me. It became a kind of national custom in twenty years. I am afraid that if there was censorship in our country, it would as well informally address me, and I would not survive that”.

4 “Všecka jeho životní aktivita […] má spíše společného jmenovatele v tom, že se jeví jako zápas o svobodný pohyb”.

5 “Je […] rok na moravské vsi v kruhu venkovsky ustálené práce a rodných přírodních obzorů, v zrcadle chlapecké vzpomínky, kterou si uzrálý muž přichází občas domů osvěžit a potrápit se přitom nostalgií, složenou hlavně z pocitu nenávratně prchajícího času a trochu i z lítosti nad proměnami, které zatím ten starobylý kout a byt narušily”:

6 “ Zvenčí a ex post těžko zvážit tíhu všeho, čím musel vykoupit své rozhodnutí nevzdat se postavení samostatného umělce a zároveň si uchovat onu míru vnitřní svobody, která je podmínkou každé opravdové tvorby: tíhu nuzování, bezbrannosti, izolace, pronásledování, zapírání vlastního jména”.

7 “ Život jako by tu byl zbaven svého skutečného vnitřního rozpětí, své pravé tragiky i velikosti, svých skutečných otázek”.

8 “Smutek z nebytí, strach z neznáma”.

9 “Jsou dynamická, dramatická, plná napětí”.

10 “I borrow the silent words from fishes/ I pronounce them fervently underwater/ and I don’t mind even a little/ if they drown before reaching the shore”.

11 “Ticho je pravou metou Skácelových slov a je ho v jeho poezii tolik, že lze sestavit celou fenomenologii ticha”.

12 “Je podmínkou toho, aby slovo mohlo zaznít, zasáhnout, být činem”.

13 “Perhaps he does not touch the edge/ the poet defends himself like a bee/ and to whom he will hurt/ he will give his own death”.

14 “In the end the white goat will escape us/ and we will be orphaned/ - - - -/ - - - - - - - // From the large stocks of the night/ the darkness will drip/ - - - -/ - - - - - - - // The nettles will be revived/ The noisy sleep of bees will fill the landscape/ - - - - - - - // and the beehives/ you ask/ where the beehives are hidden”.

15 “How can I describe to you/ the spring in which I was left alone as a lost bee”.

16 “They flew away prematurely/ and have nowhere to store the harvest/ The apiaries burnt out a long time ago”.

17 “Sancho’s lamenting. Dulcinea’s weeping,/ the silly crowd is giggling out of sight./ Lord Christ, into Thy soft embrace receive/ Don Quixote here, ever Thy valiant knight. // Into the heavenly cloakroom place his armour,/ his empty saddle let it graze the stars,/ protect his sword from rusting and his helmet/ from spattering with mud from suffering scars. // He fought for honour for the caged canary,/ the nation heaved a sigh: extraordinary/ the way he fought against brute force and lies, // he spurred his steed and any fear was far./ Now butchered at the central abattoir/ poor orphaned Rosinante sadly dies”. Translation [in:] Osers (2001: 68).

18 “But I found it endearing that the canary refuses to sing in the dark. When you throw a scarf over the cage, the bird shuts up. This method of obscuration is used in all families that own canaries. And that is when singing becomes difficult”.

19 “And finally there’s something else,/ something we mustn’t talk about;/ quietly we’ve forgotten it/ and we don’t know it out aloud”. Translation [in:] Osers (2001: 60).

20 “Large gross lice”.

21 “The silence scares them”.

22 “The obligation of death has long bored them/ they cannot bear among the living/ such a heavy thing/ And then there is no love/ then it is forbidden to sing out of the darkness”.

23 “All that I have is inward turned./ And from the other side it is just like my ties/ on the inside of my wardrobe door. // Slowly I’m getting used to silence and the perfume. // I can pick up a tiny feather from the mud/ and now throw it away. // Sometimes I tell myself a story/ and sometimes sing a little song;/ that we have legs solely so they should hurt/ and a soul so it should persevere. // Again I am inaudible, inaudible as light. // So thoroughly I am engaged in silence/ that by mere touch I sever fear. // Others’ and mine // And that is why, when the blind turn their heads,/ I feel I’m one of them. // Together we slip through the needle’s eye”. Translation [in:] Osers (2001: 78).

Received:

13/07/2022

Reviewed:

28/09/2022

Accepted:

07/08/2023

References

Primary sources

Skácel, Jan (1968) “Jan Skácel.” [In:] IV sjezd Svazu československých spisovatelů protokol, Praha 27–29. června 1967. Praha: Československý spisovatel; 117–118.

Skácel, Jan (1996) Básně II. Brno: Blok.

Skácel, Jan, Ewald Osers (eds.) (2001) Banned man: selected poems. Mississauga: Modrý Peter.

Skácel, Jan ([1964] 2010) Jedenáctý bílý kůň. Praha: Blok.

Secondary literature

Cosentino, Annalisa (1998) “Nihil sine amore.” [In:] Alessandro Catalano, Annalisa Cosentino, Alena Wildová Tosi (eds.) Tra immaginazione e memoria, quattro percorsi poetici. Roma: Bulzoni; 177–184.

Cosentino, Annalisa (2004) “Una bianca spirale di silenzio.” [In:] Jan Skácel, Annalisa Cosentino (eds.) Il colore del silenzio. Pesaro: Metauro; 7–30.

Černý, Václav (1992) Tvorba a Osobnost I. Praha: Odeon.

Havel, Václav ([1978] 1987) [Moc bezmocných.] Translated into English by Paul Wilson. [In:] Václav Havel, Jan Vladislav (eds.) Living in truth. London: Faber and Faber; 36–122.

Havel, Václav ([1984] 1987) [Politika a svědomí.] Translated into English by Erazim Kohák, Roger Scruton. [In:] Václav Havel, Jan Vladislav (eds.) Living in truth. London: Faber and Faber; 136–157.

Havel, Václav ([1987] 1999) “Příběh a totalita.” [In:] Václav Havel, Jan Sulč (eds.) Eseje a jiné texty z let 1970–1989. Praha: Torst; 931–959.

Kožmín, Zdeněk (1994) Skácel. Brno: Jota.

Musil, Petr (1992) “Jan Skácel očima svého přítele.” [In:] Acta Universitatis Palackianae Olomucensis, Facultas paedagogica, Philologica 13, Studia philologica 3. Olomouc: Univerzita Palackého; 91–108.

Musil, Petr (1993) “Jan Skácel-básník Moravy, ticha, strachu a času.” [In:] Acta Universitatis Palackianae Olomucensis, Facultas paedagogica, Philologica 14, Studia philologica 4. Olomouc: Univerzita Palackého; 79–88.

Opelík, Jiří (2000) “Doslov.” [In:] Jan Skácel, Jiří Opelík (eds.) Květy z nahořklého dřeva. Praha: Mláda Fronta; 164– 173.

Opelík, Jiří (2000) “Životopis.” [In:] Jan Skácel, Jiří Opelík (eds.) Květy z nahořklého dřeva. Praha: Mláda Fronta; 176– 193.

Richterová, Sylvie (1991) Slova a ticho. Praha: Československý spisovatel.

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.3

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Paola Ferrandi

Sapienza University of Rome, Department of European American and Intercultural Studies Univerzita Karlova of Prague, Faculty of Arts

paola.ferrandi@uniroma1.it

Exploring Hidden Narrative Elements through
a Close Reading of Vasily Grossman’s Short Story “The Life of Il’ya Stepanovich” (1935)

Abstract

The subject matter of this paper concerns the early phase of Vasily Grossman’s literary career in the mid-1930s. Prior to this period, the author proved his ability to evaluate the mechanisms of censorship and developed his understanding of what was publishable and what could be sanctioned through the publication process of his first novel (Bit-Yunan, Fel’dman 2019). The research material selected for this paper is the lesser-known short story Zhizn’ Il’i Stepanovicha [The life of Il’ya Stepanovich], published in 1935, and the aim is to provide a close reading and an interpretation key to this text. In order to expose the hidden ambiguity of the short story, the chosen research perspective includes a focus on the function of the protagonist as an entity that does not legitimise the socialist myth; a narratological approach on the use of proper names, on “perspective” and the role of the narrator with regard to the axiological structure of the text.

Keywords: Vasily Grossman, Socialist Realism, positive hero, censorship, self-reflection, historical progress, narrator

To establish himself as a writer after his journalistic debut, Vasily S. Grossman had to be aware that he was entering a field of literature and text culture of primary interest to the Soviet authorities and under their strict direct control. By the 1930s, censorship was operating on several levels throughout the literary process, starting from the authors’ self-censorship practices to reach party ideological censorship (Bljum 2000: 14–22). This was so that writers, among whom the novice Grossman, had a good understanding of what was publishable and what could be harshly sanctioned. As shown by Yuri Bit-Yunan throughout his comprehensive study of Grossman’s journalistic and literary activity, he soon realised that the contradictions in Soviet policies and reality were not just temporary dysfunctions but systematic failures1. Therefore, analysing the rasskazy and sketches published by Grossman between 1934–1937 could further shed light on the survival strategies he had to implement to meet the formal requirements of the new socialist realist canon and be published. This attitude seems to comply with a self-censorship mechanism, as in the attempt to foresee the ideological, political and aesthetic claims that could be moved towards a manuscript (Bljum 2000: 14). Yet, whereas Bljum concludes that self-censorship could result in loss of originality, Grossman exploits the potentialities of the language, the narrative techniques and stylistic devices in order to leave the possibility open for a problematised reading of his works. Moreover, although the centrality of the topic and ideological contribution of a literary work helped to identify its preferable interpretation, Grossman did not provide the necessary clarity and unambiguity for this, thus finding himself “u grani dopustimogo”, close but still within the limits of the acceptable (Bit-Yunan 2010: 88-89). This attitude that Bit-Yunan explored with regard to the publication of the ocherk “Berdichev, not as a joke but seriously” in 1929 implies the ability to evaluate the political issues behind censorship mechanisms and, therefore of identifying the right time for publishing (Bit-Yunan, Fel’dman 2019: 94–99).

The short story Zhizn’ Il’i Stepanovicha was published in the eleventh issue of the monthly magazine Znamja in 1934, together with the text Zhenshchina [A woman]. Later, it appeared in 1935 in the collection Schast’e [Happiness] and was reissued in 1937 in Rasskazy [Short Stories]. Il’ya Stepanovich needs to participate in the inauguration of a new steel plant. His mother visits him, and he forgets to meet her at the station with his wife because he is busy at work. The mother’s visit makes him think about death and his childhood for the first time. The story opens with Il’ya leading a meeting and listening to an engineer, when suddenly he shouts the word “Excalibur”, the first word of the text, that emerges from Il’ya’s subconscious, providing an interpretation key for the story and the protagonist’s life.

The title of this short story does not seem to anchor it to the main composition axes of the volume2. These were the concept of happiness and the interest in the social role and function of the protagonists; among those were the revolutionaries of the pre-Bolshevik times, members of the technical intelligentsia and commissars. However, both themes are explored within the narration. The word “life” leaves room for expectations as the reader may be encouraged to approach the text as an exemplum, the proposal of a model life and social path that, if followed, leads to the happiness anticipated by the collection’s title3. Still, the narrator does not provide any explicit information about Il’ya until further on in the narration. There is little detail about his occupation, education and social status, so the reader will be able to infer and complete some of this information based on the places and objects surrounding him and the characters’ interactions. Nevertheless, the fact that Il’ya is designated from the title through the use of his proper name could be symptomatic of the fact that he could be read as a fixed element in a changing world (Margolin 2002: 109)4. Although the narrator uses the protagonist’s proper name a few lines from the beginning, Il’ya has already been introduced in the narrated world. The first lines of the story are:

– Экскалибур!, – громко и внушительно сказал кто-то и все сидевшие за громаным столом оглянулись в сторону председателя. Краснощекий, седой инженер, делавший доклад, замолчал и растерянно вскинув голову, скозил глаза на Илью Степановича. Он, точно лошадь, неожиданно остановленная и озиравшая из-за оглобли сердитым оком кучера, повернул свою толстую уверенную шею в сметанно-белом воротнике […]5. (Grossman 1935: 5)

The authorship of the first word is attributed to a generic “kto-to,” someone, later pointed out by the turning of all the onlookers, who direct their attention to the side of the “predsedatel’,” the chairperson. At that point the engineer, holding a report, questions Il’ya with his gaze and later with words (“Pra-a-astite?” [I beg you pardon]). Il’ya, whose perspective the narrator now assumes, sees the engineer turn around like a horse being held back by the coachman. However, a confirmation as to which actor uttered the word “Excalibur” is only given through Il’ya’s thoughts: “Вот так номер, – удивленно подумал он. – Откуда вдруг выскочило это идиотское слово: «экскалибур», точно вареником ляпнул об стол. И заорал я его, как эврику какую-то” (6) [“What do you know!,” he thought in amazement, wondering where the idiotic word “Excalibur” had suddenly come from. I slammed it down on the table like a dumpling and I shouted it out like some kind of eureka.”]. At this stage, Il’ya is not introduced to the reader through any explicit description of his physical or mental characteristics6. First of all, Il’ya’s words and actions are introduced. Unlike what the first utterance suggests, the protagonist appears to be a man of a practical nature, down to earth and straightforward, maybe even slightly arrogant. He is a functionary, part of the new technical intelligentsia. On first reading, his behaviour seems predictable and normal. He listens to some engineer and gives his suggestions to provide a simple and concrete solution to a concrete problem and ease the way to the regular functioning of industry and production. After the engineer notifies the failure of completion of the construction plans of a plant, Il’ya’s response is not condescending:

– Связаться с заводом Чубаря, который кстати у вас под носом и который кстати же построен для обслуживания южных строительств, вы, конечно, не могли, – сварливо перебил Илья Степанович: – столь безумная и смелая мысль не пришла вам в голову7. (Grossman 1935: 6)

This problem-solving attitude represents a canonical feature of a socialist realist hero, hinting at a fixed interpretation of this episode. Il’ya is capable of keeping an overview of the situation; he is analytical and knows when and where to act, unlike the engineer, who is still speaking joyfully. Besides, Il’ya is strict, but he is expected to be fair and virtuous. The engineer knows exactly how to look at him with crying eyes and address him in a womanly voice, somehow relying on Il’ya’s fairness while underlying the conceit in his reprimand. Later, the narrator signals that Il’ya may be a good functionary, but he is neither magnanimous nor pure and takes a certain pleasure in exercising his power. As his secretary, Draudin, asks for some time off because he has rheumatism, Il’ya replies that it will not be possible until October, to which Draudin resentfully reacts by reminding his superior that he will have to leave the same day to attend the inauguration of a plant:

«На съел» – говорит его [Драудина] лицо. Он знает, что Илья Степанович не любит торжественных открытий. Илья Степанович начинает звонит по телефону-вертушке.

– Ну-да, конечно – Цека. Что? А-а, не выйдет говоришь?

– У вас меняется характер, товарищ Драудин, – говорит он. – Вы улыбаетесь, а вчера едва не лопнули от смеха на заседании, думаете я не слышал?

Но Драудин снова мрачен. Он уходит в управление делами8. (Grossman 1935: 13)

As underlined by the use of the prestigious vertushka, an object that thematises Il’ya’s higher status, he is aware of his position and does not bother recurring to it as a way of getting out of an uncomfortable situation. As a man in charge and as a man who averts the danger of putting one’s petty concerns before official commitments, Il’ya seems to possess some of the qualities of the positive hero, among which Sinyavsky lists and not without irony “the clarity and directness with which he sees the Purpose and strives toward it. Hence the amazing precision of all his actions, thoughts, tastes, feelings, and judgments. […] For him there are no inner doubts and hesitations, no unanswerable questions, and no impenetrable secrets.” (Sinyavsky [1957, 1988] 1960: 48–49). Still, as more information is added, the protagonist’s world shows signs of instability and uncertainty, meaning that his belief system is not as solid as the hero himself took for granted. The first hints of unease are found in metaphors concerning animals and child-bearing, often introduced by the word tochno (exactly, just), that signals a change in perspective: the narrator assumes a subjective psychological point of view, identifiable with Il’ya’s perspective (Uspensky 2000: 108–109). The colour scheme used to represent the story world and its inhabitants reflects the same internal focalisation. As for the first case, the site manager waiting for Il’ya has the riotous attitude of a woman waiting for too long with a little child in her arms in line at the cooperative shop. The evening air is as humid as the breath of a horse, where the horse could stand for the stagnation of older times, a slow pace that contrasts the rhythm of modernity. Draudin, the secretary, is mrachnyĭ (gloomy) аnd zhëltyĭ (both his face and hair are yellow), and he has the same expression of a cat after giving birth to half a dozen kittens. As far as the colours are concerned, yellow shades dominate. Yet they do not seem to stand for the brightness of the new reality, even though they contrast the grey, lifeless countryside around the plant. Yellow is the colour of Draudin’s sick face and of leaves illuminated by electrical lights so as to mark the contrast between natural seasons and the striking pace of work and industry. Il’ya’s mother is standing in a room surrounded by autumn leaves as if the picture of death was announcing itself in front of the protagonist, who is indeed reprimanded because of his appearance. He is not even forty, but his hair is grey, and he looks much older. This suggests that the narrator is not objective but judges the character according to a fixed system of values. This first description of the protagonist need not be read as a sign of wisdom but rather of fatigue, discomfort and lack of balance between Il’ya’s inner self and the outstanding reality. At the same time, this internal turmoil does not equate the restlessness of the revolutionary character that can evolve from exerting his uncontrolled, negatively individualistic will to a more conscious, politically oriented course of action, reaching a “greater harmony both within himself and in relation to his society” (Clark 1981: 16–17).

The circumstances force Il’ya to focus on his inner self. Talking to a comrade in the elevator on the way to another meeting, Il’ya recalls the morning episode that he addresses with laughter. The comrade offers him a simple explanation: – Ты не думай, – сказал товарищ, – это, брат, из подсознательной сферы – и они вдруг перестали смеяться и молча пошли по коридору (Grossman 1935: 8) [“Do not be fooled”, said the comrade, “my friend, it is from the subconscious,” and they suddenly stopped laughing and headed down the corridor in silence]. This character’s function is to thematise that the interpretation key has to be found in the protagonist’s subconscious, where the referent for the name “Excalibur” hides. Still, indulging in one’s subconscious is the typical occupation of a different kind of hero, not an active socialist one, but rather a “superfluous” one. Introspection and solipsism are a relic of an overcome set of values and beliefs, among which one could also identify an explanation for women’s immense love and the bother it provokes in the protagonist, for it cannot be conceived as an improvement factor, as it was for the superfluous hero, anymore (Sinyavsky 1988: 36). Moreover, both love and laughter seem to suggest that the inner sphere and its unexplored and uncontrollable nature are something the protagonist is wary of.

Some superfluous men have understood to give up their past and re-educate themselves to become positive heroes (Sinyavsky 1988: 42–43). Or, in another way, socialist realism is a cultural mode and not only a literary theory, so the new hero has to find a way to master the ideology and prove that they are neither backward nor weak-minded. Similarly, when discussing diaries of the Thirties, Jochen Hellbeck notices that the diarists operated a distinction between “the mind and the body, a diarist’s ‘will’ and his ‘heart,’ or individuals’ ‘ideology’ and their ‘psychology’”, where the latter element of the pairs bears a rather negative meaning, as addressed in the diary entries of a coal miner:

“It’s interesting how much disparity there is between psychology and ideology. Ideologically, I mobilized myself to bridge the gap, and I do work actively, but the psychology still draws me back home, to my home environment. This is evidenced by the more frequent dreams of the past two days, in which I saw my mother. But ideology will improve psychology, this must happen.” “Psychology,” in diaries of the early Soviet period, invariably had a negative ring. It was a lowly, chaotic, and dangerous force operating in the dark recesses of spirit and body […] Ideology, by contrast, was attained through a person’s conscious struggle against psychology. (Hellbeck 2006: 68)

From this perspective, Il’ya faces the challenges of a modern Soviet man, despite what Gecht (1937) writes about the short story in a review of the 1937 Rasskazy collection. He considers this text the least successful because the protagonist is old-fashioned and he has been transposed in a mechanical way from the arsenal of characters from the past, and the author has assumed a false tone, prone to naturalism (Gecht 1937: 9). Il’ya seems indeed aware that within Stalinism, the responsibility of the individual for their shortcomings extends both to actions and thoughts, and faults are not only to be traced back to external, social dynamics but rather to one’s soul and psyche (Hellbeck 2006: 34).

As Il’ya recalls on seeing his mother after more than ten years in his apartment, his attention focuses on her “суровое, напряженное, почти злобное выражение” (Grossman 1935: 10) [stern, tense, almost spiteful expression]. The same adjectives are repeated in the line that follows. Stern and tense bear association with clichés used in the representation of the revolutionary hero. While discussing Gorky’s Mother, Clark states that the positive heroes are drawn through two techniques: “One is the symbolization of physical features also commonly used in earlier radical fiction as for instance the furrowed brow or pinched face which are signs of the revolutionary’s dedication and sacrifice. The other technique is the use of code words, or epithets: a select group of adjectives that indicate moral political qualities and/or corresponding nouns or adverbs (e.g. ser’eznyj, “serious”)” (Clark 1981: 57). When they appear on his mother’s face, dedication and sacrifice are misplaced attributes within Il’ya’s supposed beliefs-system, just as much as her love toward the son is misplaced in the new reality, but they do reveal yet another internal struggle of the protagonist.

Shortly before recalling this image, Il’ya looked at himself in the room’s mirror, where, not surprisingly, he could only see the reflection of a precociously old man, not at all the stern image he should cast. Instead of acting and changing his behaviour through the exertion of conscious willpower to be a better model of the new man and a better son, Il’ya can find the solution in the necessity of the laws of the system he inhabits and in the schematic way he handles his relationship with his mother:

«Вот мать нужно было привезти сюда» – подумал он. – Как этот казак принес своего сына». И ему показалось, что если б она была тут с ним, на лице ее никогда не появлялось бы выражение глубокого, ей самой непонятного, злого упрека, выражение, пугавшее и даже сердившее его9. (Grossman 1935: 16)

So, in front of the newly tempered steel (facing “Excalibur”), she would feel the whole comprehensivness of a shared beliefs-system and finally understand Il’ya as well. No qualitative change is shown in the way Il’ya approaches others through dialogue or actions as seen in the last lines of the short story also uttered by him: «Александр Александрович, соду против вашей изжоги можно вероятно достать в заводской лаборатории.» (Grossman 1935: 16) [Aleksandr Aleksandrovich, soda against your acid reflux can probably be sourced from the plant laboratory]. If anything, he is more confident in his judgment when he juxtaposes a petty way of looking at things and the whole comprehensive truth given in revelation to the mature individual. Nevertheless, this truth allows him to change the narrative about his past and past dreams in a way that naturally fits into that reality. On the one hand, the author addresses everyday Soviet reality as a chronicle in a canonical but cliché way (the delay in the construction work of a plant, the official opening of another one…). On the other hand, it is also possible to notice the attempt to schematically legitimate the hero. As Il’ya, for the first time, finds himself thinking about his childhood, he recalls what appears as an ideal or necessary path, the beginnings of which were apparently of no interest. Therefore, childhood can, in this sense, be regarded as a period of unawareness and be removed or remain unaddressed.

Пройденная жизнь была громадна. И вот сейчас, после десяти лет подполья, после Цюриха и Лондона, после командования армией, после работы в промышленности, Илья Степанович впервые оглянулся на свое детство. Это было сложное чувство, чувство чего-то навсегда ушедшего, чувство, которое вызывает робкая полоска зари в дымном прямоугольнике городского неба. Утром мальчик бежал в сад. Яблони, осыпанные нетающие снегом, затаив дыхание, любовались весной, а он ходил меж их стволов в мокрой холодной траве и думал о мече, словно выкованном из капель росы. И седому человеку почему-то стало жалко, чего – он и сам не знал10. (Grossman 1935: 11)

It is useful to look closely at the repetition throughout the short story of one word, mainly in the form of an adjective, also present in the previous quote: gromadnyĭ (immense). This adjective / noun recurs as an attribute of life and (motherly) love. Il’ya, an unwillingly questing hero, finds himself looking at an immense lived life, and he is afraid of it, as he recalls being and probably still is in front of the immense love of his mother. After meeting her, while lying in bed, Il’ya remembers the moment he saw his mother at home:

Когда он вошел в комнату, она стояла прямо и смотрела ему в лицо и у нее было суровое, напряженное, почти злобное выражение. И он вдруг вспомнил, что когда-то, очень давно, лет двадцать тому назад, его ночью уводили жандармы, она стояла молча среди комнаты и смотрела в его лицо совершенно так же сурово, напряженно, почти злобно. Тогда ему была неприятна громадность этой любви. Он закрыл глаза. Мать, детство11...(10)

Instead of being severe and dignified, Il’ya’s life is difficult to grasp as it is the love of a mother or a woman that cannot help the character’s development or his reconciliation with reality. On the other hand, it only proves the superficiality of Il’ya’s attitude. The only way he can verbalise it passes through irony and laughter. As he explains to his wife that a woman should better address her powerful love to science and industry for the cause of socialism, she cuts it short by replying that it is all the philosophical fog. Suddenly angry, he proceeds to explain how this love was bound to necessity as it has sprung from the social dangers that threaten families and children, so that now socialism will find a more dignified use for this love. As he preaches fervently, the result is funny for him and his wife, and they start laughing. (Grossman 1935: 12–13). In this case, the narrator characterises the axiological system of the fictional world through a direct speech, but the subsequent laughter delegitimises and contradicts Il’ya’s fervent tone and explanation.

Laughter, however, should better pursue an edifying aim than show disrespect because irony is a risk, as it is the bedfellow of unbelief and doubt, and it can only disappear with faith (Sinyavsky 1988: 46). Il’ya experiences an epiphany, if he receives faith along with it, it remains unclear. Showing no organic deepening of the psychological nature of the character, Grossman appears to contradict his own intentions according to his contemporary and critic A. Lezhnev. In his article “Chuvstvo tovarishchestva” [Sense of comradeship] (1935)12, he comments that if a text has no fabula, that is replaced with the prostai͡a pravda (simple truth) and the actions are kept as simple as possible for the sake of bezyskusstvennost’ (lack of artifice, unpretentiousness), it is probably due to the intention of the author to focus on the interior world of the characters. To accomplish this, it is a fortiori necessity to fill with meaning the conscious simplicity of the story construction by fully exploring the dialectic of the psychic life. According to Lezhnev, Grossman must still learn how to master this kind of writing (Lezhnev 1935: 223). Indeed, the narrator builds the life of Il’ya inside the protagonist’s mind, a seemingly subversive space, where sudden laughter and irony are uncontrolled forces that process the narrated world in contrast to its official ideological structure, thus creating a problematic character that cannot function as a role model legitimising the socialist myth.

The assumption that Il’ya is not the positive hero in the story world is further supported by the possibility of identifying at least two substitute entities in the text that cover this role. The first one is introduced by the already mentioned proper name “Excalibur”, a word which does not have a referent in the story world, but rather in the belief-system of the characters and the implied reader. The second is a character that only appears in the final passage of the short story, a Cossack worker who brings his child to the opening of the steel plant. As the reader encounters this character, they are forced to question the reliability and suitability of the narration so far.

As the proper name “Excalibur” is introduced in the narration through the protagonist’s speech, without having a corresponding concrete referent in the story world, it leaves the same character who uttered it wondering about its referent, the search for which seems necessary to access some more profound level of understanding of events. Il’ya lacks some information, i.e. that he alone could have, whereas the narrator does not share it with the reader either, often assuming Il’ya’s perspective on people and facts. Therefore the story world could be conceived as a projection of Il’ya’s interior life and thus work according to his way of thinking, counterbalanced by the ideology determining the functioning of the story world, that the narrator explicates through an extensive metaphor describing Il’ya’s workday. The narrator’s repetitive use of Il’ya’s name and patronymic can also be taken into account, as no other character has the faculty of naming. The narrator offers a couple more definite descriptions and a proper name for Il’ya: predsedatel’, chairman, desi͡atiletniĭ mal’chik, ten-year-old boy, Ili͡usha – maybe out of a twitch of nostalgia, sedoĭ chelovek, grey man. As the narrator shifts between proper names and descriptions, thus changing perspective, a hierarchy among the characters is established that follows the schematic organisation of their roles. This seems to confirm that there is no genuinely external point of view about the protagonist, and the only two possible perspectives for representing and understanding the story world are the ones of the narrator and Il’ya’s mediated one. The perspective moves from Il’ya towards the outside and not the other way around, and when it is directed towards Il’ya, it comes from his glance into the mirror (a real one or the one provided by the presence of other characters)13. That is also the case for Il’ya addressing himself as a mechtai͡ushchiĭ tovarishch (dreaming comrade), pronounced in that same tone used at work by the protagonist as he indulges in his memories.

The image of the sword, especially one as famous as Excalibur, must not have been unfamiliar to the reader,14 both as a symbol of physical and mental strength. The sentence «Только люди безжалостно прямые и твердые, как мечи, — только они пробьют...» (Gorky 1950: 83) [Only men as ruthlessly straight and firm as swords – only they will get through...] from Maksim Gorky’s pièce Meshchane (1901) anticipates the necessary traits of the positive hero, the sword being an attribute / a characteristic of this figure, a symbol for his attitude. The sword could also stand for an idea that brings clarity and discernment. In Gorky’s poem Chelovek, written in 1903 (see: Gorky 1975: 289–294)15, the faculty of Thought is the characteristic of Man that serves as an instrument or weapon, namely a sword, allowing him to march forward and above, a tragic figure capable of correcting the mistakes that surround him and overcoming the obstacles represented by emotions and instincts. Thought is the faculty evoked in the hours of fatigue of the spirit and when the darkness of the past is revived in the mind. The faculty of Thought, as sharp and bright as a sword, casts light and opens a path forward for men. In this poem, it is discussed along the capacity of man to shape his world, whereas this latter characteristic would not be fruitful without the first. Still, man has Thought and Creation power, which is also to be acknowledged in Grossman’s story. In the end, “Excalibur”, a luminescent stream of steel, is a creation of man, but at the same time, it is a man’s life ordinating principle. Indeed the concept of Thought as light and guide operates equally on the chaos of a man’s heart and that of the world he inhabits. In Gorky’s poem, the accent could be set on the development of the conscience, on overcoming the old towards what is new and rational (Günther 1993: 41–42).

As steel starts pouring from the furnace, the light streams through the window; it is a fire that cuts the darkness and enlightens the surrounding grey countryside (Grossman 1935: 16). The colour scheme is a central element here as the white embrace of light illuminates is all that is necessary for the Soviet man to be happy, while the grey tones of the earth represent what is most backward. Il’ya still observes this scene as a spectator, hinting at a possible fracture in his attitude towards modernity. Indeed, not everyone can look directly at the Heraclitean fire, and Il’ya’s attention is captured by one of the workers. The narrator assumes Il’ya’s location in space on the balcony, where he is standing above the workers with other functionaries. The narrator paints a perfect picture of the workers, framed in front of the open mouth of the furnace, moving rhythmically as a whole body and performing their role in the sanctuary that the plant has become until when the steel is poured. The revelation happens, and a Cossack worker stands out from the crowd as he steps forward towards the light, holding his frightened and excited child. Il’ya’s reaction to the revelation is the naïve defeat of all doubts as this child does not need to dream of having wings, freedom, and heroic deeds, as happiness is not an aim but an accomplished fact. Returning to the collection’s title, it is possible to find a clue on how to read “Excalibur’s” presence in the story as the progression Happiness > The life of Il’ya Stepanovich > Excalibur! suggests that the legendary sword is the element that will ensure Il’ya happiness.

“Excalibur” is not just any mech, it is unequivocally the sword of the Arthurian legends, through which many great exploits were accomplished, adventures that a child could only dream of. It stands for bravery and strength, and liberation from oppression. Indeed, in the atlas by Petri16, the child wrote “Ah, if only I had wings!” (Grossman 1935: 11), a sentence that appears in a letter sent by the author to his father in 1928, where he complains that, although located in Tashkent, he is not allowed to travel to neighbouring Asian countries and recalls what his father had written as a child on a map (Bit-Yunan 2019: 62).

King Arthur and his knights represent a particular heroic ideal as they can be virtuous, brave, and adventurous and follow a conduct code shaped according to the values of the culture they originated in. Still, the only way these values can be concretised (in a Western context) seems to be through the dimension of legend, romances and pseudo-historical accounts. Something that can fascinate and impress a child’s mind. Indeed, given the importance of intertwining one’s path of life with the necessity of historical development, it is possible to hint that this child-myth dimension is what Il’ya is asked to overcome. The individual’s development dialectically replicates the movement of the spirit in history. Recalling a mythological, non-Slavic past cast the shadow of infantility or of a time of unawareness. The path of historical necessity can come to fulfilment in the Soviet Union so that the proper name “Excalibur”, which, at the beginning of the story, calls an entity into only being in Il’ya’s mental representation of the story world, thus characterising him. It is eventually resemanticised in a way that is both determined and determines the official social model of reality.17

Besides, the parallel could be drawn between the use of the proper name Il’ya Stepanovich, which designates an entity that should undergo maturation and change but stays qualitatively the same. In contrast, the name “Excalibur” eventually seems to designate two different entities that can only be brought together for the sake of the ideological axis that supports the story world. A structure that is presented through an embedded metaphorical story describing Il’ya’s working day. Here the protagonist is assigned the task of regulating the flow of logs floating down a river, and he has to ensure that the obshchiĭ potok (the general flow) is not interrupted by beating back into place the pieces that do not flow along. The meaning of this episode should be unambiguous. Still, its clarity makes everything else in the story ambiguous, starting from the main character, who acts as the log breaking the constant and fast flow of life.

In conclusion, Grossman managed to create his character as both the man with the stick supervising the general flow from the banks and the queer log disturbing the flow. Identifying a happy ending for Il’ya is superficially possible, but there is no indication of a path to follow to get there. “Excalibur”, the sword that should ensure happiness and cast light on the path, is not an attribute of the positive hero but rather a substitute since, in the case of Il’ya, its function as the representation of the faculty of Thought is overshadowed by its symbolic revelation both as (man-)created and creating principle giving sense to reality. Il’ya lives in revelation, stuck in an atemporal past-future, child-old man dimension, ideologically corrected on the surface but hiding unresolved doubt. Although some canonical features are respected, as the examples showed, the protagonist cannot be read unambiguously, and the light towards which socialist realist literature strives, rather than enlightens, blinds, perhaps making the shadows even darker and more misleading.

1 This awareness had already been traced back to the second half of the Thirties. See Frank Ellis (1990: 653–666).

2 Unless otherwise indicated translations are those of the author. The other titles in the collection are The Chief Engineer, The Chargeman, Little Story about Happiness, Again about Happiness, Happiness, Misery, A Woman, In the Town of Berdichev, Comrade Fëdor, At Dawn, Purple.

3 About socialist realist titles, see: Andrei Sinyavsky (1988: 21–22).

4 Comrade Fëdor (dated 1931) is the only other case when a proper name is used for a title.

5 “– ‘Excalibur!,’ said someone in a loud and authoritative tone, and everyone sitting around the large table looked toward the chairman. The red-cheeked, grey-haired engineer giving the report fell silent and looked at Il’ya Stepanovich bewilderedly. Like a horse suddenly stopped, he looked behind the shaft at the coachman with an angry eye. He turned his thick firm neck in a creamy white collar [...]”.

6 In the 1937 edition the narrator describes him leaning over the table and sitting with his lower lip protruding after asking the speaker to resume (Grossman 1937: 130).

7 “You certainly could not have contacted the Chubar factory, which by the way is right under your nose and which by the way is built for serving the southern constructions... but such a mad and daring idea had not occurred to you”.

8 “It serves you right!” - says his [Draudin’s] face. He knows that Il’ya Stepanovich does not like ceremonial openings. Il’ya Stepanovich starts calling on the rotary phone.

- Well, yes, of course, Central Committee. What? Oh, it is not possible, you say?

- Your temper is changing, Comrade Draudin, - he says. - You are smiling, and yesterday you almost burst out laughing at the meeting, do you think I have not heard? But Draudin is gloomy again. He walks off to the administration office.

9 “See, this is where the mother should have been brought,” he thought. “Just as this Cossack brought his son”. And it seemed to him that if she had been here with him, her face would never have shown the expression of deep, incomprehensible to her, spiteful reproach, an expression that frightened and even angered him.

10 The life lived was immense. And now, after ten years of underground life, after Zurich and London, after commanding in the army, after working in the industry, Il’ya Stepanovich looked back on his childhood for the first time. It was a complicated feeling, a feeling of something forever gone, the feeling evoked by a timid streak of dawn in the smoky rectangle of the city sky. In the morning, the boy ran to the garden. The apple trees, covered with unmelting snow, held their breath and admired the spring while he walked between their trunks in the wet, cold grass and thought of the sword as if forged from dewdrops. And the grey-haired man felt sorry for some reason, for what - he did not know himself.

11 “When he entered the room, she was standing straight up and looking him in the face, and she had a stern, tense, almost spiteful expression on her face. And he suddenly remembered that once before, a long time ago. About twenty years earlier, he had been taken away at night by the gendarmes, and she had stood silently in the middle of the room and looked at his face with a stern, tense, almost spiteful expression. Then he was disturbed by the enormity of that love. He closed his eyes. His mother, his childhood...”

12 In this article, Lezhnev does not refer directly to Zhizn’ Ilʹi Stepanovicha, and it discusses mainly V gorode Berdicheve and Gli͡ukauf.

13 About this use of proper names, see: Uspenskiĭ (2000: 40ff).

14 About Excalibur as a specific sword, it is possible that its image had also acquired popularity recently. In fact, in 1923, a successful work was published by Sventit͡skiĭ A. (Kniga skazaniĭ o korole Arture i o ryt͡sari͡akh Kruglogo stola / illi͡ustrat͡sii L.E.Feĭnberga. – M.: t-vo “Mir”, 1923). I could not verify whether Grossman had direct knowledge of this book.

15 According to Hans Günther, the poem was rejected by the contemporary critique (Günther 1993: 43), but it contains some fundamental thoughts for Na dne, that Grossman intended to see, as he states in a letter to his father dated February 12th 1929 (From John and Carol Garrard collection of Vasilii Semënovich Grossman papers, [at:] Houghton Library: Harvard University’s repository for rare books and manuscripts).

16 Probably the Uchebnyĭ geograficheskiĭ atlas by Ėduard I͡Ul’evich Petri that was issued for the first time in 1898 and later reissued several times.

17 About proper names without referents see: Uri Margolin (2002: 107–27).

References

Bit-I͡Unan, I͡Uriĭ Gevargisovich, David Markovich, Fel’dman (2019) Vasiliĭ Grossman. Biografii͡a pisateli͡a v politicheskom kontekste sovetskoĭ ėpokhi. Moskva: RGGU.

Bit-I͡Unan, I͡Uriĭ Gevargisovich (2010) “Ret͡sept͡sii͡a tvorchestva VS Grossmana v sovetskoĭ zhurnalistike 30-kh gg.” [In:] Vestnik RGGU. Serii͡a: Literaturovedenie. I͡Azykoznanie. Kulʹturologii͡a, Vol. 8/51; 76–91.

Bli︠u︡m, Arlen Viktorovich (2000) Sovetskai︠a︡ T︠s︡enzura v Ėpokhu Total’nogo Terrora, 1929–1953. Sankt Peterburg: Akademicheskiĭ proekt.

Clark, Katerina (1981) The Soviet novel: History as Ritual. Chicago: University of Chicago Press.

Ellis, Frank (1990) “Vasilii Grossman: The Genesis of Heresy 1937–41.” [In:] The Modern Language Review, Vol. 85.3; 653–666.

Gecht, Semën Grigor’evich (1937) “Rasskazy V. Grossmana”. [In:] Literaturnoe obozrenie, Vol. 7; 6–9.

Gorky, Maksim (1950) Sobranie sochineniĭ v tridt͡sati tomakh Tom 6. P’esy. 1901–1906. (edited by Institut mirovoĭ literatury imeni A.M. Gor’kogo). Moskva: Khudozhestvennai͡a literatura.

Gorky, Maksim (1975) Rasskazy. Ocherki. Vospominanii͡a. P’esy. Edition and introduction by Aleksandr Ivanovich Ovcharenko. Comments by N. Zhegalov. Biblioteka vsemirnoĭ literatury. Serii͡a tretí͡a, Literatura XX veka, Vol. 149. Moskva: Khudozhestvennai͡a literatura.

Grossman, Vasily Semënovich (1935) Schast’e : rasskazy. Moskva: Sovetskiĭ pisatel’.

Grossman, Vasily Semënovich (1937) Rasskazy. Moskva: Sovetskiĭ pisatel’.

Grossman, Vasily Semënovich Autograph Manuscript Letters Photocopy to Semen Osipovich Grossman, 1925–1956 and undated, 1925–1956. [In:] John and Carol Garrard collection of Vasilii Semenovich Grossman papers, MS Russ 129, (33), Box: 2; Box: 4. Houghton Library: Harvard University’s repository for rare books and manuscripts.

Günther, Hans (1993) Der Sozialistische Übermensch: M. Gor’kij Und Der Sowjetische Heldenmythos. Stuttgart: J.B. Metzler.

Hellbeck, Jochen (2006) Revolution on My Mind: Writing a Diary under Stalin. Cambridge: Harvard University Press.

Lezhnev, Abram Zakharovich (1935) “Chuvstvo tovarishchestva.” [In:] Krasnai͡a nov’. 2; 219–230.

Margolin, Uri (1990) “Individuals in Narrative Worlds: An Ontological Perspective.” [In:] Poetics Today 11, No. 4; 843–871.

Margolin, Uri (2002) “Naming and Believing: Practices of the Proper Name in Narrative Fiction.” [In:] Narrative 10, No. 2; 107–27.

Sinyavsky, Andrei Donatovich (1960) On Socialist Realism. New York: Pantheon Books.

Sinyavsky, Andrei Donatovich (1988) Chto takoe sot͡sialisticheskiĭ realizm. Paris: Syntaxis.

Uspenskiĭ, Boris Andreevich (2000) Poėtika kompozicii. Sankt Peterburg: Azbuka.

Received:

10/08/2023

Reviewed:

18/08/2022

Accepted:

16/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.4

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Samuel Figueira-Cardoso

University of Warsaw, Faculty of Modern Languages

s.figueira-ca2@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-0680-458X

Digital Text and Brazilian Folklore:
Discussion on Referential Activity and Beyond

Abstract

This paper discusses how socio-communicative practices that originate in oral tradition, with a focus on Brazilian legends, manifest themselves in the digital environment. It foregrounds the production of discourse objects as a category of analysis and approaches the theoretical assumptions of linguistic and cultural studies through an interdisciplinary approach. It is a study of a theoretical-analytical nature that aims to answer the following research questions: How are Brazilian folk narratives constructed in multimodal texts-based interactions in digital environment? How are the objects of discourse constructed in the analyzed texts? The analyzed texts were collected through screenshots of interactions on public Facebook pages. It is hoped that the results will allow us to understand how digital texts are constructed and show how referential processes contribute to text construction and meaning production, deepening studies of language use in digital environments.

Keywords: digital text, folk narratives, referencing, linguistic analysis, meaning making

Introduction

Technological devices progressively occupy minimal physical space, but significantly influence contemporary sociocommunicative practices. They facilitate the emergence of new and diverse human experiences and contribute to the expansion of such practices. Some of these communicative practices originating from oral tradition and orality (Marcuschi 2010, Calvet 2011, Peck 2023), such as myths and legends, have already extended to digital environments and since the beginning of the last decade of the last century and are the subject of study by scholars of language and culture (Lopes 2007, Howard 2008, Zarenti and Katsadoros 2023). As part of the multifaceted communicative practices of everyday life, we find an increasing reliance on machines and digital environments for our interactions.

Chatfield (2012) warns us:

[i]f we are to live with technology in the best possible way, we must recognize that what matters most is not the individual devices we use, but the human experiences they can create. Digital media are technologies of the mind and of experience. (Chatfield 2012: 27)

These experiences enabled by digital technologies and digital media have given rise to new communicative environment, practices, and textual-discursive genres such as Facebook and Instagram comments, tweets, memes, and Tiktoks videos that did not exist a several years ago. Paveau (2017) argues that digital native genres are marked by a technodiscursive dimension, wherein they emerge and thrive in a technologically driven environment, tightly interconnected with various technological tools (such as smartphones, blogs, apps, websites, and more). Simultaneously, there exist textual-discursive genres that were traditionally associated solely with orality and oral tradition, including myths, legends, and tales that transmit cultural perspectives and worldviews. Interestingly, these genres have now witnessed a notable shift towards written forms, gaining prevalence across diverse social networks on the Internet. It is this latter group of genres and sociocommunicative practices that will serve as the main point of our analysis in this article. In relation to the folk/popular oral narratives genres in the digital environment, Peck (2020) argues that vernacular behaviors, practices, expressions, and creativity are extended, familiar, and foreign in the digital environment, but that new opportunities are emerging for institutions seeking to sell products, circumvent fact checkers, collect data, or influence people.

Indeed, new sociocommunicative practices such as digital texts require new skills, new ways of thinking, and new methods of managing one’s relationships with others, combining different semiotic resources, or the ability to create coherent reading paths in hypertexts (Jones, Hafner 2012). In numerous contemporary, everyday interactions, many people acquire such skills by experimenting with and producing texts, but many of them are unaware of how they manage their communication and the relationships they have with others. Given the use of machines in online interactions, then, it is worth thinking about the notion of text support and the notion of a digital environment with language material as a composite.

Embedded within the field of Text Linguistics (Marcuschi 2008, Koch 2021), in this study a conceptual clarity regarding the terms “digital” and “text” as key-notions is important. This notion of the “digital” aligns with Pierre Lévy’s (2011: 11) understanding of virtuality, which characterizes it as a “deterritorialized” entity capable of assuming various real manifestations across different moments and specific locations, transcending confinement to a singular time and place. Contrary to initial perceptions, these terms ‘digital’ and ‘virtual’ are not excluding but rather complementary. In stating that the text on a smartphone is ‘virtual’, we are referring to a characteristic modality of manifestation. This form does not present itself with the tangibility of printed text but operates through various methods such as hypertext. Thus, there are distinct forms of realities: one being the reality of the linguistic system (virtual reality), and the other, empirical reality, which is concrete; this is not paradoxal as the dichotomy lies between virtual and concrete, not virtual and real, as highlighted by Marcuschi (2008).

Such real communicative manifestations, and communication itself occurs through texts, which can be conceived as communicative events where linguistic, social, and cognitive actions converge (Beaugrande 1977: 10). Understanding this foundational concept is of paramount importance when addressing and investigating the phenomenon discussed in this paper, that is, the referential strategies engendered in the textual construction of meanings.

As Beaugrande defines it, a text represents a comprehensive model, consisting of interconnected data and facts acquired by an individual or organization through knowledge or experience. Cabral (2016) extends the notion of text somewhat by introducing interactionist aspects to the understanding of the object:

[t]he text is a sociocognitive situated event in an interactional context; it takes place in an enunciative framework, in an intersubjective relationship between text producers who make linguistic choices and organize textual materiality according to an enunciative purpose that implies an argumentative goal. (Cabral 2016: 39)

This notion is based on the interactive and socio-cognitive perspective of language (Koch 2021), in which the text is the site of interaction.

In language, text, and discourse studies, researchers such as Marcuschi (2008) define support as the place where the text is fixed, and which gives the text a particular form of configuration and handling. Discourse analyst Marie-Anne Paveau (2013), in her study of digital discourse, goes even further in explaining the notion of the environment by adopting an ecological perspective. For this author, the notion of environment contains more elements than that context, as it allows the integration of the interdependent relationship between the text and the technological context in digital environments. In this way, the linguistic matter is composite, i.e., linguistic, multisemiotic, and technological, because it involves the mixing of the human and the technological. Thus, an ecological approach is required in which all linguistic gestures are considered in the totality of utterances distributed through the environment (Paveau 2013, 2017). From the ecological perspective, a digital native discourse has technological components that are not described in “traditional linguistic analysis”, such as enunciative gestures, movements that the reader/writer makes with the body that evoke meanings, such as the act of clicking and accessing textual information (Paveau 2017), with a continuum between the verbal and the nonverbal with no opposition between the two.

Considering the above, we argue that describing the elements on the text surface does not do justice to the complexity of the phenomenon, i.e. the linguistic and multimodal productions that emerge from interactions in digital environments. From the perspective of text linguistics as an interdisciplinary field, it is possible to go beyond the surface and understand the importance of interaction and socio-cognition established in the production of interlocutors/social actors, since this field of study is interested in the regulating and controlling linguistic and cognitive operations of production, construction, operation, and reception of written or oral texts (Marcuschi 2012).

Thus, this paper focuses on the examination of multimodal written texts within the Facebook social network as the primary object of analysis. These texts, originating from Brazilian myths and legends, have now proliferated within the digital spaces, appearing in various forms of communicative interactions. Particularly, these texts and comments exhibit evident traces of orality and the oral tradition inherent to Brazilian culture, yet they also refract the perception of reality (Bakhtin [1979] 2011, Marcuschi 2007) and culture within the cultural environment.

Method

This study is qualitative and theoretical-analytical in nature (Paiva 2019, Koch 2021). This study aims to analyze how Brazilian legends are part of the interaction in the digital environment, focusing specifically on the referent or object of discourse as a category of analysis.

Knowing how lively the discussion on referentiality is Text Linguistics (Marcuschi 2008, Cavalcante et al. 2014, Silva and Cortez 2020, Guimarães 2020, Koch 2021), and intending to make a contribution, even if small, to this discussion, we propose in this paper to focus on the referencing process in order to answer the following research questions: how are Brazilian folk narratives constructed in multimodal texts-based interactions in digital environment? How are the objects of discourse constructed in the analyzed texts?

The sample analyzed in the study were chosen for two main reasons. First, the characters, such as Saci Pererê and Cobra Grande, are widely known in Brazilian culture, which facilitates the understanding of the potential reader of this text and increases the chances of finding communicative exchanges about these characters. Second, these examples provide the opportunity to examine the dynamics of text construction, the objects of discourse, both in the author’s creation of the post and in the interactions between users through comments and nonverbal responses such as the use of emojis, which allows the analyst to answer the research questions. The analyzed texts were collected through screenshots of interactions on public Facebook pages. It is hoped that the results will enable an understanding of how digital texts are constructed and demonstrate how referential processes contribute to textual construction and the production of meaning.

Folk Narratives in the Digital Environment

Based on the theoretical assumptions outlined in the introduction and the area of research that fits this study, it is worth discussing the contributions of folklore studies and their relationship to new sociocommunicative practices in the digital environment to highlight the importance of these studies for learning about communicative practices, narratives, and genres.

McDowell (2018) notes that the spoken word and its written derivatives in online venues such as posts on networks “remains at the center of social life in the world’s societies. Verbal forms of expressive culture continue to figure in the political and spiritual life of the world’s peoples, and forms of talk connect and separate people just as they have in the past” (McDowell 2018: 8). People, then, develop through and in language as they express their perceptions of the world around them in constant interaction with others. Storytelling has a playful role, and given the activation of imagination, it is perceived differently depending on individuals’ experiences, opinions, and perceptions (Kapaniaris, Konstantopoulou 2020). Storytelling and listening are present in a wide variety of interactions in everyday life and organize human thought and experience.

Šešo (2020) argues that folk legends and beliefs in supernatural beings do not disappear, but change, are reshaped, and are displaced by new forms. The author calls the “process of the “transplantation” of belief legends from their “original” environment” Šešo (2020: 185) and examines how legends are used in traditional celebrations in Croatia. Although our assumption deviates from the author’s goal, as we try to approach textual and discourse studies, it is important to know how recent studies have treated legends and other folk narratives considering contemporary social and communicative practices and how we can bring human language studies closer to folklore studies.

Hymes (1971) argued already in the early 1970s in a text that folklore studies are “more suited than any other discipline” to explore “the creative aspect of language use.” In attempting to define what folklore is, he uses two criteria that he finds interesting: First, he defines folklore in terms of the study of genres; second, he defines folklore in terms of the study of communicative behavior with an esthetic, expressive, or stylistic dimension. For the author, all speech should be considered as an organization in terms of speech acts “and thus as manifestations of the repertoire of a community of speech acts and genres. There is no speech that is not an example of such an act and genre” (Hymes 1971: 50). Based on the second definition of the author, we defend that the description and analysis of the text production strategies used by the interlocutors/users in the interactions can prepare for possible communicative behaviors that are still poorly described in referentiality studies.

Dorji (2010) emphasizes the importance of oral traditions such as folktales, legends, and myths in passing on our traditional values and preserving our unique culture and traditions. The author warns of the danger of extinction of our oral traditions by the forces of globalization and commercial entertainment. Kropej (2007), in turn, based on an observation of more urbanized societies, states that people generally no longer tell traditional folk tales and fairy tales on social occasions or simply to pass the time, an aspect that also appears in the works of Dorji (2010) and Šešo (2020). However, those position differs from the proposal made in this study and from the notion of text and language advocated in this paper, because it is considered that socio-communicative practices are updated when they lose aspects of the original culture at all (Figueira-Cardoso and Dubin 2022), we are not interested, then, in categorizing or defining a genre, but in how language is used to fulfill a project of (story)telling.

De Seta (2020: 180) argues that “digital folklore is anything but singular and unified and hardly the expression of any one culture”, it is this complexity and diversity of modes, genres, and styles that challenges the analyst in attempting to name them, as Dégh (1991, 2001) argues in his comparative work on legends and beliefs. Robert Glenn Howard (2008: 193), who is also cited by De Seta (2020: 172), pointed out in the early 1990s the existence of “technologically mediated folklore” in the form of urban legends, folk beliefs, and storytelling practices that were disseminated via the Internet. This indicates that scholars’ attention to the importance of these socio-communicative practices mediated by technology is fundamental to understanding the communicative behavior of social groups and (socio-)linguistic communities.

De Seta (2020) also points out that:

On the one hand, digital folklore is the folklore of the digital, a continuation of long-standing practices and genres of content through relatively new media; on the other, digital folklore is a stark break with the past, a new form of vernacular creativity and a self-reflexive aesthetic of user-driven folk art. (De Seta 2020: 180)

We agree with the author on the first definition, since there is indeed a semantic content that is repeated in the new and old versions of the legends. In our view, this is because in communicative practices perceptions of the world are recorded in a particular socio-communicative interaction in a particular sociocommunicative context, which leads to the textual regularities of the textual surface. On the other hand, we reject the position that these practices, i.e. digital folklore, represent a “total break with the past” because we understand language as a sociohistorically situated interactive activity. In this way, the genres that emerge in machine-mediated communicative exchanges are hybrid, interactive genres that transcend the linear organization of writing and reading texts by involving the recipient/user of digital media in the formatting of the text.

The development of communication technologies is only one aspect that enables the materiality of new ways of speaking, new interactive experiences, and the organization of the world in society in and through language. Thus, today’s online interactions serve not only for information exchange, but also for entertainment, social contacts, and exchange of opinions, including very personal opinions, which include the expression of emotions (Krawczyk-Wasilewska 2016), but also of apprehensions, fears, and anxieties to express the perception of the real.

Of the best-known genres of folk narratives – myth, legend, folktale, oral narrative –, this study focuses on legend, a genre that is difficult to define because

legend is more contested than other genres, and a true legend event is therefore not the solo performance... It is a dispute, a dialectical duel of ideas, principles, beliefs, and passions. (Dégh and Vázsonyi 1978: 253)

Without claiming to seek a definition of legend, which deviates from the aim of this study, it is appropriate to introduce three concepts that can contribute to the understanding of this phenomenon. Knowing the linguistic and cultural diversity in Brazil, it is worth noting that a large part of traditional and indigenous peoples still maintains the original conception of legends. In this sense, Oring (1986) explains that

legends are considered narratives that focus on a single episode, an episode that is presented as miraculous, uncanny, bizarre, or sometimes embarrassing. The telling of a legend is, in a sense, the negotiation of the truth of those episodes. This is not to say that legends are always believed to be true, as some scholars have argued that at the heart of the legend is an evaluation of its truth status. It may be that a particular narrative is considered false or true, or false by some and true by others. (Oring 1986: 125)

This negotiation of truth, constructed in and through language between the social actors involved in a given communicative event, is what happens in local communities in the Brazilian Amazon, as Cascudo (2011) argues:

“confused between myths and traditions, indigenous legends are more delicate confidences, a fraternal communication, an appeal to the sincerity of understanding through a complex of secrets and evidence, radiant, suggestive, like a day in the rainforest where there is light and shadow at the same time and everywhere”. (Cascudo 2011: 11)

This happens with the legend of the Cobra Grande, very famous in the Amazon, and the Saci Pererê, which will be analyzed later.

Moura (2013), in studying the written narratives of the Amazon legends, argues that the semantic-discursive and referential configuration of the elements that belong to the legend itself, that is, the older versions, begin to insert other discursive elements to manifest new or foreign meanings to those expressed in the legendary construction of which they are remnants and tributaries, what the author calls popular oral narrative. This change of attitude can be understood in a continuum of legend-myth-popular oral narrative, that is, other ways of telling the legend emerge, so that there is a kind of dismantling of this form of configuration considered “ancestral” or old - without losing the linguistic and discursive features from which they originate, and which give a particular meaning to the mode of discursive structuring of these elements.

Considering the above, when discussing folk narratives in the digital environment, we acknowledge the contributions of folklore and seek to advance the discussion from a linguistic, socio-cognitive, and interactionist perspective. We therefore emphasize that the theoretical position of the researcher guides the understanding of the research object under study and therefore may not have a definitive answer (which also proves to be unfavorable to the discussion) in terms of naming the textual-discursive genre, leaving the analysis at the discursive level, i.e. representations, beliefs, and values. This often leads to a vague zone of what is a legend, for example. On the other hand, in our study we have tried to understand what choices the speaker/text producer makes and how he uses language to realize his speech project, considering the text as a unit of meaning, as advocated by the authors mentioned in this study. Thus, the next section is devoted to the analysis of the textual–discursive strategies involving the objects of discourse (referents), especially the referential introduction and the anaphoric strategies.

Referentiality in Digital Communicative Interactions: Cobra Grande and Saci Pererê

Apothéloz and Reichler-Béguelin (1995), Mondada and Dubois (2003), Marcuschi (2008), Koch (2003, 2021), Cavalcante (2015), and other scholars defend the dynamic character of reference. Therefore, considering the theoretical assumptions discussed in this paper, we analyze how referents are constructed in texts in digital environment.

Referents are culturally adapted constructs whose intersubjective representation and formalization are constantly negotiated in co-text (Cavalcante 2015). Mondada (1994) calls them objects of discourse, a representation nourished by linguistic activity. In this paper, referent and object of discourse terms are used interchangeably.

In the sociocognitive perspective, “the real” world “passes through the speaker’s cognitive processing and is reprocessed according to his sociocultural experiences and only temporarily stabilized according to the project of speaking” (Guimarães 2020: 5). Thus, the referent is a sociocognitive construction of discourse objects that reveal versions of reality and are produced through negotiation processes” (Cavalcante et al. 2014: 41–42).

In this theoretical proposal, referenciality is treated sociocognitive and interactionally. The social aspect is considered through the linguistic-textual referents that incorporate the referencing strategies in the construction of the text-discourse meanings that intervene in the text configuration. The cognitive aspect emphasizes that referents are concepts in the minds of speakers and addressees (Kribik 2011) and that their processing takes place through lexico-grammatical choices that result from the mobilization of the prior knowledge of the subjects involved.

Studies related to text linguistics practiced in Brazil have pointed to three basic features of referentiality: the (re)elaboration of reality, the elaboration of lived and perceived experiences; the negotiation between interlocutors, the joint (negotiated) construction of discourse objects; and the socio-cognitive nature, dynamic, socio-cognitively motivated operations. Recent studies highlight three main categories of referential processes: referential introduction, anaphora, and deixis (see: Koch and Cunha-Lima 2005, Salomão 2003, Cavalcante et alii. 2020, Barros 2022).

A referential introduction occurs when an object of discourse is inserted into the text without having been previously anchored in an element of discourse (Koch 2021). Anaphora, a referential strategy that involves the reintroduction of the same discourse object through new referential expressions in a direct, indirect, or encapsulated manner. Deixis, in turn, is defined by the ability to establish a connection between the cotext and the enunciative situation of the communication participants. Deictic referential expressions can both introduce and reintroduce object of discourse and resume them (see: Koch 2021, Cavalcante et al. 2014, Oliveira and Figueira-Cardoso 2023), or there are recent studies indicating an anaphora-deixis continuum (Dos Santos and Cavalcante 2014).

Thus, studies on the phenomenon of referencing have been focused on the written verbal text, with researchers devoted to understanding the functioning of reference categories of observable linguistic devices in the written text (anaphora, encapsulation, recategorization). Currently, however, the referential processes approach is emphasized in considerations of intertextual narratives (Custódio Filho 2015) and multimodality, as the concept of text goes beyond verbal material and forms of representation (Fontenele and Carvalho 2022, Morais 2023).

Considering the anaphoric referential processes for text construction, we proceed to the analysis of two interactions carried out in the digital environment, discussing two legends related to the Brazilian folk narratives, the legend of Saci Pererê and the legend of Cobra Grande.

Figure 1. Post about Saci Pererê (base-text)1

Figure 2. Comment on the post about Saci Pererê (text-comment)2

Base-text 01:

I want to launch a special episode of Poranduba on the 31st of October, only with stories heard or past (orally!) involving Saci and other myths of ours. Did it happen to you? With your friend? With your grandparents? Write to xxxxx or send audio to xxxx

Art of the great XXXX

Text-comment 01:

My grandmother says that, when she was a child, one day Saci took her to scare her mother (my great- grandmother) and her grandmother. Since she was playing hide and seek, she hid under the bed and ended up sleeping. She said she woke up out of nowhere, under the bed, and came out and saw that everyone in the room was crying. She asked what was going on and everyone got worried and started to fight with her... In the end, she found that she slept a day and a half, and everyone thought she had run away or was playing a prank. Today she says that her mother (my great-grandmother) said that the Saci who took her to play a prank on everyone. The Saci is not so good.

In the base text there is a text from the public page, Colecionador de Sacis, which asks followers to share stories with Saci Pererê, a character from Brazilian folklore whose best-known representation can be seen in the image that accompanies the text: a man or boy of short stature, thin, one-legged black man who wears a red cap. There is, therefore, a pure referential introduction, that is, “when there is no relationship with any other referent in the text” (Cavalcante 2011: 122). It is worth noting that Anastasia cited in Vieira (2009: 30) argues that the Saci “was the allegorical creation from European, African and indigenous myths”, a creation forged from the mixture of various entities that were present in both African and Western imaginary, since it has characteristics of African entities (Ossaim), indigenous legends (Yací Yaterê), Portuguese (Matinta Pereira and Fradinho), in addition to European elves.

In the selected comment, there is the formation of a referential chain (RC) through explicit retaking by repetition of lexical items: saci – saci – saci, from the base text. Although, the text mentions the request for legends and stories with different supernatural beings of Brazilian folklore, the Facebook page, and the image refer to Saci, which may be motivated many comments about Saci the date of data collection, October 2020.

Roncarati (2010) states that the constitution of referential chains is the integrative mechanism of the incoming information, “because, from the linguistic-cognitive and semantic-interactive processes, it allows to connect the information, continuously added to the referents throughout the sentences and paragraphs, in a dynamic and variable network of semantic interrelations” (2010: 22). In the author’s studies on referential chains point out that referencing strategies are subject to the differentiation between textual types and textual genres of speech and writing.

What draws attention in this comment is the use of the definite article for the introduction of the referent – o [the] saci, because according to Koch (2003) the choice of definite descriptions involves the activation of shared knowledge between the interlocutors able to reveal opinions, beliefs and attitudes of the speaker and, still, can bring new information, properties or data of the referent that, sometimes, are not known to the interlocutor.

The use of the definite article points to the construction of a socio-cognitive context shared between the interlocutors, without the need to establish the referent indefinitely, is not given textually, but is relevant to the manufacture of the referent and generates the maintenance of the topic and the reactivation of the focus of consciousness. There is, therefore, in Roncarati’s terms (2010: 142), a coreference and co-signification, but not recategorization.

Figure 3. Post about Cobra Grande (base-text)3

Figure 4. Comment on the post about Cobra Grande (text-comment)4

Base-text 02:

About the big snake that was under the central church.

Well, I always believed that!

Art of the big snake

Text-comment 02:

ALAYNNE: I heard about this snake legend in Manacapuru (town), that the snake lived under a church, that its head was under the church and the end (the tail) was in the river, and they said that the snake could not move because it would split in the middle.

In the base text 02, there is an art-post about the legend of the Cobra Grande (Big Snake), a legend whose place of origin is unknown, but there are versions in the city of Óbidos, Belém, Pará and Manacapuru, Amazonas. In one of the best-known versions of the legend, a large snake is standing under a Catholic church in some towns in the Amazon region. If for some reason it wakes up or moves, the church will be destroyed, and the city may even sink.

The introduction of the object of discourse through the referential expression “the big snake”, pointing to a “vizualization” of the referent, at the same time, starting from a supposed sociocognitive context already established between the author of the text and the readers/interlocutors. Thus, it is possible to point out that this sociocognitive context is created by the image that one has in the text/post and reinforced by the referential expression, or by indications of both textual modalities. Thus, there is what Koch (2021) called “anchored” activation of the referent, that is, a new object of discourse is introduced by virtue of some kind of association with elements present in the co-text or in the sociocognitive context, which can be established by association and/or inferencing.

In the comment selected for analysis, it can be observed that the interlocutor presents knowing the legend “this snake legend I heard about there in Manacapuru”. We thus resort to Ongodia (2014) who argues that storytelling reflects the journey of life, providing listeners with opportunities to explore their personal narratives in their social environment.

Figure 5. Comments on the post about Cobra Grande Figure 3 (text-comment)5

Through storytelling, the ability to understand life experiences in a meaningful way is enhanced. As can be observed in the base text, digital storytelling combines the act of storytelling from traditional practices with new technologies, i.e. the text is framed by the image of the snake under the church in the post of the base text, creating meanings and motivating new interactions in non-linear movements for the construction of texts, as seen in the comment sets of the base text 03.

Text-comments 03:

EDIMILSON: Sthephanne I don’t know much about the story sis, but I only know that 5 are already gone there, when it falls into the water it disappears, it seems like something pulling

ISABELA: God is more

FLOW MEDUSA: Edimilson they told me this is also the river flow

EDIMILSON: Flow Medusa Well, a lot of people saw when something furry was pulling a man there at the port and he got all scratched up.

In this series of comments on text-comment 03, one can observe other classifications and textual-discursive strategies in the construction of the textual. There are other semiotics that point to the establishment of an ‘anchor’ with the object of discourse from the base-text, but it is also possible to see that from its new referents are established, as seen in Isabela’s comment “God is more”, opening new possibilities and engendering new meanings. Thus, in digital environment interactions, the construction of the discourse object and the reading of the text does not happen in a linear way. This happens, because in multiple texts, open to the establishment and management of objects of discourse, involving an indeterminate number of participants, working collaboratively, and in doing so, indicate attention to contextual aspects.

In Rosângela’s comment, in the continuation of the interaction, the referent was not lexicalized, in the construction of the text, the referential expression ‘uma lenda – a legend’ has the anaphoric function, contributing to the construction of meaning, because it is already part of the discursive memory of the reader introduced in the base text of the post. Recent studies show that the referent can appear in the text in other ways, for example, through contextual inferences and knowledge that are activated at the time of reading (Cavalcante et al. 2014, Guimarães 2020, Custódio Filho 2021).

Figure 6. Comment on the post about Cobra Grande Figure 3 (text-comment)6

Text-comments 04:

ROSÂNGELA: This is an old legend that also has in the state of MA. That speaks between two cities (Pindaré and SLZ). They always say that between these cities there is a sleeping serpent whose head is separated from the body and when they come together São Luís sinks. When there was an earthquake on the island in 2017, I think I remembered this legend.

Final remarks

Throughout this paper, we seek to examine how communicative interactions and practices manifest in the digital environment take place, with a special focus on Brazilian folk narratives and the phenomenon of referentiality in discourse.

The text-based multimodal communicative interactions in this environment provide a rich locus for the analysis of linguistic and cultural phenomena, illuminating both the evolution of oral traditions in a digitalized context and the processes by which objects of discourse are constructed and meaning is produced. Through the analysis of texts collected from public Facebook pages, we were able to observe and dissect the interaction between elements of orality and digital native practices, unraveling the intricate interweaving of sociocultural context and technological possibilities that go beyond the simple ‘support’ that is given by the machine.

The study unearthed how traditional narratives are dynamically constructed within a multimodal digital environment and showed how various referential processes are instrumental in this construction and, by extension, in the creation of meaning. It is emphasized that the analyzed aspects of referencing indicate how it happens in several texts open to the creation and management of objects of discourse, involving an indefinite number of participants who work collaboratively, paying attention to contextual and cultural aspects.

It is also highlighted that the referential processes that arise for the construction of the referent are fundamental to the textual process, which highlights the importance of the studies for writing, reading, teaching, and text comprehension. In this sense, we recall Custódio Filho (2015: 275), who states that when studying interaction situations that are different from those usually analyzed, it is possible to find other ways of manifesting textual-discursive strategies that have not yet been adequately considered by the ‘usual’ text linguistic research. In the case of the author in the study of intertextual referencing, which, according to the author, is a reflection on another manifestation of referencing, which was possible only when he “directed attention to texts whose interaction process takes place in another sphere, in terms of the forms of interaction between subjects and texts” (Custódio Filho 2015: 275).

In our case, it is the referentiality in digital-multimodal-textual interactions as communicative events (Marcuschi 2008, Koch 2021) laden with cultural materialities of oral tradition. At the same time, it points to the need to know not what, but how texts and communicative practices are performed and how they can help us understand linguistic and cultural use in digital environments.

In conclusion, it is important to recognize that the present study’s findings are specific to the analyzed data and may not universally apply to all digital communicative practices, but with aspirations to move forward in future studies, this study proves relevant to the field of humanities, especially in terms of crossing the boundaries of linguistic and cultural studies, as it highlights emerging socio-communicative practices (thus, language in use), experiences, and beliefs that are sometimes marginalized in the professional literature and language teaching materials.

Acknowledgements

This work was supported by Action IV.4.1 “A complex program of support for UW PhD students”, as part of the “Excellence Initiative – Research University” (IDUB) Program, BOB-IDUB-622-226/2021.

1 “Última semana para enviar...” post on the Colecionador de Sacis page. Source: Facebook, 20 September 2020. Retrieved from: https://www.facebook.com/colecionadordesacis/photos/pb.100063503110718.-2207520000/1834939799994810/?type=3 [date of access: 20 October 2023].

2 Comment on the post about Saci Pererê. “Última semana para enviar...” post on the Colecionador de Sacis page. Source: Facebook, 20 September 2020. Retrieved from: https://www.facebook.com/colecionadordesacis/photos/pb.100063503110718.-2207520000/1834939799994810/?type=3 [date of access: 20 October 2023].

3 “Sobre a Cobra Grande...” post on the South Itapiranga memes page. Source: Facebook, 7 October 2017. Retrieved from: https://www.facebook.com/southitapirangamemes [date of access: 20 October 2023].

4 Comment on the post “Sobre a Cobra Grande...” post on the South Itapiranga memes page. Source: Facebook, 7 October 2017. Retrieved from: https://www.facebook.com/southitapirangamemes [date of access: 20 October 2023].

5 Comments on the post “Sobre a Cobra Grande...” post on the South Itapiranga memes page. Source: Facebook, 7 October 2017. Retrieved from: https://www.facebook.com/southitapirangamemes [date of access: 20 October 2023].

6 Comment on the post “Sobre a Cobra Grande...” post on the South Itapiranga memes page. Source: Facebook, 7 October 2017. Retrieved from: https://www.facebook.com/southitapirangamemes [date of access: 20 October 2023].

References

Apothéloz, Denis, Marie-José Reichler-Béguelin (1995) “Construction de la référence et stratégies de designation.” [In:] Alain Berrendonner, Marie-José Reichler-Béguelin (eds.) Du syntagme nominal aux objets-de-discours: SN complexes, nominalisations, anaphores. Neuchâtel: Institut de linguistique de l’université de Neuchâtel; 227–271.

Bakhtin, Mikhail ([1979] 2011) “Os gêneros do discurso.” [In:] Translated into Portuguese by Paulo Bezerra. [Estetika slovesnogo tvortchestva.] Estética da criação verbal. São Paulo: Martins Fontes; 261–306.

Barros, Andreza Luana da Silva (2022) A referenciação em tiras do Instagram: A construção de sentido em textos multissemióticos. Dissertação (Programa de Pós-graduação em Letras – Campus Bacanga). São Luís: Universidade Federal do Maranhão.

Beaugrande, Robert de (1997) New Foundations for a Science of Text and Discourse: Cognition, Communication, and the Freedom of Access to Knowledge and Society. Greenwich, Connecticut: Ablex.

Cabral, Ana Lúcia Tinoco (2016) “Argumentação na língua e argumentação no texto.” [In:] Revista Intersecções, Vol. 9(18). Rio de Janeiro; 26–40.

Calvet, Louis-Jean (2011) Tradição oral & tradição escrita. São Paulo: Parábola Editorial.

Cascudo, Luís da Câmara (2006) Literatura oral no Brasil. São Paulo: Global editora e distribuidora Ltda.

Cavalcante, Mônica (2015) “Referentiality.” [In:] Günter Holtus, Fernando Sánchez Miret (eds.) Manual of Deixis in Romance Languages. Berlin: Walter de Gruyter; 493–510.

Cavalcante, Mônica Magalhães, Ana Paula Lima de Carvalho, Ananias Agostinho da Silva, Antonio Lailton Moraes Duarte, Carlos Eduardo da Silva Pinheiro, Isabel Muniz Lima, Jessica Oliveira Fernandes, Joyce Maia de Barros, Maiara Sousa Soares, Maria da Graça dos Santos Faria, Mariza Angélica Paiva Brito, Mayara Arruda Martins, Patrícia Sousa Almeida de Macedo, Rafael Lima de Oliveira, Rosalice Pinto, Suzana Leite Cortez, Valdinar Custódio Filho (2020) Linguística Textual e Argumentação. São Paulo: Pontes Editores.

Cavalcante, Mônica Magalhães, Valdinar Custódio Filho, Mariza Angélica Paiva Brito (2014) Coerência, referenciação e ensino. São Paulo: Cortez.

Chatfield, Tom (2012) [How to Thrive in the Digital Age.] Translated into Portuguese by Bruno Fiuza. Como viver na era digital. Rio de Janeiro: Objetiva.

Custódio Filho, Valdinar (2015) “Referenciação intertextual: análise da construção de objetos de discurso em narrativas com episódios.” [In:] ReVEL, Vol. 13(25); 256–277.

Dégh, Linda (1991) “What is the Legend After All?” [In:] Contemporary Legend 1. Bloomington: Indiana University Press; 11–38.

Dégh, Linda (2001) Legend and Belief: Dialectics of a Folklore Genre. Bloomington: Indiana University Press.

Dégh, Linda, Andrew Vázsonyi ([1974] 1978) “The Crack on the Red Goblet or Truth and Modern Legend.” [In:] Richard M. Dorson (ed.) Folklore in the Modern World (World Anthropology). Berlin: Walter de Gruyter; 253–272.

De Seta, Gabriele (2020) “Digital Folklore.” [In:] Second International Handbook of Internet Research; 167–183.

Dorji, Tshering Cigay (2010) “Preserving our Folktales, Myths and Legends in the Digital Era.” [In:] Storytelling, Self, Society, Vol. 6(1). Detroit: Wayne State University Press. [At:] https://doi.org/10.1080/15505340903393260 [date of access: 20.10.2023]; 19–38.

Dos Santos, Leonor Werneck, Mônica Magalhães Cavalcante (2014) “Referenciação: continuum anáfora-dêixis.” [In:] Revista Intersecções, Vol. 7.12; 224–246.

Figueira-Cardoso, Samuel, Mariano Dubin (2022) “Entre encantados e outras criaturas sobrenaturais. A identidade linguístico-cultural híbrida do Brasil e da Argentina em narrativas orais”. [In:] Revista del CESLA, Vol. 30; 37–56.

Fontinele, Francisco Pereira da Silva, Maria Angélica Freire de Carvalho (2022) “Referenciação no texto verbo-imagético.” [In:] Rascunhos Culturais, Vol. 13(25); 1–16.

Guimarães, Silvia Adélia Henrique (2020) “Diferentes tendências no estudo da referenciação no Brasil: teoria atualizada por quem e para quem?” [In:] Diálogo da Letras, Vol. 9.

Howard, Robert Glenn (2008) “Electronic Hybridity: The Persistent Processes of the Vernacular Web.” [In:] Journal of American Folklore, Vol. 121.480; 192–218.

Hymes, Dell (1971) “The Contribution of Folklore to Sociolinguistic Research.” [In:] The Journal of American Folklore,Vol. 84(331). Springfield: University of Illinois Press; 42–50.

Jones, Rodney H., Christoph A. Hafner (2012) Understanding Digital Literacies. A Practical Introduction. London & New York: Routledge.

Kapaniaris, Alexandros, Theodora Konstantopoulou (2020) “From the Narrators of Folk Tales to Digital Storytelling. Students as Young Researchers.” [In:] World Wide Journal of Multidisciplinary Research and Development, Vol. 6(8); 1–5.

Kibrik, Andrej A. (2011) Reference in Discourse. Oxford: Oxford University Press.

Koch, Ingedore G. V. ([1997] 2003) Desvendando os segredos do texto. São Paulo: Cortez.

Koch, Ingedore G. V. ([2000] 2003) O texto e a construção dos sentidos. São Paulo: Contexto.

Koch, Ingedore G. V. (2021) Introdução à linguística textual: trajetória e grandes temas. São Paulo: Martins Fontes.

Koch, Ingedore G. V., Maria Luiza Cunha-Lima ([2004] 2005) “Do cognitivismo ao sociocognitivismo.” [In:] Fernanda Mussalim, Anna Christina Bentes (eds.) Introdução à Linguística: fundamentados epistemológicos. São Paulo: Cortez.

Krawczyk-Wasilewska, Violetta (2016) Folklore in the Digital Age. Łódź: Łódź University Press.

Kropej, Monika (2007) “Folk Narrative in the Era of Electronic Media. A Case Study in Slovenia.” [In:] Fabula, Vol. 48(1–2). [At:] https://doi.org/10.1515/FABL.2007.002 [date of access: 20.10.2023]; 1–15.

Lévy, Pierre (2011) O que é o virtual?. São Paulo: Editora 34.

Lopes, Carlos Renato (2007) Lendas urbanas na internet: entre a ordem do discurso e o acontecimento enunciativo. Doctoral Thesis (unpublished). São Paulo: Universidade de São Paulo.

Marcuschi, Luiz Antônio (2007) Cognição, linguagem e práticas interacionais. Rio de Janeiro: Lucena.

Marcuschi, Luiz Antônio (2008) Produção textual, análise de gêneros e compreensão. São Paulo: Parábola Editorial.

Marcuschi, Luiz Antônio ([2000] 2010) Da fala para a escrita: atividades de retextualização. São Paulo: Cortez.

Marcuschi, Luiz Antônio (2012) Linguística de texto: o que é e como se faz. São Paulo: Parábola Editorial.

McDowell, John Holmes (2018) “Folklore and Sociolinguistics.” [In:] Humanities, Vol. 7(1); 9.

Mondada, Lorenza (1994) Verbalisation de l’espace et fabrication du savoir: approche linguistique de la construction des objets de discours. Doctoral Thesis (unpublished). Lausanne: Université de Lausanne.

Mondada, Lorenza, Danièle Dubois (2003) “Construção dos objetos de discurso e categorização: uma abordagem dos processos de referenciação”. [In:] Mônica Cavalcante, Bernadete Biasi Rodrigues Magalhães, Alena Ciulla (eds.) Referenciação. São Paulo: Contexto; 17–52.

Moura, Heliud Luis Maia (2013) Atividades de referenciação em narrativas afiliadas ao universo do lendário da Amazônia: implicações sociocognitivas e culturais. Doctoral Thesis (unpublished). São Paulo: Universidade de Campinas.

Oliveira, Beatriz, Samuel Figueira-Cardoso (2023) “O fenómeno dêitico nas abordagens gramaticais e enunciativas.” [In:] Estudos de linguagem na Amazônia. Santarém: Universidade Federal do Oeste Pará; 172–184.

Ongodia, Simon Peter (2014) “Oral Narrative an Underutilized Tool of Transformation: The Case of Ateso Folk Tales in Iteso Communities of Uganda and Kenya”. [In:] Journal of Literature and Art Studies, Vol. 4(10); 767–783.

Oring, Elliott (1986) Folk Groups and Folklore Genres: An Introduction. Denver: University Press of Colorado.

Paiva, Vera Lúcia Menezes de Oliveira (2019) Manual de Pesquisa em Estudos Linguísticos: São Paulo: Parábola Editorial.

Paveau, Marie-Anne (2013) “Genre de discours et technologie.” [In:] Pratiques-Linguistique, littérature, didactique (157–158); 7–30.

Paveau, Marie-Anne (2017) “Des discours et des liens. Hypertextualité, technodiscursivité, écrilecture.” [In :] Semen (electronic publication), Vol. 42. [At:] https://journals.openedition.org/semen/10609 [date of access: 24 October 2023]

Peck, Andrew (2023) Digital Legend and Belief: The Slender Man, Folklore, and the Media. Madison: University of Wisconsin Press.

Peck, Andrew (2020) “Old Practices, New Media”. [In:] Andrew Peck, Trevor Blank Folklore and Social Media. Salt Lake City: Utah University Press; 5-25.

Roncarati, Cláudia (2010) As cadeias do texto: construindo sentidos. São Paulo: Parábola Editorial.

Salomão, Maria Margarida Martins (2003) “Razão, realismo e verdade: o que nos ensina o estudo sociognitivo da referência.” [In:] Cadernos de Estudos Linguísticos, Vol. 44; 71–84.

Šešo, Luka (2020) “The Supernatural Beings of Belief Legends–Old Fears in a New Context.” [In:] Studia Mythologica Slavica, Vol. 23; 183–202.

Silva, João Paulo Muniz da, Suzana Leite Cortez (2020) “A (re)construção dos referentes em memes verbo-visuais.” [In:] Revista (Con)Textos Linguísticos, Vol. 14.29; 386–405.

Vieira, Maressa de Freitas (2009) O saci na tradição local no contexto da mundialização e da diversidade cultural. Doctoral Thesis (unpublished). São Paulo: Universidade de São Paulo.

Zarenti, Maria, Katsadoros, Georgios (2023) “Trolls: from Mythology and Folklore to the Internet.” [In:] Asian Journal of Language, Literature and Culture Studies, Vol. 6.2; 75–85.

Received:

05/10/2022

Reviewed:

03/12/2022

Accepted:

06/07/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.5

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Izabela Gatkowska

Jagiellonian University in Krakow, the Faculty of Management and Social Communication, Department of Computational Linguistics

izabela.gatkowska@uj.edu.pl

ORCID:0000-0001-6126-3101

Olga Jauer-Niworowska

University of Warsaw, the Faculty of Polish Studies, the Institute of Applied Polish Studies

o.jauer-niworo@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0001-8488-2933

Functioning of Lexical Connections in Patients with Neurodegenerative Diseases. Case Study of a Patient with Spinocerebellar Ataxia (SCA)

Abstract

Aim of the research: interdisciplinary description of functioning of lexical connections in a patient with spinocerebellar ataxia (SCA-type1). There is little research on lexical networks in patients with neurodegenerative diseases. Procedure: the subject was asked to give associations to 63 stimuli-lexemes. Tools used in the study: the Experimental lexical network of the Polish language, a digital recorder, an Olympus 650 DM. The Experimental lexical network was developed by Izabela Gatkowska (2017). It was created as a result of the study concerning the associations of 900 healthy Polish-speaking adults. Utterances of the subject were recorded, transcribed and compared with standard data. Results: the reactions of the subject were different from the associations presented in the Experimental lexical network. The most common verbal reactions were: creating definitions of stimuli-word meanings or making comment on them. Associations created by the subject were based on paradigmatic or syntagmatic relations. The authors explain how the specific verbal behaviour of the subject is related to the cognitive and language dysfunctions caused by the cerebellar damages. The results showed that language processing should not be regarded as separate from other cognitive functions. Verbal reactions of the subject are slightly similar to aphasic symptoms, but mostly they are related to cerebellar damage and executive disorders. The results obtained proved the validity of the connection between linguistic and psychological methods and tools in studies which concern the language behaviour of patients with neurodegenerative diseases.

Keywords: linguistics, psychology, experimental lexical network, speech-language disorders, rare neurodegenerative diseases, diagnosis, tools, methods, semantic disorders, cognitive disorders

Introduction

The subject of this article is presentation of the part of research concerning lexical connections in patients suffering from neurodegenerative diseases. Neurodegenerative diseases are subject of interest in many branches of science: medicine, psychology, neuropsychology, linguistics, neurolinguistics. In neurodegenerative diseases we can observe increase of pathological changes. These changes result in disorders in many areas of functioning. In professional literature many neurodegenerative diseases are mentioned in which motor-speech disorders and language disorders can occur. Among them spinocerebellar ataxia can be listed (Silveri 2020). In the present article the authors describe the functioning of lexical connections in a patient with spinocerebellar ataxia-type -1. The present study is an element of current research into language semantic processing and the changes in the organization of the mental lexicon in pathological states.

The topic of the research is quite new, especially from the linguistic point of view, because the cerebellum is mostly associated with motor-speech disorders such ataxic dysarthria. Spinocerebellar ataxia is a rare disease (Dulski, Sułek, Sławek, Wszołek 2023). This is the reason of a little information about language functioning of patients suffering from this disease (selected important information about main symptoms of SCA are presented in next part of this article). It should be underlined as well that there is still little information about the role of the cerebellum in language processing. Research on the topic is ongoing.

The article has eight parts. At the beginning of this article the authors present crucial information about SCA, because symptoms of this disease are important for regulation of the language behaviour of the subject. In later sections they include theoretical – psychological and linguistic – frameworks of the present research. The authors share the idea of embodied mind (Varela et. al. 2017). According to this idea the brain is a dynamically changing system which regulates all human activity. The brain is shaped by biological (genetic), psychological (experiences) and social (interaction and communication) factors at the same time. Modern neuropsychological research however still has no detailed information about the role of many neural structures in process of regulating behaviours. In this situation researchers create models of brain activity and try to explain various human behaviours according to them. Language activity is one of the types of human behaviour which can be explained in terms of these models. Linguistic models of language functioning also refer to network models. One of these models is the Experimental lexical network created by Izabela Gatkowska. The experimental derivation of this model makes it possible to link the model to the psychological background of verbal responses. The approach combines theoretical approaches with experimental results. Linguistic behaviour is bio-psycho-socially conditioned. 

The topic of the present study has a place within research concerning the mental lexicon seen as having a networked semantic structure. The study refers to a lexical network in which lexemes are semantically connected. The method used to elicit semantic associations has its basis in the way the mental lexicon functions in real life.

The main part of the text is a presentation of the study. It includes explanation of the methods (experimental presentation of verbal stimuli for the subject with SCA-type1). In the next part of this text, a description of disorders of language processing in the subject with cerebellar damage caused by SCA is presented. The last part of the text is devoted to explanation of the results of the present study and some conclusions.

Cooperation between neurolinguistic researchers and psychologists gives an opportunity to use the network models of language semantic connections in examining real language behaviour.

Interdisciplinary Framework of the Study
Spinocerebellar Ataxia Symptoms – Selected Information from Medical Literature

Spinocerebellar ataxias are an etiologically heterogeneous group of diseases (Szczudlik, Rudzińska 2010; Sobów 2013; Dulski, Sułek, Sławek, Wszołek 2023); these authors underline that SCA is a rare neurodegenerative disease. It has an average frequency of 2-7 per 100 000 (Dulski, Sułek, Sławek, Wszołek 2023). There are more than 40 types of SCA. The most frequent type of the disease in the world is SCA-type 3, but in Poland the most frequent is SCA-type 1. Because of this, the authors of the present article have decided to focus on the subject of this type of SCA, and the description of this type of spinocerebellar ataxia will be more detailed than that of the other types.

The cause of the most types of SCAs is the mutation of the ATXN gene and the excessive CAG repeats in the fragments of DNA coding a protein called ataxin-1 (Szczudlik, Rudzińska 2010, Sobów 2013, Dulski, Sułek, Sławek, Wszołek 2023). The normal alleles contain from 6 to 39 CAG repeats, whereas the pathological range is from 41 to 83 repeats.1

The most frequently age of SCA-type 1 onset is the third or fourth decade of life (Szczudlik, Rudzińska 2010; Sobów 2013; Dulski, Sułek, Sławek, Wszołek 2023), but onset time of disease can be different in particular cases. It depends on the number of pathological CAG repeats. Patients with 40 to 50 CAG repeats tend to present initial symptoms in adulthood, while patients with more than 70 repeats present initial symptoms in teenage years. People who have about 35 CAG repeats do not present pathological symptoms, but their children are in the risk group of SCA-type 1.

In SCA we can observe a wide range of clinical symptoms, such as: gait ataxia, ataxia of the trunk and limbs, dysarthria, dysphagia, oculomotor disorders caused by cerebellar or supranuclear damage, spasticity, extrapyramidal disorders, senso-motor neuropathy, rare constrictor muscles disorders, disorders of cognitive functions in Polish patients with SCA (Dulski, Sułek, Sławek, Wszołek 2023). It should be stressed that cognitive disorders are quite frequent in SCA-type-1. Language disorders in patient with SCA can be observed as well (Jodzio 2011, 2020, D’Agata et al. 2011, Chrobak et al. 2014, Starowicz-Filip et al. 2017, Silveri 2020). These authors describe difficulties in updating words, grammatical competence, and semantic disorders, especially in comprehension of written text. These symptoms are similar to aphasic disorders and are called ‘cerebellar aphasia’.

Other neuropsychological research has shown difficulties in attention, operative memory and executive functions, mood and emotional disorders, like depression, anxiety, irritability, agitation in patients with SCA as well (Visani et al. 2020). The neurophysiological MEG study2 (Visani et al. 2020) showed that patients with SCAs have difficulties with ‘Go No-Go’ tasks engaging executive functions.

The present paper describes the influence of cerebellar damage on language processing in one particular patient suffering from SCA-type 1. The article provides new information about this problem, because the results of the research, which are presented in the further part of this text, are partly unexpected for the authors and can shed new light on connections between language processing and other cognitive functions. The description of the results of the study is presented in further part of this text.

Psycholinguistic Models of Language Processing

There are various points of view referring to interdependencies and involvement of the brain in cognitive activities, including language processing. Some researchers (e.g., Friederici 2006; Shalom, Poeppel 2008) see the language as a distinct component in the brain, whereas others (Hagoort 2005) emphasize that language cannot be perceived as independent from non-verbal functions.

The first point of view is based on the connective theory of the brain functions. According to this theory there are domain-specific modules associated with different language functions (e.g., syntactic, semantic etc.). The most famous model within this point of view is Hickok and Poeppel’s model. These authors wrote about two streams — ventral and dorsal. These streams are called the “what” stream and the “where” stream respectively. The former processes language comprehension and the latter transfers auditory information to motor language response (articulation of verbal sounds). Friederici and Makuuchi (Friederici 2006, Makuuchi; Friederici 2013) proposed similar, but a more developed model. Makuuchi and Friederici (2013) include the working memory in their model of cortical language processing. In Hickok and Poeppel’s (2008) and in Makuuchi, Friederici’s (2013) models the brain is perceived as the system of functionally specified modules which cooperate through multi-level and reciprocal connections of these modules.

Hagoort (2005) presented an alternative point of view according to which language processing engages distributed neural networks. Hagoort argued that both language comprehension and production engage distributed neural networks at the same time. Language processing of auditory data and verbal motor response happen parallelly. Price (2012) underlined the role of non-linguistic components in language processing. She underlines the role auditory and visual processing in semantic processing and articulation. The similar point of view is shared by Maria Pąchalska, Bożydar Kaczmarek and Juri D. Kropotov (2014). These authors underline that language processing cannot be viewed separately from non-verbal cognitive functions.

Studies of the last 15 years (Bonelli, Cummings 2007; David 2011 et al.) highlight involvement of the subcortical structures (such as thalamocortical loops and basal ganglia) in regulation of cognitive functions and language processing. These structures are activated among others in implicit language processing (Conway, Pisoni 2008). The modern neuroimaging studies also provide evidence of the role of cerebellar-thalamocortical pathways in cognitive and language functions (Diedrichsen et al. 2019). The cerebellum according to modern research is considered a structure which takes part in regulating attention, emotional behaviour and motor behaviour (Jacobi et al. 2021) thanks for specific feedforward and feedback connections between cerebral cortex and associative and motor cortical areas.

It is also well-known that significant individual variability in brain activation can be observed. That applies both to healthy subjects and patients with various brain impairments.

The literature review we have presented shows that, on the one hand, there are indeed general regions of the brain connected with language comprehension (the posterior sensory language area engaging mainly the temporal cortex) and production (the anterior motor language area traditionally associated with the frontal cortex). On the other hand, however, we can see the parallel activation of both these regions during the speech movements observation (Fridriksson et al. 2008).

The authors of this article share the view that language processing needs simultaneous activation and synchronic cooperation between neural networks regulating production and comprehension of speech, including cortical, subcortical and cerebellar structures.

Experimental Lexical Network as a Useful Tool in the Present Study

The study which is the subject of this article illustrates connections between semantic processing disorders and cerebellar damages in the patient with SCA. This is within the scope of mental lexicon investigations. There are two main topics of mental lexicon research. One of them is focused on the first or the second language acquisition (De Anda, Poulin-Dubois, Zesiger, Friend 2016) and the second concerns pathological changes in the mental lexicon in patients with various neurological/psychological impairments (Castro, Stella 2019). The present study is consistent with the latter. Linguists describe language changes using network models of mental lexicon. The preview of professional literature illustrates three major types of these network models — simple networks, connectionist networks, complex networks (McCarthy, Mirapleix 2020).

Simple networks were used in early research. They illustrate arbitrary structure of mental lexicon and its hierarchical structure (Evans 2006). This type of network can be used to explain individual language processing (e.g., understanding decomposable phraseologisms through connections between the meaning of their components and the appropriate visual associations). The framework of this model is cognitive linguistics. The connectionist networks are described in 50% of linguistic research, which concern mental lexicon, especially in computational linguistics. This type of networks is useful in investigation of structure of the lexical networks in the mind and in analysis of their features (Elman 1991, Wilks, Meara 2002, Li, Farkas, Mac Whinney 2004, Li, Zhao, Mac Whinney 2007, Vitevitch, Goldstein, Siew, Castro 2014). These networks are helpful when explaining such intricacies as lexical network density, nodal spreading activation, ability to self-organize the lexicon in the processes of language acquisition. Using these networks, researchers can show quantitative dependencies between words of the lexicon, e.g., the strength of lexical connections in semantic memory.

There are two main types of connectionist networks: localist and distributed networks. In the former, a node represents a singular concept.

In contrast, in distributed network a node shares concept. The connectionist networks are different from complex networks (McCarthy, Mirapleix 2020).

Complex network gives wider possibilities to explore and explain language organization in the mind and in the brain. Complex networks can be used in interdisciplinary research. They use mathematical language to illustrate various phenomena in society and human behaviour — the structure of mental lexicon and language processing, among others. They can be used in research concerning both individual language behaviour (they refer to psycholinguistic analysis) and global linguistic problems (such as co-dependency of mental lexicons of different languages in multilingual people). This mathematical analysis enables illustrating network density, length of the pathways from one node to another and the strength of connections between words, frequency of the words in the lexical network.

In modern research there are two methods of creating models of mental lexicon. The empirical approach based on language knowledge and intuition of linguists and analysis of texts based on artificial intelligence. The authors of the present article used empirical approach. The authors have decided to use the experimental lexical network as a tool to detect the semantic memory and attentive processing disorders caused by organic damages (Castro, Stella 2019). This tool had been prepared by Izabela Gatkowska (2017). This is a complex lexical network. It illustrates the strength, quality, density and direction of connections between the words in lexical network.

The Method of Obtaining the Experimental Lexical Network Used as a Tool in the Present Study

This tool has been obtained in the course of an experiment conducted by Gatkowska in the years 2011–2014. Nine hundred (900) university students from the Jagiellonian University and the AGH Academy of Mining and Metallurgy in Cracow have participated in this experiment. They were native speakers of Polish, who came from all over Poland, and various social milieus, and who had various majors. Their age group was 19–24. There were no students who were majoring in philology or psychology, as their knowledge of language could have possibly influenced the test results. On the basis of data originating from the association tests for English, we know that the age (see: Kent-Rosanoff 1910) and education (see: Russell 1970, Palermo, Jenkins 1964, Kiss, Armstrong, Millory, Piper 1973) of the participants is not crucial to the results of the experiment. Thus, the lexical network which was created during this study provides reliable information about the dependencies between lexemes in the lexical system of the Polish language. The experiment was conducted under controlled conditions. The research was anonymous, and participants were required only to state their age and sex.

The study had been conducted in two cycles. The participants had created verbal associations after short (5 seconds) presentation of the stimuli-words on the computer screen.

This time limit is based on the results on psychological studies of verbal fluency (Szepietowska, Gawda 2011). They illustrate that 5-second time limit is long enough to create at least 1 verbal association. The experiment with the time limit had enforced the participants to give the first association which had been obtained after presenting and understanding the stimulus-word. The list of the 63 words had been created in the first cycle of the examination. Grammatically, stimuli-lexemes were nouns. In the second cycle, the association-words from the first cycle served as stimuli-words. As a result of this experiment, in which 322 stimuli were employed (63 in the first phase, and 259 in the second), a network was obtained. In this network there are: 10 448 lexical nodes (dictionary entries) as well as 35 170 links between the nodes. These data had been obtained after removing proper names, i.e., city -Warsaw, river – Vistula, and phrases i.e., hut – outside of the village, uncle – Tom, responses which were misspelled and copied responses, which appeared as responses to the 322 stimuli.

As a result of this analysis, it may be stated that a lexical node network is formed by:

Nouns – 69 %

Adjectives – 22 %

Verbs – 7 %

the remaining Parts of Speech (pronouns, numerals, adverbs and uninflected parts of speech) form only – 2% of the nodes in the lexical network

The lexical structure of the nodes has its counterpart in the structure of the links between the lexemes in the network. These links could have been observed between nouns, verbs, and adjectives. They constitute as much as 96.5% of all the links in the network. These results show that 63% are nouns, 4.3% are verbs, and adjectives are 29.2% of the links. The remaining parts of speech and proper nouns make only 3.5% of all the links in the network, which means that pronouns are 0.61%, adverbs are 0.25%, uninflected parts of speech (prepositions, conjunctions, particles, etc.) are 0.24%, proper names – 0.9%, and expressions – 1.52%.

The Quality of Connections in the Network - the Determinants of Quality

Our research on the lexical system cannot be limited to statistical and grammar analysis.

The research on the essence into a lexical system demands the construction of tools which can be used to interpret the quality of links between nodes in the experimental network.

In the monograph (Gatkowska 2017), Deese’s (1965) view was adopted that the set of stimulus-response connections determines the meaning of the stimulus lexeme, which makes it possible to treat the lexical network as an experimentally constructed dictionary. From the point of view of network description, it was necessary to adopt an appropriate formal model of paradigmatic lexical relations that would organize the structure of the dictionary (i.e. hyponymy, meronymy, synonymy, antonymy and complementarity) as well as causality.

Syntagmatic relations occur equally often and build meaning (Gatkowska 2021; Gatkowska, Arias Navarro 2022). Syntagmatic relationships have been identified and described. A complete list has been published in the monograph by one of the authors of the present text (Gatkowska, 2017). This is explained in detail in the monograph. Similarly, the monograph explains the dependencies, the terms of which are included in this article.

In the present study the authors used the list of 63 stimuli-words which had already previously been used in the first cycle of the study conducted in 2011–2014 by Izabela Gatkowska.

The Description of the Present Research

Thesis of the present study

On the basis of medical and neuropsychological literature (Jodzio 2011, 2020, D’Agata et al. 2011, Chrobak et al. 2014, Starowicz-Filip et al. 2017, Silveri 2020) the authors of the present study formulate the thesis that the cerebellar disorders can be a cause of difficulties in updating of words, grammatical competence, and semantic disorders.

Information about the Subject

The subject of the research was a 46-year-old patient with SCA-type 1. The symptoms of the disease had been observed for 18 months. He presented gait symptoms and discoordination of precise movements of limbs. He did not complain about extrapyramidal symptoms, such as dystonia. During the whole study he was able to cooperate with the researcher and he was in a good mood. The researcher, who was in the direct contact with the subject, did not observe any symptoms of depression. The subject has occupational education. Before the symptoms appeared, he had performed active military service in the Navy, then he had worked as a butcher. He is married and has a daughter. The authors had not asked the subject about his interests and the way he spent his free time. He was psychologically assessed using the Raven Matrix Standard Test (Jaworowska, Szustrowa 2000). The score in this test was 52 centiles. This result indicated that the intellectual level of the subject remains normal.

Information about Research Methods

The study proper consisted in creating lexical associations after presenting the words from the list of stimuli-words mentioned above.

The lexemes-stimuli, which were used in the present study, were semantically variable. There were the names of: people, parts of the body, emotions, physical conditions (for example health, a disease), animals (for example a lion, a spider), plants (for example a flower), various parts of plant (for example a stem), specific objects (a hammer, a needle, a house, a table, a lamp), abstracts (for example justice, religion, music), products of nature (for example a mountain, a river), natural phenomena (for example light). They were emotionally neutral from the linguistic point of view.

The authors are aware that interpretation of emotional load of the words differs in psychological and linguistic research. Psychologists tend to refer to words as emotionally marked when meaning of words is connected to emotionally significant experiences of speaker. In contrast, linguists focus on dictionary meanings of words. For instance, the word “book” could be interpreted as emotionally positively marked by psychologists while linguists would mark it neutral. The authors have decided to adopt the linguistic point of view in the interpretation of the meaning due to the fact that the emotional preferences of the subject remain unknown.

The subject was presented with consecutive stimuli-words on the computer screen. The associative task in this study had no time limits. This method of the examination resulted from the specific ways in which an SCA subject has functioning; there is a distinct decrease of verbal fluency. Imposing a time-limit could result in a shortage or even a complete lack of verbal reactions falling within the limit.

The subject was asked to give verbal associations for every word presented to him. When the subject notified that he could not give any more associations, the researcher switched the screen to move on to the next word.

Utterances of the subject were recorded on the digital recorder (Olympus 650 DM), written down and analyzed. A linguistic and psychological analysis of these utterances was then conducted.

Lexical associations elicited were analyzed to check:

compatibility of the lexical reactions with normal associations (standard) to indicate the reactions, which were different than normal.

compatibility of the reactions of the subject with the directions of the researcher.

Assessment of compatibility of verbal reactions of the subject with normal verbal behavior gave the information about severity of language disorders. It gave information about language and communicative skills of the subject, which are dependent on his cognitive and executive functions (visual and hearing perception, attention, verbal thinking).

Registration of verbal associations number is also an important aspect of the data analysis. Referring to the psychological professional literature, the researchers registered reactions with a single associative-word after the stimuli-words presentation. This is a symptom of disorders in word selection.

Description of language difficulties of the subject is based on detailed qualitative and quantitative analysis of his verbal associations.

Results

Healthy people in the earlier study (standard) had given associations which can be explained by paradigmatic or syntagmatic semantic relations. When healthy participants had had difficulties with understanding the stimulus-word’s meaning, they had asked the researcher “What is this?”, (in few cases).

Linguistic Analysis

Analysis of the most common standard associations.

We can classify the stimulus-response relationship qualitatively as lexical dependencies (regardless of the direction of the lexical relationship, Gatkowska 2017:48–51), in the first position we list the stimulus and the second most common answer to it. Original examples from the study in Polish in parentheses.

Lexical relations:

We explain and give examples of the strongest answers in the standard.

1. paradigmatic relations such as:

a. hyponymy (hiponimia), we adopt the definition of the hyponymy J. Lyons (1968: 453), based on the model of intension and extension (Gatkowska 2017: 51–53),

for example: fruit: an apple (owoc: jabłko), spider: garden spider (pająk: krzyżak), music: jazz (muzyka:jazz), earth: planet (Ziemia: planeta), vodka: alcohol (wódka: alkohol), eagle: bird (orzeł: ptak), thief: pickpocket (złodziej: kieszonkowiec), joy: happy (radość: szczęście), king: ruler (król: władca), muton: meat (baranina: mięso), eagle: bird (orzeł: ptak), baby: child (niemowlę: dziecko), affair: fear (obawa: strach), hand: leg (ręka: noga),

b. meronymy (meronimia), we derive the study of meronymy from collection theory (mereology), a logical model of a set using one part-whole relation and distinguishing various types of a whole (Gatkowska 2017: 53–58),

for example: river: water (rzeka: woda), window: pane (okno: szyba), leg :foot (noga: stopa), soldier: army (żołnierz: armia), stem: flower (łodyga: kwiat), bread: food (chleb: jedzenie), Bible: tome (Biblia: księga), ocean: water (ocean: woda), tobacco: cigarette (tytoń: papieros), salt: pepper (sól: pieprz)

c. synonymy (synonimia), is the relationship between the meanings of lexemes that have identical or similar meanings in a given context (Gatkowska 2017: 58),

for example: doctor: physician (doktor: lekarz), religion: faith (religia: wiara), trouble: problem (kłopot, problem),

d. antonymy (antonimia), the relationship between objects, states, or actions whose meanings are opposite in a given context (Gatkowska 2017: 58),

for example: health: sickness (zdrowie: choroba),

e. complementarity (komplementarność), the relationship between naturally related objects or states whose meanings are mutually exclusive (Gatkowska 2017: 58),

for example: woman: man (kobieta: mężczyzna), man: woman (mężczyzna: kobieta),

2. syntagmatic relations, such as:

a. set (komplet ), defines the relationship between things that share a common destiny intended purpose; usually one of the things brings additional features to be increase the usefulness of things for their intended purpose (Gatkowska 2017: 65),

for example: table: chair (stół: krzesło); table: chair (stół: krzesło) needle: thread (igła: nitka), hammer: nail (młotek: gwóźdź),

b. location (lokalizacja), defines the spatial relations between objects (plants, natural objects, artifacts); the relation is relative we have a locating and locating object (Gatkowska 2017: 66),

for example: justice: court (sprawiedliwość: sąd), memory: brain (pamięć: głowa) head: pains (głowa: boli),

c. intensity (intensywność ), determines the relationship between a state, situation, action, event or phenomenon and a state that determines the subjectively perceived degree of severity of a state, situation, action or event (Gatkowska 2017: 66),

for example: working: heavy (praca: ciężka),

d. specific property (właściwość swoista), determines the relationship between: people, animals, natural objects or artifacts (things) and states or actions that define the specificity of the object (Gatkowska 2017: 62),

for example: cabbage: pickled (kapusta: kiszona),

e. sign (oznaka), determines the relationship between hidden (non-perceptible) states, feelings and perceived signals [symptoms] of their existence represented by another state or action, (Gatkowska 2017: 66),

for example: sickness: pain (choroba: ból),

f. source (źródło ), it occurs between objects (people, animals, plants, natural objects, phenomena, things or characteristic places) and abstract things, phenomena or artifacts; it indicates where something came from, where it originated or from what it was obtained (Gatkowska 2017: 65),

for example: lamp: light ( lampa: światło), light: lamp (światło: lampa),

g. size (rozmiar), defines the relationship between: people, animals, inanimate beings including natural objects and artifacts (things) and the physical features of the object, determining the perceived (relative) or measured (absolute) physical dimension (Gatkowska 2017: 61),

for example: boy: little ( chłopiec: mały), child: little (dziecko: małe), street: long (ulica: długa),

h. taste (smak ), determines the relationship between: people, animals, natural objects and artifacts (things) and the properties perceived through the sense of taste, can take on taste values (Gatkowska 2017: 62),

for example: food: good (jedzenie: dobre),

i. purpose (przeznaczenie), determines the relationship between objects (things, works, abstract artifacts) and actions expressing the reason why a thing was done (or made) or exists, means: what the object is for (Gatkowska 2017: 64),

for example: bed: sleep (łóżko: sen), scissors: cut (nożyczki: ciąć),

j. temporal location (lokalizacja w czasie ), determines the relationship between animate objects, inanimate objects and abstract states or artifacts (hour, day, month), constituting time definitions (Gatkowska 2017: 66),

for example: moon: night ( księżyc: noc),

k. characteristic place (miejsce charakterystyczne ), determines the relationship between: people or animals and artifacts or natural objects in which a person or an animal performs characteristic activities, (Gatkowska 2017: 64),

for example: house: family ( dom: rodzinny),

3. causality (przyczynowość ), there is a relationship of cause and effect (Gatkowska 2017: 67),

for example: stomach: hunger (żołądek: głód),

4. pragmatic dependencies:

a. name (nazwa), is used of the relationship between animate objects, people, natural phenomena, inanimate objects and their proper names (Gatkowska 2017: 67),

for example: city: Cracow ( miasto: Kraków),

b. stereotype (stereotyp ) is used of the relationship between persons, animals or artifacts and a widely accepted simplified image, set of judgments or beliefs, (Gatkowska 2017: 68),

for example: lion: king (lew: król),

c. knowledge (wiedza), is used of the relationships between natural objects, phenomena, people, animals, plants and artifacts, which are the result of scientific knowledge, work experience, knowledge of a foreign language (usually an equivalent) or information provided by the media, (Gatkowska 2017: 67),

for example: carpet: Persian (dywan: perski),

5. composite lexical unit (złożona jednostka leksykalna), is used of the connection between lexemes, which can be identified as components of a multi-segment lexical unit, such as sayings, proverbs, titles of books, films, etc., sometimes names of people and fictional characters, names, i.e. a very diverse set that has one common property: form a multi-segment lexical unit. (Gatkowska 2017: 68):

for example: sheep: black (owca: czarna), cottage: rich (chata: bogata, in Polish: czym chata bogata, tym rada) butter: butter (used attributively) (masło: maślane – pleonasm).

It was possible to identify verbal associations created by the subject as:

1. paradigmatic relations such as:

a. hyponymy (hiponimia) – fruit: a pear, a pineapple, a banana (owoc: gruszka, ananas, banan), cottage: building, house (chata: budynek, dom), man: human, mister, chap (mężczyzna: chłowiek, pan, facet), priest : clergyman, priest (ksiądz: duchowny, kapłan), vodka: alcohol, beer, vodka, wine, spirits (wódka: alkohol, piwo, wódka, wino, spirystus), butterfly: moth, flying insect (motyl: ćma, owad latający), woman: wife, mother (kobieta: żona, matka), spider: garden spider, tarantula (pająk: krzyżak, tarantula), music: rap, disco, disco polo, girl: madam, woman (dziewczyna: pani, kobieta), soldier: sailor (żołnierz: marynarz), cabbage: white (kapusta: biała) , eagle: bird (orzeł: ptak), eagle: Polish emblem (orzeł: polskie godło), sickness: cancer (choroba: rak), lamp: room lamp, halogen (lampa: pokojowa, halogenowa), doctor: professor (doktor: profesor),chees: cottage, hard chees, moudly chees (ser: bialy, żółty, pleśniowy), bread: wholemeal, ordinary, whith grains, (chleb: razowy, zwykły, z ziarnami),

b. meronymy (meronimia) - foot: leg (stopa: noga), hand: palm (ręka: dloń), street: city (ulica: miasto),

c. synonymy (synonimia) - trouble: problem (kłopot: problem), child: descendant (dziecko: potomek), boy: young man (chłopiec: młody mężczyzna), doctor: physician (doktor: lekarz), baby: baby, little child, descendant (niemowlę: niemowlak, małe dziecko, potomek),

2. syntagmatic relations, for example:

a. set (komplet ) — table: stool ( stół: taboret);

b. location (lokalizacja) — carpet: to the floor (dywan; na podłogę), justice: courts (sprawiedliwość: sądy);

c. taste (smak) — food: good, delicious (jedzenie; pyszne, dobre),

d. intensity (intensywność) – working: heavy, difficult (praca: ciężka, trudna).

e. specific property (właściwość swoista ) - cabbage: pickled ( kapusta: kiszona)

f. purpose (przeznaczenie ) – lamp: luminous ( lampa: świecąca),

g. color (kolor) is (the term used for)/used of the relationship between: people, animals, natural objects and artifacts (things) and the properties of their surfaces perceived by eyesight depending on how they reflect or emit light, (Gatkowska, 2017: 62),

for example: bread: white (chleb: biały)

h. size (rozmiar) - house: big (dom: duży),

i. orientation (orientacja ), is (the term used for)/used of the position of an object or its parts in relation to the sides of the human body or the directions of the world (Gatkowska 2017: 66),

for example: hand: right hand, left hand (ręka: prawa ręka, lewa ręka),

3. pragmatic dependencies, for example:

knowledge (wiedza) – window: life window (okno : okno życia)

4. composite lexical unit (złożona jednostka leksykalna), occasionally, for example: window on the world, (okno na świat).

The subject used paradigmatic relations, especially hyponymy (18 times), and also more often than the standard gave meanings synonymy (five times), less often meronymy (three times). And among his answers there was no antonymy or complementarity that occurred in the standard.

The subject used syntagmatic relations much less often (10 times) than the standard (20 times), which build the meaning of the lexeme. Additionally, there were no responses that could be identified as causal.

The subject very rarely uses complex lexical units (which, for example, can be sayings, proverbs, complex syntagmatic structures), actually only for the window lexeme.

Associations which could not be justified by lexical relations often occurred. Answers of the subject came down to giving definitions of the stimulus words. Sometimes his definition is incorrect, for example: the moon- planet, so we have at night, the moon is shining (księżyc – planeta, tak, że w nocy mamy, księżyc świeci). This verbal behavior significantly deviates from the reactions of healthy people (standard).

For two stimuli (blossom and light), he gave no answer, no reaction.

Psychological Analysis

The researchers conducted qualitative analysis of the data. These methods of analysis gave possibility to develop description of mechanisms and symptoms of speech-language impairments and abilities of the subject.

Types of verbal reactions and their frequency.

Qualitative analysis showed three main categories of verbal reactions of the subject:

Completely correct verbal reactions

Into this category the researchers included utterances, which were composed of properly semantically connected associative-words, compatible with directions of the researcher, similar to verbal reactions of the heathy group. Completely correct reactions appeared after presentation of 21 from 63 stimuli-words, for example the stimulus-word table appeared the association chair.

Other verbal reactions (referring to 42 from 63 stimuli-words) can be divided into two main subcategories listed below. They were: atypical reactions and partly correct reactions.

Atypical reactions

Into this category the researchers included verbal reactions, which were semantically correct and compatible with directions of the researchers. However, this kind of reactions was not observed in the healthy group (exotic names of fruit, personal associations of the subject). The interesting example of this subcategory was the metaphorical association window on the world, which appeared after the presentation the stimulus-word window. This subcategory contains utterances, which appeared in reaction to 4 out of 63 stimuli-words.

Partly correct reactions

This category of reactions was divided, because the subject has mostly produced more than one association in response to the particular stimulus-word and some of the responses were correct (e.g. stimulus word: woman and lexical associations: wife, mother) and the others are inappropriate (e.g. stimulus word: joy and appeared association: happy person). Utterances from this category contain one or more associative words which are inappropriately selected due to semantic connection with stimulus-words (e.g. stimulus-word: river and semantically remote association: foreign). 38 reactions of 63 stimuli-words were placed into this category.

The subject experienced significant difficulties in precise and correct realization of directions of the researcher. He also found it difficult to change his incorrect verbal behaviours. He continued creating definitions of stimuli-words even though he had correctly understood and repeated the researcher’s instructions. These behaviours can be interpreted as a result of executive disorders.

Figure 1. Main categories of verbal reactions and their subcategories. Source: Authors’s own work.

The detailed description of reactions which are caused by executive disorders now follows.

The most common type of imprecise and incorrect verbal reactions of the subject was the attempt to create definitions of stimuli-words’ meanings instead of giving lexical associations. Some of the definitions created were correct (e.g. stimulus-word: stomach appeared verbal reaction: a part of the human digestive system), while others are inappropriate (e.g. stimulus - word: moon prompted the association: planet, so we have: at night, the moon is shining).

The subject also created his own commentaries to stimuli-words (e.g. the stimulus word: health; verbal reaction: may a person be healthy, the stimulus word: memory; the person has a good memory, concentration).

Both of these reactions were inappropriate in the context of the researcher’s instructions – instead of verbal associations multi-segment lexical units were produced. Reactions of this kind were observed in 33 cases.

Repetitions of the stimulus-word (e.g., the stimulus word vodka and the response on it: alcohol, beer, vodka, wine, spirits). These associations were partly correct – the stimulus-word vodka and the associated-words: alcohol, wine, beer, spirits are homonyms. The word vodka is repeated after two correctly associated words. This type of reaction can be caused by attentive disorders.

The next four types of verbal reactions which were not observed in healthy subjects are listed later in the text.

Lack of verbal reaction is observed in two cases: after the stimulus-word light and after the stimulus-word blossom.

Lack of reaction after the stimulus light can be explained as a result of difficulties with processing abstract meanings of words. The conceptualization of the subject was more concrete than in healthy subjects (e.g., house - big, the size 100 square meters ‒ multi-segment lexical unit). The symptoms of concrete thinking were not severe; however, they were visible.

Lack of reaction to the stimulus-word kwiecie (blossom) can be caused by not knowing the meaning of this word, which has a rare form. This verbal behaviour is not connected to cerebellar damage in SCA. The same happened in the control group of healthy adult Poles (standard).

Repetition of verbal associations (e.g., the stimulus word: the stimulus-word foot and associations lower limb, leg). These kinds of reactions often co-occurred with pauses and slowing down of speech rate. From a linguistic point of view the reaction was semantically correct ‒ the word-stimulus and the associative lexemes are meronyms, but at the same time it was not quite correct from a psychological point of view ‒ two synonymous terms are interpreted as repetitions caused by slowing down of cognitive processes. In all probability, additional pauses and semantic repetitions gave the subject some time to create associations with further stimuli-words. Such a reaction has occurred in two cases.

Discussion of the Results

The authors are aware of the differences between individuals suffering from SCA. Due to this, the results of the conducted study refer primarily to the described subject. In order to obtain results concerning the whole population with SCA, a study conducted on a wider group of patients with this disease is advisable.

Conclusions

The connected psychological and linguistic analysis of the data gave detailed information about the changes in the language functioning of the subject with SCA, as a rare neurodegenerative disease, and have helped to clarify the mechanism of the observed language disorders of the subject.

In conclusion, it can be said that the thesis that cerebellar disorders can be the cause of difficulties in word updating, grammatical competence and semantic disorders has been confirmed, and detailed linguistic and psychological analyses have revealed a precise shape of changes in language functioning. 

The language behaviours of the subject turned out to be somewhat reminiscent of the symptoms of aphasia, like grammatical or semantic incompetence. This relates only to a slowing down of the verbal reaction, but this symptom was not observed very often. Some repetitions of the lexemes can be observed. The most common verbal associations of the subject became different than in normal subjects. There were definitions of stimuli or comments on them. These reactions may be interpreted as a result of disorders of control functions. The mental lexicon has partly remained (with the advantage of hyponymy as described in the linguistic analysis). Thanks to this state the subject produced reactions which are semantically correct. Lack of causality, antonymy and complementarity in paradigmatic relations and difficulties with using syntagmatic relations in produced verbal associations may be interpreted as indicators of disorders in updating words with abstract meaning, which is related to decreased skills in abstract thinking. These linguistic and psychological abilities are crucial in building coherent lexical structure, so we can expect that the subject may present increasing difficulties in creating semantically coherent messages as the disease/disorder progresses.

The incorrect verbal reaction like creating definition and comments to stimuli-words can be interpreted as symptoms of organic disorders, but often they are also closely related to the specific life-situation of the subject (associations related to their state of health).

The results support holistic analysis of human behaviour. The results obtained demonstrate the effectiveness of the chosen method, an interdisciplinary analysis, which has yielded the interesting results we describe. They indicate the reasonableness of combining psychological and linguistic methods and tools in the assessment of speech-language behaviour of people with neurodegenerative diseases as well. Interdisciplinary analysis links characteristics of language utterances and their neurological and psychological determinants. Thus the authors can recommend interdisciplinary observation of speech-language disorders in patients with such diseases, especially the rare ones.

1 Information about the genetic disorders is taken from the Home Page for the Center for Medical Genetics “Genesis” https://www.genesis.pl/study/atxn1 [date of access: 17 February 2021].

2 There are two main Neuroimaging techniques used in scientific studies. The fMRI technique can monitor the activity of the whole brain simultaneously. It detects hemodynamic and metabolic responses from many regions of the brain, including cerebellum. It is also used to examine the involvement of the cerebellum in potential large-scale cerebral networks. This tool however has a severe limitation when it comes to investigating the precise temporal properties of neural structures activity (Diedrichsen et al. 2019). Electrophysiological techniques, namely EEG, MEG, are more precise in temporal properties registration. They can register and compare the activation of cerebellar structures and other regions of neural networks in the brain with millisecond range (Andersen et al. 2020). In longer period of time, (related to fMRI studies), the activation of distributed networks of the brain is showed, however, in shorter perspective, (registered by EEG, MEG), continuous dynamic changes in electrochemical activation of various areas of the brain are noticed.

References

D’Agata, Federico, Paola Caroppo, Bruno Baudino, Marcella Caglio, Michela Croce, Mauro Bergui, Marco Tamietto, Paolo Mortara, Laura Orsi (2011) “The Recognition of Facial Emotions in Spinocerebellar Ataxia Patients.” [In:] Cerebellum Sep 10(3). [At:] doi: 10.1007/s12311-011-0276-z. PMID: 21503592 [date of access: 08 November 2021]; 600–610.

Andersen, Lau M., Karim Jerbi, Sarang S. Dalal (2020) “Can EEG and MEG Detect Signals from the Human Cerebellum?” [In:] Neuroimage July 15: 15:215:116817. [At:] doi: 10.1016/j.neuroimage.2020.116817. Epub 2020 Apr 8. PMID: 32278092; PMCID: PMC7306153 [date of access: 09 May 2021].

Bonelli, Raphael M., Jeffrey L. Cummings (2007) “Frontal-Subcortical Circuitry and Behavior.” [In:] Dialogues in Clinical Neuroscience 9(2). [At:] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17726913/ [date of access: 01 March 2022]; 141–151.

Castro, Nichol, Massimo Stella (2019) “The Multiplex Structure of the Mental Lexicon Influences Picture Naming in People with Aphasia.” [In:] Journal of Complex Networks Dec. 7(6). [At:] doi: 10.1093/comnet/cnz012. Epub 2019 Apr 23. PMID: 31984136; PMCID: PMC6961494; 913–931.

Chrobak, Adrian A., Katarzyna Siuda, Anna Tereszko, Marcin Siwek, Dominika Dudek (2014) “Psychiatric Disorders and the Cerebellar Structure and Functions — an Overview of the Latest Research.” [In:] Psychiatry, 11(1); 15–22.

Conway, Christopher M., David B. Pisoni (2008) “Neurocognitive Basis of Implicit Learning of Sequential Structure and its Relation to Language Processing.” [In:] Guinevere F. Eden, Lynn Flowers (eds.) Learning, Skill Acquisition, Reading, and Dyslexia. Hoboken, New Jersey: Wiley-Blackwell Publishing; 113–131.

David, Olivier, Burkhard, Maess, Korinna Eckstein, Angela D. Friederici (2011) Dynamic Causal Modeling of Subcortical Connectivity of Language.” [In:] Journal of Neuroscience Feb 16, 31(7). [At:] doi: 10.1523/JNEUROSCI.3433-10.2011. PMID: 21325540; PMCID: PMC3384564 [date of access: 01 March 2021]; 2712–2717.

De Anda, Stephanie, Diane Poulin-Dubois, Pascal Zesiger, Margaret Friend (2016) “Lexical Processing and Organization in Bilingual First Language Acquisition: Guiding Future Research.” [In:] Psychological Bulletin 142(6). [At:] http://dx.doi.org/10.1037/bul0000042 [date of access: 07 May 2021]; 655–667.

Deese, James (1965) The Structure of Associations in Language and Thought. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Diedrichsen, Jörn, Maedbh King, Carlos Hernandez-Castillo, Marty Sereno, Richard B. Ivry (2019) “Universal Transform or Multiple Functionality? Understanding the Contribution of the Human Cerebellum across Task Domains.” [In:] Neuron 102 (5); 918–928.

Dulski, Jarosław, Anna Sułek, Jarosław Sławek, Zbigniew K. Wszołek (2023) “Ataksje rdzeniowo-móżdżkowe w Polsce.” [In:] Polski Przegląd Neurologiczny 19(2); 102–113.

Elman, Jeffrey L. (1991) “Distributed Representations, Simple Recurrent Networks, and Grammatical Structure.” [In:] Machine Learning 7. [At:] https://link.springer.com/content/pdf/10.1023/A:1022699029236.pdf [date of access: 05 May 2021]; 195–225.

Evans, Vyvyan (2006) “Lexical Concepts, Cognitive Models and Meaning-Construction.” [In:] Cognitive Linguistics 17(4). [At:] doi 10.1515/COG.2006.016 [date of access: 07 June 2021]; 491–534.

Friederici, Angela D., Jorg Bahlmann, Stefan Heim, Ricarda I. Schubotz, Alfred Anwander (2006) “The Brain Differentiates Human and Non-Human Grammars: Functional Localization and Structural Connectivity.” [In:] Proceedings of the National Academy of Sciences U S A. 103. [At:] https://www.pnas.org/content/103/7/2458 [date of access: 07 January 2021]; 458–2463.

Fridriksson Julius, Joel Moss, Ben Davis, Gordon C. Baylis, Leonardo Bonilha, Chris Rordena (2008) “Motor Speech Perception Modulates the Cortical Language Areas.” [In:] NeuroImage 41; 605–613.

Gatkowska, Izabela (2017) Eksperymentalna sieć leksykalna języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Gatkowska, Izabela (2021) “Powiązania syntagmatyczne w sieciach leksykalnych na przykładzie leksemu ‘matka’ [Syntagmatic Connections in Lexical Networks on the Example of the ‘Mother’ Lexeme]. [In:] Ewa Horyń, Ewa Młynarczyk, Piotr Żmigrodzki (eds.) Język polski – między tradycją a nowoczesnością – Tom jubileuszowy 100-lecia TMJP. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Pedagogicznego; 86–96.

Gatkowska, Izabela, Javier Arias Navarro (2022) “The Function of Syntagmatic Connections in an Experimental Lexical Network on the Example of the Street Lexeme.” [In:] CUHSO, Julio 2022. [At:] doi 10.7770/CUHSO-V32n1-art2864 [date of access: 29 November 2022]; 447–463.

Hagoort, Peter (2005) “Broca’s Complex as the Unification Space for Language.” [In:] Anne Cutler (ed.) Twenty-First Century Psycholinguistics: Four Cornerstones. Mahwah: Lawrence Erlbaum Associates; 157–172.

Jacobi, Heike, Jennifer Faber, Dagmar Timmann, Thomas Klockgether (2021) “Update Cerebellum and Cognition.” [In:] Journal of Neurology 268(10). [At:] https://link.springer.com/article/10.1007/ s0041502110486w [date of access: 25 May 2021]; 3921–3925.

Jaworowska, Aleksandra, Teresa Szustrowa (2000) TMS-K Polish Standardization of the Standard Raven Matrix Test. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.

Jodzio, Krzysztof (2011) Diagnostyka neuropsychologiczna w praktyce klinicznej. Warszawa: Difin.

Jodzio, Krzysztof (2020) “Przydatność przesiewowej diagnostyki stanu psychicznego osób z izolowanymi uszkodzeniami móżdżku” [The Usefulness of Mental Health Diagnostic Screening in Patients with Isolated Cerebellar Lesions]. [In:] Aktualności Neurologiczne, 20(1). [At:] doi: 10.15557/AN.2020.0001 [date of access: 15 April 2021]; 3–8.

Kent, Grace H., Aaron J. Rosanoff (1910) “A Study of Association in Insanity.” [In:] American Journal of Insanity 67. 37–96.

Kiss, George R., Christine Armstrong, Robert Milroy, James Piper (1973) “An Associative Thesaurus of English and its Computer Analysis.” [In:] Adam J. Aitken, Richard W. Bailey, Neil Hamilton-Smith (eds.) The Computer and Literary Studies. Edinburgh: Edinburgh University Press; 153–165.

Makuuchi, Michiru, Angela D. Friederici (2013) “Hierarchical Functional Connectivity between the Core Language System and the Working Memory System.” [In:] Cortex, 49(9); 2416–2423.

McCarthy, Luke, Imma Mirapleix (2020) “Organizational and Formational Structures of Networks in the Mental Lexicon: A State-Of-The-Art through Systematic Review.” [In:] Languages, 5(1), 1. [At:] https://doi.org/10.3390/languages5010001 [date of access: 07 April 2021].

Palermo, David S., James J. Jenkins (1964) Word Association Norms: Grade School through College. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Pąchalska, Maria, Bożydar L. J. Kaczmarek, Juri D. Kropotov (2014) Neuropsychologia kliniczna – od teorii do praktyki. Warszawa: PWN.

Price, Cathy J. (2012) “A Review and Synthesis of the First 20 Years of PET and fMRI Studies of Heard Speech, Spoken Language and Reading.” [In:] Neuroimage 62(2). [At:] https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3398395/ [date of access: 26 May 2021]; 816–847.

Russell, Wallace A. (1970) “The Complete German Language Norms for Responses to 100 Words from the Kent-Rosanoff Word Association Test.” [In:] Leo Postman, Geoffrey Keppel (eds.) Norms of Word Association. New York: Academic Press; 53–94.

Shalom, Dorit B., David Poeppel (2008) “Functional Anatomic Models of Language: Assembling the Pieces.” [In:] The Neuroscientist, 14(1). [At:] doi: 10.1177/1073858407305726 [date of access: 03 February 2021]; 119–127.

Silveri, Maria Caterina (2020) “Contribution of the Cerebellum and the Basal Ganglia to Language Production: Speech, Word Fluency, and Sentence Construction—Evidence from Pathology.” [In:] The Cerebellum Apr 20(2). [At:] doi: 10.1007/s12311-020-01207-6. Epub 2020 Oct 29. PMID: 33120434; PMCID: PMC8004516 [date of access: 29 November 2021]; 282–294.

Sobów, Tomasz (2013) “Ataksje rdzeniowo-móżdżkowe i inne choroby wywołane zmianą liczby powtarzalnych sekwencji DNA.” [In:] Wojciech Kozubski, Paweł Liberski (eds.) Neurologia Podręcznik dla studentów medycyny tom 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 247–248.

Starowicz-Filip, Anna, Adrian A. Chrobak, Marek Moskała, Roger M. Krzyżewski, Borys Kwinta, Stanisław Kwiatkowski, Olga Milczarek, Anna Rajtar-Zembaty, Dorota Przewoźnik (2017) “The Role of the Cerebellum in the Regulation of Language Functions.” [In:] Psychiatria Polska; 51(4); 661–671.

Szczudlik, Andrzej, Monika Rudzińska (2010) Atlas ataksji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Szepietowska, Ewa Małgorzata, Barbara Gawda (2011) Ścieżkami fluencji werbalnej. Lublin: Wydawnictwo UMSC.

Varela, Francisco J., Evan Thompson, Eleanor Rosch. (2017) The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience. Revised Edition. New Foreword by Jon Kabat-Zinn Cambridge: The MIT Press.

Visani, Elisa., Caterina Mariotti, Lorenzo Nanetti, Alessia Mongelli, Anna Castaldo, Ferruccio Panzica, Davide R. Sebastiano, Anna Nigri, Marina Grisoli, Silvana Franceschetti, Laura Canafoglia (2020) “Cortical Network Dysfunction Revealed by Magnetoencephalography in Carriers of Spinocerebellar Ataxia 1 or 2 Mutation.” [In:] Clinical Neurophysiology, 131(7). [At:] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1388245720301437 [date of access: 25 May 2021]; 1548–1555.

Vitevitch, Michael S., Rutheford Goldstein, Cynthia S.Q. Siew, Nichol Castro (2014) “Using Complex Networks to Understand the Mental Lexicon.” [In:] Yearbook of the Poznań Linguistic Meeting 1(1). [At:] doi: 10.1515/yplm-2015-0007 [date of access: 07 December 2020]; 119–138.

Wilks, Clarissa, Paul Meara (2002) “Untangling Word Webs: Graph Theory and the Notion of Density in Second Language Word Association Networks.” [In:] Second Language Research, 18(4). [At:] https://www.researchgate.net/publication/38174224_Untangling_word_webs_Graph_theory_and_the_notion_of_density_in_second_language_word_association_networks [date of access: 01 April 2022]; 303–324.

Received:

18/04/2023

Reviewed:

11/07/2023

Accepted:

05/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.6

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Paweł Golda

Université de Silésie – Faculté des Sciences Humaines, Université Sorbonne Paris Nord – Laboratoire Théories, Textes, Numérique

pawel.golda@us.edu.pl

ORCID: 0000-0001-5505-7731

Julia Roemer

Université d’Opole – Faculté de Philologie

julia.roemer9@gmail.com

ORCID: 0009-0002-6430-9843

Collocations et représentation féminine
dans les œuvres de Colette :
Une analyse linguistique et littéraire

Collocations and Female Representation in Colette’s Novels:
A Linguistic and Literary Analysis

Abstract

Sidonie-Gabrielle Colette played a significant role in the development of French literature. Her novels vividly depict independent and self-aware women, thereby reflecting the author herself. Colette’s works have captured the attention of researchers and have been the subject of numerous studies. In this proposed research, an interdisciplinary approach combining literary and linguistic perspectives is adopted to explore Colette’s literature. The objective of this study is to closely examine the portrayal and circumstances of women and girls in Colette’s work, specifically focusing on the nomino-adjectival collocations involving the lexemes femme and fille used by the author in her six novels from the “Claudine” series. These novels serve as prime examples of Colette’s reclamation of autonomy through her writing. The research will culminate in a literary analysis, contrasting the results obtained through the linguistic methodology with the insights gained from a literary approach.

Keywords: phraseology, phraseological unit, collocation, femininity, liberation, independence, transgression

Mots-clés : phraséologie, unité phraséologique, collocation, féminité, libération, indépendance, transgression

0. Prémisses

Sidonie-Gabrielle Colette, femme de lettres, ne s’est pas retrouvée dans notre champ d’intérêt par hasard. Ce personnage extrêmement fascinant et contradictoire s’est inscrit durablement dans l’histoire du roman français. Ledwina (2018 : 168) la place parmi les auteures d’œuvres dans lesquelles « la femme n’est ni le guide de l’homme ni sa servante, mais un être indépendant »1. Elle a joué un rôle considérable dans le développement de la littérature et ses romans regorgent d’images de femmes indépendantes et conscientes d’elles-mêmes. Bien qu’elle se soit ouvertement opposée aux idées du féminisme, elle est devenue, sans le vouloir, l’une de ses représentantes. Selon Antonioli (2018 : 71), « Colette a représenté l’autodétermination des femmes sur de nombreux fronts […] »2, indépendante financièrement et libérée sexuellement, elle est devenue, aux yeux de beaucoup, l’une des ferventes opposantes du patriarcat. Son œuvre est caractérisée par une sorte de transgression et les sujets tabous n’existent pas pour elle. Elle est une femme de légende, une grande écrivaine qui brise les restrictions morales et les schémas fossilisés, et qui présente ainsi sa modernité.

Les productions littéraires de Collette attirent les chercheurs et font ainsi l’objet de nombreuses études. Nous aussi, nous étudierons, dans le présent travail, la création littéraire de Colette, dans une perspective interdisciplinaire, à la fois littéraire et linguistique. En effet, notre objectif est d’examiner de plus près les femmes et les filles ainsi que leurs représentations et leur condition dans l’œuvre de Colette, tout en partant des collocations nomino-adjectivales contenant les unités lexicales femme et fille3 dans les six romans de la série Claudine. Pour en donner quelques exemples, on y trouve par exemple : petite femme, femme libre, jolie fille, bonne fille4. Nous reviendrons à la notion de collocation dans les prolégomènes théoriques.

Les romans que nous avons choisis ne sont pas des moindres. Le cycle des Claudine a été écrit par Colette sur l’insistance de son premier mari Willy, comme l’écrivaine elle-même l’a souligné à plusieurs reprises (Delecour-Hennart 2016 : 88). Delecour-Hennart (2016 : 88) note que le sujet lui a été imposé et qu’« elle ne pouvait se reconnaître en tant qu’auteur[e] » dans ce projet. La Retraite sentimentale marque en quelque sorte la fin non seulement de ce cycle, mais aussi de sa collaboration avec son ex-mari, tandis que dans La maison de Claudine, œuvre considérée comme pleinement autobiographique, l’auteure, en réutilisant le prénom Claudine, « manifestait [...] sa volonté de se réapproprier la matière biographique, de manière à construire un véritable projet littéraire qui inclue ses premiers romans, en même temps qu’elle en remet en cause le bien-fondé » (Delecour-Hennart ٢٠١٦ : 89). Les romans nous permettent donc non seulement de mieux comprendre la vie de Colette et son rapport au monde qui l’entoure, mais ils sont aussi un exemple tangible de la récupération progressive de son autonomie par l’auteure elle-même.

1. Prolégomènes théoriques

Cet article se veut une étude interdisciplinaire qui fusionne les avancées de la linguistique de corpus avec l’analyse littéraire. Les lecteurs de cet article sont susceptibles d’être des linguistes et des spécialistes de la littérature. La partie théorique est divisée en deux sections distinctes. Dans la première, nous présentons le profil de l’écrivaine et les œuvres intégrées dans notre corpus. Cette partie s’adresse en priorité aux linguistes qui pourraient ne pas avoir une connaissance approfondie de l’œuvre littéraire de Colette. La seconde partie aborde le concept linguistique de la collocation et est principalement destinée aux spécialistes de la littérature qui pourraient ne pas être familiers de cette notion.

1.1. Colette

Sidonie-Gabrielle Colette a contribué de manière significative au développement de la littérature féminine du XXe siècle. Écrivaine et journaliste française, elle est la deuxième femme à avoir été élue membre de l’Académie Goncourt. Qualifiée par Simone de Beauvoir de « grande écrivaine » et de « co-critique utile du patriarcat »5 (Antonioli 2018 : 72), elle se distingue cependant de l’auteure du Deuxième sexe. Contrairement à Beauvoir, Colette ignore les revendications politiques pour se focaliser principalement sur la jouissance féminine en tant que voie d’émancipation (Kristeva 2004 : 10). « La femme, l’amoureuse, emblème ou contre-sens des féministes », comme la décrit Kristeva (2004 : 10), est l’auteure de nombreux romans tels que Dialogues des bêtes (1904), La Vagabonde (1910), Le Blé en herbe (1923) et Le Pur et l’Impur (1932), mais sa renommée est surtout venue de sa série Claudine, écrite au début de XXe siècle, qui marque également le début de sa carrière littéraire (Ledwina 2006 : 55–60). Ces romans semi-autobiographiques racontant la vie du personnage éponyme n’étaient pas seulement un retour de Colette aux années passées. C’était, d’une certaine manière, une réflexion sur la condition féminine qui a donné naissance à une œuvre à la fois scandaleuse et passionnante (Ledwina 2006 : 56).

Bien que les opinions de l’auteure soient très éloignées des présupposés politiques du féminisme, sa figure est devenue, pour certaines femmes, un symbole d’émancipation (Antonioli 2018 : 68). Sa vision de la libération se base principalement sur la libération corporelle et sexuelle, et se reflète à la fois dans ses œuvres et dans sa vie privée. Comme le remarque Kristeva (2004 : 10), « […] son alphabet du monde est un alphabet du plaisir féminin […] », et « il n’y a pas d’émancipation féminine sans une libération de la sexualité de la femme ». Souvent censuré et effacé du discours public, ce plaisir féminin est devenu un symbole de son œuvre. Colette veut libérer le corps du joug des conventions en normalisant tous ses besoins auparavant diabolisés. Elle bouleverse les schémas figés en apportant un éclairage nouveau sur les thèmes de l’érotisme et de l’amour, et elle manifeste son originalité en explorant des questions jusqu’alors négligées dans la littérature ou abordées uniquement par des hommes (Ledwina 2006 : 69–70).

En se basant sur l’œuvre de Colette, on peut aisément constater le rôle important qu’ont joué dans sa vie la jouissance féminine et la féminité au sens large, mais la définition de ce terme ne reposait toutefois pas sur des canons et des critères préétablis et figés. « Masculinité » et « féminité » sont deux sphères constamment associées. L’univers amoureux de l’auteure est « bâti sur “l’inimitié” entre les sexes, avec des hommes-objets ou des efféminés parfois dominés par des femmes “hermaphrodites mentaux” » (Kristeva 2004 : 48). En remettant en question les stéréotypes qui contribuent directement à renforcer l’inégalité entre les sexes, elle s’est opposée au modèle patriarcal de la société. Elle a cherché, en quelque sorte, à stabiliser le déséquilibre antérieur du pouvoir en polémiquant contre la légitimité de la domination masculine dans les sphères privée et publique (Ledwina 2006 : 114).

Colette valorise la liberté et l’indépendance et c’est l’écriture qui sera l’une des clés pour atteindre son objectif. Comme le souligne Dugast-Portes (1999 : 15), un motif récurrent chez elle est « la prise en main de son destin grâce à l’écriture ». Elle a doté les héroïnes de ses romans de cette « forme d’autorité naturelle », mais elle avait aussi un besoin intérieur d’écrire – d’abord imposé par son mari, puis transformé « en exigence naturelle, en discipline intériorisée » (Dugast-Portes 1999 : 15). Ce qui caractérise Colette, c’est l’assimilation incessante de sa vie et de son œuvre. Ses romans, suspendus entre la biographie et la fiction, sont un outil permettant au lecteur de mieux connaître et comprendre l’auteure (Ledwina 2006 : 131).

Colette a transformé l’image figée de la femme à travers ses œuvres. Ses héroïnes se caractérisent par leur altérité et leur indépendance, elles sont conscientes de leur force et de leurs capacités. Elles échappent aux schémas et aux stéréotypes, esquissant ainsi un nouveau modèle de la femme (Ledwina 2006 : 106). Elle-même a choqué le public à plusieurs reprises par son comportement. Ses nombreuses aventures hétéro et homosexuelles, ses relations tumultueuses, sa remise en question constante des valeurs traditionnelles ont créé une figure dont la morale, à l’époque, pouvait facilement être contestée. Tant l’auteure que les héroïnes de ses livres correspondaient au prototype de la femme moderne.

1.2. Collocation

Au rayon de la phraséologie, le français est une langue bien servie. Riche en routines et formules communicatives, collocations, clichés, proverbes, dictons et autres types d’UP, la langue française a beaucoup développé son répertoire en la matière grâce à la littérature. D’après Djachy (2018 : 121), les hommes de plume d’expression française ont significativement contribué à la création et à la diffusion des UP, ce qui n’est pas une caractéristique universelle à toutes les langues. La remarque de Djachy justifie, sans aucun doute, l’intérêt de se pencher sur les aspects littéraires de la phraséologie ainsi que d’étudier le rôle des UP dans la production littéraire des écrivains, d’où le présent travail axé sur l’analyse des collocations dans la littérature colettienne.

Polylexicales mais relativement peu figées, les collocations occupent le devant de la scène dans les études phraséologiques contemporaines (Legallois et Tutin 2013 : 7). Omniprésents dans les langues, les faits de collocabilité sont abordés sous différents angles par les linguistes qui étudient, entre autres, leur fréquence, potentiel lexicographique et dimension glottodidactique et traductionnelle. C’est indubitablement le progrès technologique qui a marqué une sorte de tournant dans l’analyse des collocations. Les phraséologues s’intéressent beaucoup plus à ce type de concaténations lexicales depuis que l’informatique permet d’automatiser le traitement des corpus et d’effectuer une extraction rapide et efficace des collocations à l’aide de logiciels spéciaux (Gianninoto 2007 : 144).

En ce qui concerne les définitions, force est de constater que celle de la collocation pose de nombreux problèmes. Comme le dit Pęzik (2018 : 28, 38–39), différents types de combinaisons lexicales récurrentes ont été appelées collocation dans la littérature linguistique. Nous verrons même que certaines gloses définitionnelles sont imprécises et parfois même contradictoires. Kazlauskienė (2021 : 144), par exemple, explique que la collocation « consiste en la rencontre fréquente de deux lexies qui se suivent ou sont séparées par d’autres mots ». Diagne (2018 : 99–100) constate très justement que l’UP en question « est la cooccurrence habituelle d’items lexicaux » et que « une habitude d’apparition conjointe […] n’est pas sans créer un lien presque systématique entre les composants ».

L’orientation, qui est une particularité essentielle et définitionnelle des collocations, doit également être évoquée. Mel’čuk (2013 : 136) explique que, dans une collocation, « une de ses composantes est sélectionnée par le locuteur librement, juste pour son sens[, et que] c’est l’autre qui doit être choisi[e] en fonction du sens à exprimer et de la première composante ». Hausmann (1989 : 1012) a appelé ces deux éléments la base et le collocatif. Pour donner un exemple, prenons les noms métro, café, photo et décision. Ils appartiennent à des classes sémantiques différentes, mais se construisent tous les quatre avec le verbe prendre. Ainsi, si nous parlons de l’action de décider, c’est décision qui est choisi librement et constitue la base, tandis que prendre est automatiquement imposé par la présence de décision et constitue le collocatif. Dans la présente étude, nous nous concentrons uniquement sur les collocations qui ont pour base les noms femme6 ou fille et un adjectif jouant le rôle de collocatif.

Le figement est un phénomène graduel, et les collocations se placent au début du continuum de figement, du côté des concaténations lexicales libres qui n’accusent aucune stabilisation et qui sont créées par les locuteurs au cours de leurs productions linguistiques. Elles forment sans aucun doute un groupe d’UP moins prototypique, dont l’appartenance à l’univers phraséologique reste moins évidente. Mejri (2011 : 118) est d’opinion que les collocations relèvent de la combinatoire libre, mais « obéissent à des contraintes qui, une fois respectées, donnent lieu à des suites jugées naturelles ». Pour Sułkowska (2013 : 41), la collocation « est une co-occurrence discursive relevant de la combinatoire libre mais comportant une attraction lexicale qui oriente la séquence vers le figement ».

2. Analyse linguistique

2.1. Extraction des séquences

La première étape de notre travail de recherche a consisté à extraire les collocations du corpus littéraire choisi. Pour atteindre cet objectif, nous avons utilisé le logiciel Unitex, outil informatique permettant les analyses automatiques de corpus textuels. Un graphe spécial a dû être conçu afin que ce programme puisse efficacement détecter les séquences composées de femme ou fille et d’un adjectif. Lors de la création du graphe, nous n’avons pas oublié que certains adverbes et la conjonction de coordination et peuvent accompagner les collocations nomino-adjectivales. Nous les avons inclus dans le graphe, que nous présentons ici :

Figure 1. (Capture d’écran) Graphe conçu pour le logiciel Unitex (PG, JR)

Une fois les cooccurrences nomino-adjectivales extraites, nous avons dressé un tableau d’analyse qui contenait toutes ses séquences ainsi que les passages littéraires dont elles sont tirées. Les unités ont été classées selon les romans et par ordre alphabétique. Ensuite, nous avons éliminé de la liste de séquences les bruits, c’est-à-dire les connexions lexicales extraites par erreur par le logiciel Unitex. Il s’agissait principalement de cas d’homographie et de polysémie.

Toujours à cette étape, nous avons numéroté toutes les séquences afin de pouvoir nous y référer aisément dans l’analyse. Leur marquage se compose ainsi de trois éléments :

une abréviation correspondant au titre du roman :

CE pour Claudine à l’école,

CP pour Claudine à Paris,

CM pour Claudine en ménage,

CV pour Claudine s’en va,

RS pour La retraite sentimentale,

MC pour La maison de Claudine ;

une abréviation correspondant à la base :

FM pour femme,

FL pour fille ;

un numéro indiquant la ligne du tableau dans laquelle la séquence est reprise.

Pour que les choses soient claires, voici deux exemples :

<CP_FL_3> signifie qu’il s’agit de la troisième collocation contenant la base fille tirée du roman Claudine à Paris ;

<RS_FM_4> renvoie à la quatrième collocation contenant la base femme dans le roman La retraite sentimentale.

Notre tableau d’analyse est accessible en ligne en cliquant sur le lien suivant : https://docs.google.com/spreadsheets/d/1jKBVopSx--VYpKg4qkdK2HGbuKk-mug1-flAGLMGl0Q/edit?usp=sharing [Consulté le 19/10/2023].

2.2. Collocabilité des séquences extraites

La deuxième étape de la recherche a consisté à déterminer le statut des séquences extraites. Celles-ci pouvaient être :

des associations libres,

des collocations.

Pour vérifier si les occurrences extraites des productions littéraires de Colette étaient des collocations, nous avons utilisé deux méthodes :

nous avons consulté le Dictionnaire des cooccurrences de Jacques Beauchesne, publié en version papier chez Guérin Éditeur et également disponible en version numérique7. Nous avons recherché dans cet ouvrage les adjectifs qui étaient fréquemment associés aux bases femme et fille ;

nous avons considéré comme collocations toutes les cooccurrences nomino-adjectivales qui se répétaient au moins deux fois dans notre tableau d’analyse.

Nous avons constaté que sur les 415 séquences extraites, 330 pouvaient être considérées comme des collocations et, par conséquent, être analysées. Les 85 associations lexicales restantes ont été identifiées comme des séquences libres.

2.3. Observation des collocations extraites

Une fois le tableau établi et le statut phraséologique des associations lexicales confirmé, nous avons procédé à l’analyse en utilisant deux axes principaux :

physique vs personnalité : les collocations ont été divisées en celles qui contribuent à la description physique des protagonistes féminines et celles qui contribuent à la description de leur personnalité. Il est important de noter que de nombreux cas indéterminables se sont présentés, où les collocations contribuaient à la fois à la description physique et à la description de la personnalité, ou ne correspondaient à aucune des deux catégories ;

connotation positive vs connotation négative : les collocations ont été divisées en fonction de leur connotation, positive ou négative. Nous avons également rencontré de nombreux cas indéterminables où les collocations étaient difficiles à classer dans l’une ou l’autre catégorie.

Dans notre analyse, nous avons croisé ces deux axes pour obtenir neuf possibilités, comme présenté dans le Tableau 1 :

Tableau 1. Croisement des deux axes d’analyse et étiquettes appliquées (PG, JR)

Connotation
positive

Connotation indéterminable

Connotation
négative

Physique

{1}8

{2}

{3}

Personnalité

{4}

{5}

{6}

Indéterminables

{7}

{8}

{9}

Comme illustré dans le tableau 1, notre analyse a utilisé un système d’étiquetage numérique de ١ à ٩, où par exemple :

{1} indique que la collocation décrit de manière positive l’apparence physique de la protagoniste féminine,

{6} indique que la collocation décrit de manière négative la personnalité de l’héroïne.

La catégorisation des collocations, qui sont des associations polylexicales courtes composées de seulement deux mots, s’est parfois révélée insuffisante pour les classifier. Dans de tels cas, il était nécessaire de prendre en compte les mots qui les accompagnaient, voire parfois les phrases ou les passages entiers. La division des collocations en neuf groupes a posé de nombreuses difficultés. Avant d’aborder l’analyse, examinons quelques cas ambigus ou problématiques :

1. petite fille / petite femme : ces deux collocations ont généralement été classées comme {2} lorsqu’elles signifiaient « jeune femme » ou « femme de petite taille ». Cependant, dans de nombreux cas, ces collocations étaient utilisées dans des phrases où un personnage s’adresse à Claudine ou à une autre héroïne de manière affectueuse et bienveillante, ce qui leur a valu l’étiquette {٧}. Cependant, il y a eu quelques exceptions, principalement avec les collocations petite fille et petite femme précédées de l’expression « drôle de » et celles qui exprimaient une attitude amicale envers une héroïne, telles que :

<CE_FL_38> classée comme {4},

<CE_FM_10> classée comme {7},

<CM_FL_31> classée comme {4},

<CP_FL_56A> classée comme {9},

<CV_FL_15> classée comme {9},

<CV_FL_2> classée comme {8},

<CV_FL_6> classée comme {1},

<RS_FM_7> classée comme {9} ;

2. pauvre fille / pauvre femme : certaines occurrences témoignaient d’une attitude bienveillante envers les protagonistes, tandis que d’autres exprimaient une certaine forme de compassion, comme c’est le cas de la collocation <CP_FL_25> qui a été classée comme {7} ;

3. jeune fille / jeune femme : la jeunesse ne se limite pas uniquement à l’apparence physique. Elle représente à la fois une période de la vie et une mentalité particulière. Cette réalité a été prise en compte lors de l’analyse de certaines occurrences de cette collocation, qui ont été classées comme {1}, {2}, {3} ou {8} en fonction du contexte. Par exemple, l’occurrence <CM_FL_47B> a été considérée comme {6}. Voici un extrait littéraire pertinent : « Rien n’égale, ma chère Claudine, la cruauté, l’exigence froide et essayeuse des jeunes filles ! (Je dis les jeunes filles honnêtes, les autres ne comptent pas.) ». Dans ce passage, Rézi exprime sa peine amoureuse, après quoi elle ressent une certaine aversion envers toutes les jeunes filles. Si la classification de la première collocation est relativement claire, la seconde peut poser davantage de problèmes. L’adjectif honnête a une connotation positive, mais dans ce cas, on peut supposer que Rézi l’utilise avec une certaine dose de sarcasme pour souligner la duplicité ou l’hypocrisie de ces jeunes filles honnêtes ;

4. grandes filles : cette collocation a généralement été classée comme {5}, mais il y a eu quelques exceptions :

<CE_FL_7> classée comme {6},

<CE_FL_11> classée comme {6},

<CP_FL_52> classée comme {9} ;

5. femmes savantes : la cooccurrence nomino-adjectivale <CE_FM_4>, faisant référence à une pièce de Molière, n’a pas été incluse dans l’analyse ;

6. ancienne belle femme : la collocation <CP_FM_1A> a été classée comme {1}. Même si la femme est décrite comme ancienne et belle, elle n’est pas laide. On observe en elle une beauté qui s’est estompée, mais qui demeure tout de même perceptible. Colette aurait pu utiliser une séquence beaucoup plus péjorative, mais ce n’est pas le cas ;

7. femmes libres : bien que la collocation <CP_FM_4> puisse sembler positive à première vue, la protagoniste ne lie pas la liberté à la féminité : « Ma liberté [dit-elle] me pèse, mon indépendance m’excède ; ce que je cherche depuis des mois – depuis plus longtemps –, c’était, sans m’en douter, un maître » (Colette 1996 : 229). Par conséquent, cette séquence a été classée comme {9} ;

8. femme amoureuse : dans le passage concerné, Claudine décrit comment les forces de Renaud diminuent progressivement. L’héroïne ne peut accepter cette transformation due à la vieillesse et à la maladie de ce dernier : « Ternie, l’eau sombre et couleur d’étang de vos yeux, et flétrie cette bouche où se caressait ma bouche, et détendus, autour de moi, ces beaux bras forts qui semblaient d’une femme amoureuse !… Oh ! qui donc, et pourquoi, me châtie ? » (Colette 2004 : 138). La collocation <RS_FM_3> est utilisée dans le but de représenter la fragilité physique de Renaud et a été classée comme {3} ;

9. folle petite fille : malgré le fait que la cooccurrence <CM_FL_17A> puisse potentiellement avoir une connotation négative, elle est utilisée par Renaud, le mari de Claudine, de manière paternelle et bienveillante. Par conséquent, elle a été classée comme {7}.

Il convient de souligner que la classification de ces collocations est le résultat d’une longue réflexion et d’un véritable débat entre les deux auteurs du présent article. Cette discussion nous a conduits à une décision concrète de classement des séquences dans les catégories de {1} à {9}, et nous avons dû chaque fois parvenir à un accord. Dans les cas où nous n’étions pas d’accord, nous avons eu recours à la version traduite en polonais, en faisant appel à la traductrice polonaise comme à une sorte d’arbitre. Les jugements de la traductrice ont été décisifs.

2.4. Collocations contribuant à la description physique des protagonistes

Commençons donc par les unités qui contribuent à la description physique des protagonistes (Tableau 2).

Tableau 2. Collocations qui contribuent à la description physique des protagonistes (PG, JR)

Roman

Connotation
positive

{1}

Connotation
négative

{3}

Connotation
indéterminable

{2}

Claudine à l’école

femme : 1

fille : 3

(4)

femme : 3

fille : 1

(4)

femme : 4

fille : 13

(17)

Claudine à Paris

femme : 2

fille : 3

(5)

femme : 0

fille : 1

(1)

femme : 2

fille : 17

(19)

Claudine en ménage

femme : 4

fille : 2

(6)

femme : 1

fille : 0

(1)

femme : 0

fille : 13

(13)

Claudine s’en va

femme : 4

fille : 0

(4)

femme : 0

fille : 1

(1)

femme : 2

fille : 6

(8)

La retraite sentimentale

femme : 1

fille : 4

(5)

femme : 1

fille : 0

(1)

femme : 3

fille : 6

(9)

La maison de Claudine

femme : 3

fille : 1

(4)

femme : 0

fille : 2

(2)

femme : 6

fille : 14

(20)

Total

femme : 15

fille : 13

(28)

femme : 5

fille : 5

(10)

femme : 17

fille : 69

(86)

Dans un premier temps, il convient de mentionner que, pour le moment, nous ne prenons pas en compte les collocations jugées indéterminables, car elles ne contribuent pas significativement à notre analyse. En ce qui concerne les collocations liées à la description physique des héroïnes, nous pouvons constater qu’elles peuvent être classées en deux catégories : celles qui ont une connotation positive et celles qui ont une connotation négative. Dans le corpus, nous observons une prédominance des collocations à connotation positive. En voici quelques exemples :

<CM_FM_30> femme bien habillée,

<CP_FM_2> belles femmes,

<CV_FL_6> petite fille,

<CV_FM_11> jolie femme,

<CV_FM_19> bonne femme.

Bien que moins fréquentes, les collocations à connotation négative méritent également d’être illustrées. En voici quelques exemples :

<CE_FM_3A> femme laide,

<CE_FL_51> vieille femme,

<MC_FL_35B> fille mal coiffée,

<MC_FL_15B> fille pas très jolie,

<RS_FM_11> femme rondelette.

Dans les œuvres de Colette, les collocations contenant la base femme qui concernent l’apparence des personnages sont plus fréquentes que celles qui contiennent la base fille.

2.5. Collocations contribuant à la description de la personnalité
des protagonistes

Nous présentons ci-dessous les collocations qui contribuent à la description de la personnalité des protagonistes de Colette (Tableau 3).

Tableau 3. Collocations qui contribuent à la description de la personnalité des protagonistes (PG, JR)

Roman

Connotation
positive

{4}

Connotation
négative

{6}

Connotation indéterminable

{5}

Claudine à l’école

femme : 2

fille : 5

(7)

femme : 4

fille : 3

(7)

femme : 0

fille : 8

(8)

Claudine à Paris

femme : 2

fille : 7

(9)

femme : 1

fille : 3

(4)

femme : 0

fille : 1

(1)

Claudine en ménage

femme : 3

fille : 2

(5)

femme : 0

fille : 3

(3)

femme : 0

fille : 3

(3)

Claudine s’en va

femme : 2

fille : 0

(2)

femme : 0

fille : 1

(1)

femme : 0

fille : 0

(0)

La retraite sentimentale

femme : 2

fille : 2

(4)

femme : 0

fille : 2

(2)

femme : 0

fille : 0

(0)

La maison de Claudine

femme : 1

fille : 1

(2)

femme : 1

fille : 3

(4)

femme : 1

fille : 1

(2)

Total

femme : 12

fille : 17

(29)

femme : 6

fille : 15

(21)

femme : 1

fille : 13

(14)

La première observation est que dans le cas de ces collocations, les positives sont plus nombreuses que celles que nous avons jugées négatives. Voici quelques exemples de collocations classées comme {4} :

<CP_FL_2> brave fille,

<CP_FL_59> fille bien sage,

<CP_FL_7> honnêtes filles,

<CP_FM_1> aimable femme,

<CV_FM_18> femme admirable.

Et voici quelques exemples de collocations considérées comme {6} :

<CE_FM_3C> femme jalouse,

<CP_FL_23> méchante fille,

<CP_FM_8> femme bien désagréable,

<MC_FL_10> ingrate fille,

<MC_FM_1C> femme molle.

Cette fois-ci, ce sont les collocations avec la base fille qui sont plus fréquentes.

2.6. Collocations indéterminables sur le plan physique vs. personnalité

Comme nous l’avons déjà dit dans la présentation des étapes de la recherche, certaines collocations n’ont pu être classées ni comme unités contribuant à la description de l’apparence des héroïnes, ni comme séquences qui contribuaient à la description de leur personnalité. Nous avons toutefois pu malgré tout distinguer des collocations indéterminables à connotation positive {7}, par exemple :

<CM_FL_3B> fille chérie,

<CP_FL_16> jeune fille,

<CP_FL_24> pauvre fille,

<CV_FM_15> femme mariée,

<CV_FM_17> femme amoureuse,

ou à connotation négative {9}, par exemple :

<CP_FL_52> grande fille,

<CP_FL_62> vieilles filles,

<CP_FM_4> femmes libres,

<CV_FL_1> femme divorcée,

<RS_FM_7C> femme toute seule.

Les données chiffrées relatives aux collocations indéterminables sont présentées dans le Tableau 4.

Tableau 4. Collocations indéterminables (PG, JR)

Roman

Connotation
positive

Connotation
négative

Connotation indéterminable

Claudine à l’école

femme : 2

fille : 3

(5)

femme : 0

fille : 3

(3)

femme : 0

fille : 17

(17)

Claudine à Paris

femme : 0

fille : 12

(12)

femme : 1

fille : 5

(6)

femme : 1

fille : 11

(12)

Claudine en ménage

femme : 1

fille : 26

(27)

femme : 0

fille : 1

(1)

femme : 2

fille : 8

(10)

Claudine s’en va

femme : 2

fille : 6

(8)

femme : 1

fille : 1

(2)

femme : 5

fille : 2

(7)

La retraite sentimentale

femme : 0

fille : 2

(2)

femme : 2

fille : 0

(2)

femme : 2

fille : 3

(5)

La maison de Claudine

femme : 0

fille : 1

(1)

femme : 1

fille : 0

(1)

femme : 2

fille : 19

(21)

Total

femme : 5

fille : 50

(55)

femme : 5

fille : 10

(15)

femme : 12

fille : 60

(72)

Les collocations qui n’appartiennent pas de façon évidente et incontestable à la catégorie « physique » ni à celle de la « personnalité », et qui sont ainsi considérées comme indéterminables, sont en grande majorité positives et basées sur fille.

2.7. Récapitulation de la première analyse

Le moment est venu de présenter un tableau récapitulatif (Tableau 5) qui résume toutes les données chiffrées concernant les collocations nomino-adjectivales contenant les bases femme et fille.

Tableau 5. Toutes les données chiffrées (PG, JR)

Connotation
positive

Connotation
négative

Connotation indéterminable

Total

Physique

femme : 15

fille : 13

(28)

femme : 5

fille : 5

(10)

femme : 17

fille : 69

(86)

femme : 37

fille : 87

(124)

Personnalité

femme : 12

fille : 17

(29)

femme : 6

fille : 15

(21)

femme : 1

fille : 13

(14)

femme : 19

fille : 45

(64)

Indéterminables

femme : 5

fille : 50

(55)

femme : 5

fille : 10

(15)

femme : 12

fille : 60

(72)

femme : 22

fille : 120

(142)

Total

femme : 32

fille : 80

(112)

femme : 16

fille : 30

(46)

femme : 30

fille : 142

(172)

Si nous souhaitions parler de la littérature de Colette, en particulier de ses romans de la série Claudine, en nous basant uniquement sur l’observation des collocations nomino-adjectivales (et en suivant la méthodologie appliquée), nous pourrions constater les éléments suivants :

l’écrivaine se montre plus précise lorsqu’elle décrit les caractères de ses protagonistes, tandis qu’elle accorde moins d’importance aux aspects visuels et à l’apparence de ses personnages ;

les filles occupent une place plus importante que les femmes dans ses récits ;

elle présente généralement les femmes et les filles de manière positive ;

elle se montre plus critique envers les femmes qu’envers les filles.

3. Analyse littéraire

Les romans de Colette que nous avons analysés regorgent d’images variées de la femme. L’auteure a tenté de dépeindre de manière précise et complète leur caractère, leur vision du monde, leur attitude envers elles-mêmes et leur entourage. Dans chaque œuvre, nous pouvons observer leurs nombreuses facettes. Ceci se vérifie tant pour le personnage probablement le plus important, la mère Sido, que pour ses amantes potentielles et réelles, et même pour les simples camarades de classe.

L’analyse détaillée ci-dessus révèle assez précisément la manière dont Colette parle des femmes et le résultat de notre recherche présente dans une large mesure le point de vue de la femme de lettres. En même temps, nous sommes conscients du caractère incomplet de ce travail. Lorsqu’elle esquisse le profil de ses personnages de femmes ou de filles, l’auteure n’utilise pas toujours les bases sur lesquelles nous nous sommes appuyés pour extraire les cooccurrences qui nous intéressaient. Pour en donner un exemple, citons la description qui apparaît dans les toutes premières pages de Claudine à l’école et qui dresse le portrait d’une des amies du personnage principal : « la grande Anaïs […] froide, vicieuse, et si impossible à émouvoir […] Elle possède une véritable science du comique et m’a souvent rendue malade de rire », puis : « […] quelqu’un de pas banal ; menteuse, filouteuse, flagorneuse, traîtresse, elle saura se tirer d’affaire dans la vie, la grande Anaïs » (Colette 1994 : 9). Ce passage, bien que court, semble avoir condensé toute l’essence d’Anaïs. Colette donne une image précise de l’héroïne sans utiliser les mots-clés que nous avons adoptés – femme ou fille –, ce qui signifie que la citation et toutes les autres occurrences de même nature n’ont pu être prises en compte dans notre corpus. Cependant notre article n’épuise pas le sujet de la représentation féminine dans les œuvres sélectionnées de Colette et ne prétend pas tout dire à cet égard. Nous avons simplement tenté de montrer comment la méthodologie linguistique peut être utilisée dans l’étude d’un texte littéraire. Cette analyse, malgré tout, nous en apprend beaucoup sur la manière dont les femmes et les filles sont représentées dans l’écriture de Colette.

En effet, ses romans se concentrent largement sur la personnalité des femmes et sur les relations qui se développent entre elles et la protagoniste, mais il est difficile de dire de manière concluante – ce qui, de l’aspect physique ou de la personnalité, est le plus important. D’une part selon Colette, comme le note Ledwina (2006 : 105–106), « [...] pour pouvoir dominer dans son espace privé attribué, [la femme] doit être belle, attirante et susciter le désir […] »9 ; d’autre part, la chercheuse contre-argumente que « ses héroïnes n’ont pas seulement de beaux corps mais aussi des personnalités complexes, elles se battent pour leur dignité et leur liberté [...] elles luttent contre le monde extérieur, contre les conventions, contre l’opinion du milieu »10. Cela fait partie d’une certaine dualité que l’écrivaine porte en elle et transfère à ses œuvres. Même s’il est vrai qu’elle se concentre davantage sur la personnalité de ses personnages, on ne peut certainement pas dire qu’elle néglige les descriptions physiques. Il émane du roman une charnalité omniprésente, véhicule du plaisir féminin. Selon Antonioli (2020 : 117), « l’écriture de Colette est intimement liée à son corps de femme, à sa sensibilité féminine, ainsi qu’à une sensibilité féminine envers le corps des autres femmes […] »11. Dans les descriptions, on remarque parfois une véritable étude du corps féminin, surtout lorsqu’il s’agit de personnages avec lesquels Claudine est intimement liée.

On en trouve sans doute la preuve dans le personnage de Rézi, l’amante de la protagoniste, qui fascine Claudine dès leur première rencontre :

[…] on nous présente l’une à l’autre sans que je l’entende très bien. Je suis occupée à la regarder, et j’aperçois vite une des plus réelles raisons de son charme : tous ses gestes, volte des hanches, flexion de la nuque, vif haussement d’un bras vers la chevelure, balancement orbiculaire de la taille assise, tracent des courbes si voisines du cercle que je lis le dessin, anneaux entrelacés, spirales parfaites des coquilles marines, qu’ont laissé, écrits dans l’air, ses mouvements doux. (Colette 1964 : 88)

Il s’agit d’une description fine et précise, comme si Claudine, dès les premières secondes de leur rencontre, voulait pénétrer sa future amante de son œil investigateur. Elle surveille chacun de ses mouvements, de ses gestes et de ses regards, persuadée que le corps de la femme lui envoie des signaux codés qu’elle seule, avec toute son implication, sera capable de déchiffrer. Elle se demande : « Sommes-nous en coquetterie déjà, ou en hostilité ? » (Colette 1964 : 89). Ces descriptions ne s’arrêtent pas à l’analyse pure, car elles sont mêlées à une observation scrupuleuse de l’objet de son désir : « De plus près je compte ses spirales, ses courbes multiples ; ses cheveux obéissants tournent sur sa nuque ; son oreille s’enroule, compliquée et délicate […] » (Colette 1964 : 89–90).

Claudine apprécie la beauté, c’est pour elle une valeur unique qui peut exclure la jalousie et justifier la trahison. Elle constate : « – Jalouse ? Oh ! non, Rézi, vous êtes bien trop jolie ! Je ne pardonnerais pas à Renaud l’humiliation de me traîner avec une femme laide ! » (Colette 1964 : 110). La beauté de Rézi ravit sa future amante. D’objet d’admiration, elle se transforme au fil du temps en objet de désir. C’est une fascination mutuelle qui rend leur relation particulière, comme le souligne Rézi elle-même en traçant une ligne claire entre « ces hommes qui [la] frôlent » (Colette 1964 : 106) et Claudine. Cependant, leur liaison est principalement basée sur l’admiration physique et le désir, et la protagoniste elle-même déclare brutalement que « Rézi ne mérite pas l’âme de Claudine » (Colette 1964 : 101). Elle fait preuve de retenue dans ses sentiments, affirmant qu’elles n’éprouvent « aucune confiance réelle » (Colette 1964 : 101) l’une envers l’autre. À la fin, elle avoue : « je me doutais bien que je ne l’aimais pas... » (Colette 1964 : 225), et elle reproche à Renaud : « J’ai désiré Rézi et vous me l’avez donnée comme un bonbon... Il faut m’apprendre qu’il y a des gourmandises nuisibles, et qu’à tout prendre on doit se méfier des mauvaises marques » (Colette 1964 : 240).

La conclusion tirée de l’analyse linguistique indique que l’auteure consacre plus de temps aux filles qu’aux femmes. Plusieurs éléments peuvent confirmer cette thèse. Le premier est le thème du roman. Nous suivons le destin de Claudine depuis sa jeunesse : La maison de Claudine se concentre sur l’enfance de la protagoniste, Claudine à l’école décrit ses expériences scolaires et celles de ses camarades féminines, et dans Claudine à Paris, l’héroïne est encore adolescente lorsqu’elle s’éloigne de son cher Montigny. Colette présente donc tout un échantillon de la jeunesse, et c’est sur cela qu’elle concentre son attention lorsqu’elle compose ses personnages féminins. Claudine elle-même reste, en quelque sorte, suspendue entre l’enfance et l’âge adulte. Selon Delecourt-Hennart (٢٠١٦ : 89–91), c’est l’évolution de la relation de l’héroïne avec Renaud qui « marque le passage de l’adolescence à la vie de femme ». Si la rencontre avec Renaud est déterminante dans ce « passage », le processus ne doit pas être uniquement dépendant de son futur mari. Ce que l’auteure montre, c’est un certain épanouissement de la protagoniste et son accession progressive au statut de femme, qui remonte à ses années d’école. Cependant, il est un autre aspect qui pourrait confirmer notre thèse.

Le personnage de Claudine peut être décrit comme une femme innocente, l’un des types d’héroïnes préférés de Colette (Ledwina 2018 : 161). D’une part, elle est « dépourvue de raffinement et de manières […] défiante, confiante, rebelle »12 (Ledwina 2018 : 161), d’autre part, elle dit elle-même : « […] ce que je cherche depuis des mois – depuis plus longtemps –, c’était, sans m’en douter, un maître » (Colette 1996 : 229). Chez elle, cette innocence de jeune fille se conjugue avec une sorte de soumission, surtout à l’égard de son mari Renaud. Elle admet : « Je voudrais que Renaud, qui me domine d’une tête et demie, fût plus grand encore. Je voudrais être la fille, ou la femme, d’un Renaud géant, pour me musser au pli de son coude, dans la caverne de sa manche… Tapie sous le pavillon de son oreille, il m’emporterait à travers des plaines sans fin, à travers des forêts immenses, et, pendant la tempête, ses cheveux, sous le vent, gémiraient comme des pins » (Colette 1964 : 142–143). L’héroïne réclame même de son mari une attention paternelle. Elle cherche à dépendre d’un homme beaucoup plus âgé. Il s’adresse à elle à plusieurs reprises en l’appelant « ma petite fille », avec gentillesse, voire une certaine indulgence. C’est alors que Claudine, bien que déjà femme adulte, joue son rôle de petite fille. C’est comme si elle retournait intentionnellement à la sécurité de son enfance pour ressentir à nouveau une insouciance totale.

Comme nous l’avons déjà mentionné, Colette est fascinée par la féminité, elle rend hommage aux protagonistes de ses œuvres pour l’intuition dont elles font preuve en la matière, tout en condamnant les suffragettes pour leur masculinité contre-nature (Antonioli 2018 : 68). De plus, elle n’attribue pas cette féminité exclusivement aux représentantes de son propre sexe. La figure de Marcel semble créer un contrepoids au modèle de masculinité le plus accepté de l’époque. Le garçon, avec son « âme de fille coquette » (Colette 1964 : 19), est vénéré par Claudine pour sa délicatesse et sa grâce innées, qualités qui, selon elle, constituent l’élément féminin. Elle remet en question les schémas traditionnels qui tracent une ligne claire entre le « masculin » et le « féminin ». Elle lui dit « […] vous n’exigez pourtant pas que je voie en vous le potache à gros os et à grands pieds qui fera un jour le plus beau des sous-officiers » pour ajouter ensuite : « […] n’êtes-vous pas, Dieu merci, presque tout pareil à la plus jolie de mes camarades d’école ?  » (Colette 1996 : 58). Cette fascination de Claudine se traduit également dans les relations que le personnage principal établit avec les autres femmes, ce qui influence grandement la manière dont elle les perçoit et dont elle en parle.

La dernière observation de notre étude est que l’auteure est plus critique envers les femmes qu’envers les filles. Bien que cette conclusion soit en grande partie exacte, il convient de la reformuler afin d’en rendre le sens plus précis. Cela nous permettra de nous concentrer plutôt sur l’aspect positif mis en lumière par notre recherche, c’est-à-dire de constater que l’écrivaine est plus flatteuse envers les filles qu’envers les femmes. Un certain culte de la jeunesse transpire des romans de Colette ; l’auteure rend hommage à la fois à la beauté du jeune corps et à une certaine naïveté charmante de la jeune fille. Cela se vérifie dans les comparaisons que l’écrivaine crée pour ennoblir les personnages qu’elle décrit. Tel est le cas, par exemple, d’Anna, qui est « attachante comme une jeune fille » (Colette 1992 : 94), avec « cette grâce de jeune fille qui donne tant d’incertitude et de charme à tous [ses] gestes » (Colette 1992 : 167), ou celui de Marcel, avec ses « cheveux blonds un peu longs, la raie à droite, un teint comme celui de Luce, des yeux bleus de petite Anglaise » (Colette 1996 : 42), ou encore, celui des Parisiennes, « des femmes de quarante ans, maquillées et serrées avec rage, qui ont conservé leur nez fin, leurs yeux de jeune fille » (Colette 1964 : 103). Dans tous ces cas, la comparaison vise à souligner les qualités gratifiantes que les protagonistes partagent avec les personnages de jeunes filles. La jeunesse est identifiée à la beauté, mais aussi à la pureté, qui forment ensemble le modèle déjà évoqué de la femme-innocente.

À ce modèle, Colette oppose la vieillesse, qui apparaît comme une invective : « Poisson [...] met un bonnet de nuit qui la fait ressembler à une vieille femme […] » (Colette 1994 : 112). Elle semble être un aspect clairement négatif dans les romans. Elle n’est pas associée à la sagesse, à un accomplissement, à un bagage d’expériences soigneusement accumulées au fil des décennies ; la vieillesse est plutôt une maladie, une déchéance progressive menant à une mort inéluctable. C’est un fardeau qui limite non seulement la personne concernée, mais aussi son entourage. Ceci est très évident dans La Maison de Claudine, où Colette revient sur son enfance et, surtout, sur la figure de sa mère. Cette dernière, elle-même âgée, s’exclame en entendant les bruits de l’enterrement de la vieille Madame Lœuvrier : « Quelle chance, on l’enterre enfin ! Mais non, je ne suis pas féroce ! […] Je dis “quelle chance !” quelle chance qu’il y ait une vieille dame de moins sur la terre… » (Colette ٢٠٠٥ : 105). La peur de la vieillesse n’a pas de sexe dans le roman, un exemple évident étant celui de Renaud, qui, comme Claudine elle-même le note, est un homme « […] que la crainte de vieillir dévore, et qui, devant les glaces, constate avec des minuties désespérées les lacis de ses petites rides au coin des yeux […] » (Colette ١٩٦٤ : 54). Parfois, il se plaint avec angoisse : « Claudine, mon enfant chérie, que je suis vieux ! Je sens les minutes me rider une à une, ça fait mal, ça fait si mal !  » (Colette ١٩٦٤ : 84). La vieillesse n’a rien de noble, c’est le début de la fin, une période qui ne mérite aucune attention, où l’on attend l’inévitable.

4. Conclusion

Colette, tout comme Claudine, « incarne […] une femme vraiment féminine, qui célèbre la différence féminine » (Antonioli 2020 : 118). Cette célébration des différences féminines se reflète en effet dans ses romans. Comme le souligne Ledwina (2006 : 105), Colette a créé tout un éventail d’héroïnes : des filles naïves et conscientes de leur charme, des épouses soumises et obéissantes, des femmes libérées et audacieuses, jalouses, passionnées, certaines dominantes, d’autres maternantes, des femmes plus expérimentées que les hommes. Elles ne sont pas toutes du même acabit, elles sont différentes les unes les autres, ce qui montre la complexité de leur nature. L’écrivaine elle-même incarnait le modèle de la femme indépendante et consciente, à la fois sensible et ouverte d’esprit.

Le présent travail nous a permis de nous plonger dans l’œuvre de Colette et d’étudier en détail une question qui était d’une grande importance pour l’auteure. Le cycle des Claudine, dans laquelle l’autobiographie se mêle à la fiction littéraire, nous montre la manière dont l’écrivaine percevait non seulement les femmes, mais la féminité elle-même. Les questions à ce propos dominent ses romans, l’auteure y explore avec le plus grand soin les secrets de la nature féminine dans ses multiples facettes, dont elle donne souvent une image profondément transgressive. Les romans nous font également découvrir le portrait de Colette en tant que femme et écrivaine. L’analyse ci-dessus est un exemple de la manière dont l’approche linguistique peut être utilisée dans l’étude d’un texte littéraire. Elle nous permet aussi de trouver des réponses aux questions sur la façon dont la femme est présentée dans les romans de Colette et sur son image dominante dans ces œuvres.

Dans cet ouvrage de recherche, notre intention était d’ouvrir une nouvelle perspective interdisciplinaire. À la fin de cet article, nous souhaitons souligner l’importance de poursuivre cette exploration linguistico-littéraire, car elle peut conduire à des résultats et observations très intéressants. En outre, elle permettrait de compléter les approches purement littéraires dans l’analyse des romans l’écrivaine.

1 « Kobieta nie jest ani przewodniczką mężczyzny, ani jego służącą, ale samodzielną istotą, jednym z głównych aktorów życia społecznego, świadomą swojej wartości » (Ledwina 2018 : 168). Dans l’intégralité de l’article, toutes les traductions du polonais et de l’anglais ont été effectuées par nous.

2 « Colette represented self-determination for women on a number of fronts » (Antonioli 2018 : 71)

3 Selon le TLFi, le terme femme est défini comme un « être humain de sexe féminin » (source : https://www.cnrtl.fr/definition/femme [Consulté le 21/06/2023]). De même, le terme fille est défini comme une « personne du sexe féminin, considérée du point de vue de son ascendance, de son origine » et comme une « personne du sexe féminin considérée par rapport à son père et/ou à sa mère » (source : https://www.cnrtl.fr/definition/fille [Consulté le 21/06/2023]). Bien que ces deux termes possèdent également d’autres acceptions et revêtent des connotations spécifiques, et qu’ils aient pu avoir des significations et connotations différentes à l’époque de Colette, notre travail de recherche ne se concentre pas sur ces divers sens liés aux mots en question. En effet, notre intérêt réside dans la modélisation de la valeur que ces mots acquièrent dans leur combinaison phraséologique avec différents collocatifs (adjectifs).

4 Dans tout l’article, nous utilisons les petites capitales pour les bases et les italiques pour les collocatifs.

5 « […] great writer » et « […] a useful co-critic of patriarchy » (Antonioli 2018 : 72).

6 Les collocations nomino-adjectivales avec la base femme ont déjà fait l’objet de recherches scientifiques. Golda (2022) les a étudiées dans une perspective traductionnelle sur le corpus de la production littéraire de Houellebecq.

7 https://www.noslangues-ourlanguages.gc.ca/fr/dictionnaire-des-cooccurrences/index-fra [Consulté le 09/12/2022].

8 Les accolades sont utilisées pour identifier les croisements des deux axes possibles.

9 « […] by móc dominować w przypisanej jej przestrzeni prywatnej, musi być piękna, atrakcyjna i budzić pożądanie […] » (Ledwina 2006 : 105).

10 « Jej bohaterki mają nie tylko piękne ciała, ale także złożone osobowości, walczą o swoją godność i wolność […] borykają się ze światem zewnętrznym, z konwenansami, opinią środowiska […] » (Ledwina 2006 : 106).

11 « Colette’s writing is intimately connected to her female body, to her feminine sensibility, as well as to a feminine sensitivity toward other women’s bodies […] » (Antonioli 2020 : 117).

12 « Pozbawiona ogłady i manier [...] wyzywająca, pewna siebie, buntownicza » (Ledwina 2018 : 161).

Tableau 4. Collocations indéterminables (PG, JR) – continuation.

Références citées

Littérature primaire

Colette, Sidonie-Gabrielle (1964) Claudine en ménage. Paris : Mercure de France.

Colette, Sidonie-Gabrielle (1992) Claudine s’en va. Paris : Albin Michel.

Colette, Sidonie-Gabrielle (1994) Claudine à l’école. Paris : Albin Michel.

Colette, Sidonie-Gabrielle (1996) Claudine à Paris. Paris : Albin Michel.

Colette, Sidonie-Gabrielle (2004) La Retraite sentimentale. Groupe Ebooks libres et gratuits.

Colette, Sidonie-Gabrielle (2005) La Maison de Claudine. Groupe Ebooks libres et gratuits.

Littérature secondaire

Antonioli, Kathleen (2018) « How Colette Became a Feminist: Selling Colette in the United States 1960–1985. » [In:] Journal of Modern Literature, Vol. 41, No.4 ; 68–83.

Antonioli, Kathleen (2020) « Colette française (et fille de zouave) : Colette and the French Singularity. » [In:] French Politics, Culture and Society, Vol. 38, No.1 ; 113–128.

Delecour-Hennart, Audrey (2016) « De Claudine à l’école à La Maison de Claudine. Aux origines de la vocation de Colette » [In:] Roman 20–50, Vol.1, No. 61 ; 87–100.

Diagne, Abibatou (2018) La terminologie wolof dans une perspective de traduction et de combinatoire lexicale restreinte. Thèse de doctorat non publiée en Sciences du langage, Université de Lyon.

Dugas-Portes, Francine (1999) : Colette : Les pouvoirs de l’écriture. Rennes : Presses universitaires de Rennes.

Gianninoto, Mariarosaria (2007) « Chinese and Western Works on Chinese Phraseology: a Historical Perspective. » [In:] Research on Phraseology Across Continents, Vol. 2; 137–148.

Golda, Paweł (2022) « Unités phraséologiques au pays de la traduction : Transfert des collocations nomino-adjectivales avec le lexème ‘femme’ dans la traduction de la littérature houellebecquienne du français vers l’italien et le polonais. » [In:] Linguistica Silesiana, Vol. 43 ; 173–193.

Hausmann, Franz Josef (1989) « Le dictionnaire de collocations. » [In:] Franz Josef Hausmann, Oskar Reichmann, Herbert Ernst Wiegand, Ladislav Zgusta (éds): Wörterbücher : ein internationales Handbuch zur Lexicographie. Dictionaries. Dictionnaires. Berlin/New York: De Gruyter; 1010–1019.

Kazlauskienė, Vitalija (2021) « Collocation nomino-adjectivale dans la production écrite en FLE. » [In:] Taikomoji kalbotyra, Vol. 15; 143–154.

Kristeva, Julia (2004) « De Claudine à Sido : Colette ou la chair du monde. » [In:] Julia Kristeva (éd.) Notre Colette. Rennes : Presses universitaires de Rennes ; 39–50.

Kristeva, Julia (2004) « Introduction. » [In:] Julia Kristeva (éd.) Notre Colette. Rennes : Presses universitaires de Rennes ; 9–12.

Ledwina, Anna (2006) Sidonie-Gabrielle Colette – kobieta i pisarka wyprzedzająca swoją epokę. Opole : Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.

Ledwina, Anna (2018) « Od buntu do wyzwolenia. Image kobiety nieobyczajnej według Sidonie-Gabrielle Colette, Simone de Beauvoir, Françoise Sagan i Marguerite Duras. » [In:] Santander Art and Culture Law Review, Vol. 4/1 ; 157–170.

Legallois, Dominique, Agnès Tutin (2013) « Présentation : vers une extension du domaine de la phraséologie. » [In:] Langages, Vol. 1 (189); 3–25.

Mejri, Salah (2011) « Phraséologie et traduction. » [In:] Équivalences, Vol. 38(1); 111–133.

Mel’čuk, Igor (٢٠١٣) « Tout ce que nous voulions savoir sur les phrasèmes, mais… » [In:] Cahiers de lexicologie, Vol. 102(1); 129–149.

Pęzik, Piotr (2018) Facets of prefabrication. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Sułkowska, Monika (2013) : De la phraséologie à la phraséodidactique : études théoriques et pratiques. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Received:

28/12/2022

Reviewed:

27/02/2023

Accepted:

13/04/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.7

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Beata Grzeszczakowska-Pawlikowska

Universität Łódź, Philologische Fakultät

beata.pawlikowska@uni.lodz.pl

ORCID: 0000-0003-2252-5038

Die Relevanz von Sprechflüssigkeit
in der interkulturellen Lehr-/Lernkommunikation
am Beispiel studentischer Referate
– ausgewählte empirisch basierte Erkenntnisse

The Relevance of Fluency in the Intercultural University Communication – Selected Empirically Based-Insights

Abstract

This paper assumes high communicative relevance of fluency in intercultural university communication, where lecturing in the form of seminar presentations constitutes one of the most important key academic skills. An essential prerequisite for the transfer of knowledge from students to fellow students is not only appropriate subject knowledge, but also includes a range of rhetorical skills, which are indispensable even during the preparation of a presentation. Finally, it comes down to the ability to (largely) speak freely, which is often quite a challenge for inexperienced speakers. This is especially true for foreign-language students, as possible linguistic and/or phonetic inadequacies of non-native speakers can be an additional hurdle in the smooth running of speech thought processes and thus in free fluent speech. Speaking with little or insufficient fluency can, under certain circumstances, trigger specific unintended communication effects, such as negative speaker attributions, impaired intelligibility and even loss of content. This problem is discussed in detail in this paper.

Keywords: speech fluency, impact of disfluency on recipients, intercultural academic communication

Schlüsselwörter: Sprechflüssigkeit, Wirkung unflüssiger Sprechweise auf Rezipient/-innen, interkulturelle akademische Kommunikation

1. Einleitung

Das Vortragen in Form studentischer Referate bzw. Präsentationen, in denen verschiedene fachbezogene Studieninhalte behandelt werden, stellt eine der wichtigsten akademischen Schlüsselkompetenzen dar. Eine Voraussetzung dafür sind etwa das Wissen über die rhetorische Gattung der Rede, darunter über deren Gestaltung nach den jeweiligen Ordnungskriterien mithilfe sprachlicher und stilistischer Mittel, ferner die Kenntnis von Recherchetechniken und nicht zuletzt die Fähigkeit zur Verwaltung von Informationen. Schließlich kommt es dabei auch auf die Fähigkeit zum (weitgehend) freien Vortragen an, das optimalerweise auf der Grundlage eines Stichwort- bzw. Notizzettels unter Einsatz sprecherischer und mimisch-gestischer Performanztechniken erfolgen soll (vgl. z. B. Barthel 2007: 231f.).

Die wesentliche Vorbedingung für das freie Vortragen ist ein ungestörter Ablauf von Sprechdenkprozessen, welcher in der jeweiligen Redesituation unter anderem im flüssigen Sprechen zum Tragen kommt. Die Fähigkeit zum freien flüssigen Sprechen, die als solche auch nicht immer bei nativen Sprecher/-innen gegeben ist, wird in der universitären Lehr-Lern-Kommunikation grundsätzlich präsupponiert. Für ungeübte Vortragende stellt dies jedoch eine recht große Herausforderung dar. Insbesondere trifft es für fremdsprachige Studierende zu, bei denen mögliche sprachliche und / oder phonetische Unzulänglichkeiten das Sprechdenken zusätzlich erschweren (können) (vgl. Geißner 1986: 140). Aus diesem Grund lesen manche von ihnen ihre Referatsinhalte oft lieber vom Blatt ab, ohne dass sie aber dabei erfolgreich sind (vgl. Grzeszczakowska-Pawlikowska 2020: 299).

Das wenig bzw. nicht ausreichend flüssige Vortragen kann unter Umständen, um es an dieser Stelle vorwegzunehmen, ungewollte Kommunikationswirkungen auslösen. Diese möglichen Wirkungen von Sprechunflüssigkeit im interkulturellen Kontext der Universität exemplarisch aufzuzeigen, ist das Ziel des vorliegenden Beitrags. Den Ausgangspunkt für die weiteren Ausführungen liefern die Bestimmung des Sprechflüssigkeitsbegriffs und dessen Operationalisierung sowie allgemein die Annahme über eine hohe kommunikative Relevanz flüssigen Sprechens in unterschiedlichen Sprechformaten.

2. Sprech-(un-)flüssigkeit

2.1. Begriffsbestimmung und -operationalisierung, Forschungslinien

Im Hinblick auf das Fremdsprachenlehren und -lernen wird der Begriff der Sprechflüssigkeit zunächst allgemein für eine hoch entwickelte Sprachkompetenz bzw. eine allgemein kompetente Sprechweise verwendet (vgl. z. B. Scherf 2010: 85). In diesem weiteren Sinn werden auch andere Merkmale kompetenten Sprachgebrauchs, etwa der sprachliche Ausdruck, die formale Korrektheit und die pragmatische Angemessenheit, mit gemeint (vgl. Housen, Kuiken 2009). Das enge Verständnis des Sprechflüssigkeitsbegriffs, von dem im Folgenden ausgegangen wird, bezieht sich hingegen speziell auf eine automatisierte Sprechweise in längeren, ununterbrochenen Einheiten (vgl. z. B. Reitbrecht 2017: 29), kurzum: auf die Prozesshaftigkeit des Sprechens und nicht auf die gerade erwähnten (Sprach-)Kompetenzdimensionen. Dementsprechend werden unter Sprechunflüssigkeit potenzielle Unterbrechungen auf der Äußerungsebene verstanden, die sich in konkreten Häsitations- bzw. Verzögerungsphänomenen manifestieren. Dazu zählen nach Reitbrecht (ebd., S. 28) folgende Kategorien: Pausen mit und ohne Häsitationspartikeln, lexikalische und syntaktische Häsitationsformen, Lautdehnungen, Wiederholungen und Selbstreparaturen. Eine solche enge Sicht auf die Sprech-(un-)flüssigkeit geht also über die ausschließlich geschwindigkeitsbezogenen Parameter, etwa Sprech- und Artikulationsrate, hinaus. Zudem darf möglichen mimisch-gestischen Verfahren, etwa Körpermitbewegungen, auch keinesfalls potenzieller Häsitationscharakter abgesprochen werden, sodass damit ein weiteres Merkmal von Sprechunflüssigkeit vorliegt (vgl. z. B. Pabst-Weinschenk 2011: 64) In diesem Sinne sprechen beispielsweise Mukawa et al. (2014) von „bodily fillers“ (S. 30), wie Berühren der eigenen Haare oder des Kinns, und schreiben diesen eine wichtige Rolle bei der Überwindung von unangenehmen Schweigepassagen mitten in einem Gespräch zu – diese „Körperfüller“ können möglicherweise als Zeichen für die Aufrechterhaltung des Gesprächs und zugleich als Zeichen zum Beginn der Redephase durch den / die Gesprächspartner/-in gelten. Die Thematisierung von Häsitationsphänomenen in der Forschung erfolgt grundsätzlich unter dem Deckmantel des Sprechflüssigkeitsbegriffs (vgl. Reitbrecht ebd., S. 21–28). Die in authentischen Sprechsituationen vorhandenen Häsitationsphänomene sind allerdings, was hier nachdrücklich zu betonen ist, nicht nur negativ zu bewerten. Vielmehr stellen sie einen möglichen Bestandteil kommunikativer Äußerungen dar (vgl. auch Majewska-Tworek 2014; Schöningh 2008).

In der einschlägigen Literatur zur Sprechflüssigkeit wird aktuell häufig auf deren Konzeptualisierung bei Segalowitz (2010: 47) zurückgegriffen. Danach wird die Kategorie der Sprechflüssigkeit in ihrem engen Verständnis in drei unterschiedlichen Dimensionen operationalisiert, und zwar: (a) in der der Äußerung selbst (utterance fluency); (b) in der der Kognition (cognitive fluency) und (c) in der der Wahrnehmung / Perzeption (perceived fluency). So werden in der Äußerungsdomäne verschiedene Flüssigkeitsparameter untersucht, etwa die oben erwähnte Sprech- und Artikulationsrate, die durchschnittliche Pausendauer wie auch das Vorkommen der einzelnen Häsitationskategorien und deren Charakter. Bestimmte Erscheinungsformen (un-)flüssigen Sprechens sind dabei zum einen als Symptome für die zugrunde liegende kognitive Flüssigkeit zu betrachten, mit der allgemein auf die Sprechplanungsprozesse sowie (fehlende bzw. unzureichende) Automatismen der Sprachproduktion in Mündlichkeit Bezug genommen wird. Zum anderen gelten die jeweiligen Merkmale der Sprech-(un-)flüssigkeit als potenziell relevante Signale für die Wahrnehmung und Bewertung (un-)flüssiger Sprechweise(n) durch die Kommunikationspartner/-innen (für Details dazu vgl. Reitbrecht 2017: 30). Das Phänomen der perzipierten / wahrgenommenen Flüssigkeit soll im Weiteren ausführlicher problematisiert werden (s. auch Abschnitt 3).

Zur Kategorie der Sprech-(un-)flüssigkeit wurden mittlerweile zahlreiche empirische Untersuchungen geliefert, denen jeweils unterschiedliche Operationalisierungen des Flüssigkeitsbegriffs im Sinne von Segalowitz zugrunde liegen. Dabei lassen sich unterschiedliche Forschungslinien in Bezug auf verschiedene Sprachen bzw. Sprachenpaare festhalten. Im Erkenntnisinteresse liegen dabei u. a. Flüssigkeitsparameter bzw. einzelne Häsitationsmerkmale, darunter mögliche L1-spezifische Ausprägungen in der L2-Sprechweise im Sinne zwischensprachlicher Interferenzen; Spezifik der Sprachproduktion in der Fremdsprache und Automatisierungsgrade von Sprachproduktionsabläufen; konkrete Einflussfaktoren auf (un-)flüssige Sprechweisen, etwa bestimmte situative Größen (z. B. Sprechmodus, unterschiedliche Aufgabenstellungen, ggf. Übungsformate) sowie verschiedene diesbezügliche individuelle Größen (u. a. Angst, ggf. Stress bzw. andere Emotionen oder Motivation); Sprachstand (Vokabel- und Grammatikwissen sowie Abrufgeschwindigkeit lexikalischer Einheiten) oder aber auch unterschiedliche sprachlernbiografische Merkmale. Zu nennen sind darüber hinaus Studien zur Wahrnehmung von Häsitationsphänomenen und ihrer Bedeutung für die Sprachverarbeitung, zum Zusammenhang zwischen (un-)flüssiger Sprechweise in der L2 und Verständlichkeitsbewertungen sowie nicht zuletzt zur Bewertung von Sprechflüssigkeit in der L2 unter Einbeziehung diesbezüglicher hörerseitiger und situativer Einflussfaktoren. Von besonderem Forschungsinteresse scheint hier schließlich die mögliche Korrelation von Äußerungsflüssigkeit und perzipierter Flüssigkeit zu sein (dazu vgl. u. a. Knežević / Kovač 2022; Klessa / Karpiński 2020; Kovač 2021; Bosker et al. 2013; de Jong 2018; Geawunder et al. 2014); de Jong et al. 2013a; de Jong et al. 2013b; Braun / Heilmann 2012; Pabst-Weinschenk 2011; Schwab 2011; Aguado 2002; Heilmann / Künzel 2001; s. auch die ausführliche Übersicht über die Flüssigkeitsforschung bei Reitbrecht 2017).

2.2. Bedeutung von Häsitationsphänomenen für die Sprecherwirkung

In dem thematischen Zusammenhang dieses Beitrags soll an dieser Stelle ein Forschungsaspekt speziell hervorgehoben werden, der in Bezug auf die perzipierte / wahrgenommene Flüssigkeit untersucht wird, nämlich die Bedeutung von Häsitations- / Verzögerungsphänomenen für die Sprecherwirkung. Dies erforschte Reitbrecht (2017: 203–232) in ihren Wirkungsuntersuchungen mit 24 DaF-Sprecher/-innen (Deutschstudierenden) (davon waren 12 mit Tschechisch und 12 mit Französisch als L1). Ihre Aufgabe war es, eine Geschichte zu sechs zusammenhängenden Bildern zu erzählen. In den fünf Minuten Vorbereitungszeit konnten sie sowohl Verständnis- als auch Vokabelfragen stellen, „um die Wahrscheinlichkeit einzuschränken, dass durch das Nicht-Wissen eines Vokabels punktuell sehr lange Pausen entstehen, die sich als Einzelphänomene entscheidend auf mehrere Parameter (u. a. Sprechrate oder Sprechzeitanteil) auswirken“ (vgl. ebd., S. 148). Sie durften jedoch keine handschriftlichen Notizen auf dem Aufgabenblatt ergänzen. Hörer/-innen waren 31 Studierende mit Deutsch als L1.

Im Allgemeinen konnte Reibrecht empirisch u. a. Folgendes festhalten: (1) Im Hinblick auf bestimmte hörerseitige Zuschreibungen an die Sprecher/-innen – etwa Sicherheit; Konzentration, Bedachtheit; Nervosität, Hektik, Unbehaglichkeit; Motivation, Bemühtheit; Sympathie; Kompetenz, Wissen, Erfahrungen – fielen eben konkrete, von Hörer/-innen wahrgenommene Häsitationskategorien wie auch allgemeine(re) Aussagen zur (Un-)Flüssigkeit, zum Tempo, zur Dauer der Sprachproduktionsprozesse, darunter mit Begrifflichkeiten wie stockend / stockende Sprechweise und stottern quantitativ gesehen durchaus ins Gewicht; (2) bei den als störend wahrgenommenen Merkmalen der analysierten Redebeiträge zeigten sich ebenfalls Häsitationsphänomene bzw. unflüssige Sprechweise als durchaus salient – weitere Merkmale, die von Hörer/-innen eher mit großem Abstand genannt wurden, waren Aussprache, grammatikalische Korrektheit, Ausdruck und lexikalische Korrektheit; zudem konnte auch ein Zusammenhang zwischen Verständlichkeitsproblemen oder erhöhtem Konzentrationsaufwand beim Rezipieren der erzählten Bildergeschichte und der Bewertung der wahrgenommenen Häsitationsphänomene als störend belegt werden; (3) Häsisationsphänomene spielten nicht zuletzt eine wesentliche Rolle bei der Wahrnehmung des sog. fremden Akzents, sodass das hörerseitige Akzentverständnis in diesem Fall über segmentale und suprasegmentale Komponenten der gesprochenen Sprache hinausging – als relevant für die Wahrnehmung der akzentbehafteten Rede erwiesen sich entsprechend zum einen konkrete Merkmale, die in der Schnittmenge mit prosodischen Parametern liegen (etwa Pausen, Lautdehnungen sowie Verweise auf Flüssigkeit und Sprechtempo), zum anderen einzelne Häsitationspartikeln. Aus diesen Ergebnissen konnte Reitbrecht (ebd., S. 248–254) insgesamt eine große Bedeutung möglicher Häsitationsphänomene bezüglich der Sprecherwirkung sowie eine hohe kommunikative Relevanz der Sprechflüssigkeit für die untersuchte Gruppe der DaF-Sprecher/-innen schlussfolgern. Dabei waren die einzelnen Häsitationserscheinungen allerdings nicht für alle Sprecherzuschreibungen und Wirkungsdimensionen in gleichem Maße verantwortlich.

Eine nicht zu unterschätzende Bedeutung der Sprech-(un-)flüssigkeit im Hinblick auf mögliche Sprecherwirkungen sowie die Bewertung der Verständlichkeit und der rhetorischen Kompetenz konnte ebenfalls im Rahmen der universitären Lehr-Lern-Kommunikation in ihrer interkulturellen Ausprägung empirisch festgehalten werden. Darauf soll im folgenden Abschnitt ausführlicher eingegangen werden.

3. Relevanz von Sprech-(un-)flüssigkeit im universitären Lehr-Lern-Kontext – Beispiele aus eigener Forschung

3.1. Untersuchungsmethodik (Untersuchungsziele, Testmaterial, Proband/-innen, Untersuchungsmethoden)

Mit dem durchgeführten Forschungsvorhaben wurden drei globale Ziele verfolgt, nämlich: (1) die Ermittlung von Wirkungsphänomenen hinsichtlich des sog. fremden (polnischen) Akzents und der Sprecherpersonen; (2) die Erfassung der Verständlichkeit polnischer Sprecher/-innen des Deutschen als Fremdsprache in der Vortragssituation sowie die Erfassung möglicher Konsequenzen von Unverständlichkeit für den Ablauf der universitären Lehr-Lern-Kommunikation; (3) die Erfassung rhetorischer Kompetenz dieser Sprecher/-innen im Bereich der Hochschule. Von Erkenntnisinteresse waren hier auch der Konzentrationsaufwand sowie die Behaltensleistungen auf Seiten der Rezipient/-innen (ausführlicher dazu vgl. Grzeszczakowska-Pawlikowska 2020: 154).

Das Testmaterial umfasste sieben audiovisuelle Aufnahmen von Seminarreferaten, die von polnischen Germanistikstudierenden des 6. Semesters Bachelor und des 4. Semesters Master an der Universität Łódź in der Fremdsprache Deutsch zu verschiedenen Schwerpunkten aus den Fachgebieten der DaF-Didaktik und Sprachwissenschaft gehalten wurden. Die Videoaufnahmen wurden von deutschsprachigen Studierenden angesehen – für die Wahl der Proband/-innen waren ihr (Vor-)Wissen in den oben erwähnten Fachgebieten sowie ihre rhetorische Sozialisation in akademischer Ausprägung ausschlaggebend.

In den Teiluntersuchungen zur Wirkung des polnischen Akzents und der Sprecherperson, zur Verständlichkeit, zur rhetorischen Kompetenz wie auch zum Konzentrationsaufwand bei der Rezeption von Referatsinhalten wurden Tests mit skalierten Antwortmöglichkeiten in Form von Polaritätsprofilen durchgeführt sowie Verbaldaten mittels einer offenen Frage erhoben – die Aufgabe der Proband/-innen bestand darin, das jeweils erfragte Hör-/Sehurteil auf einer 6-Stufen-Skala zu markieren und diese anschließend verbal zu begründen. Zur Erfassung ihrer Behaltensleistungen wurde eine separate Teiluntersuchung konzipiert – dieses Mal wurden sie gebeten, den Inhalt des angesehen / -gehörten Seminarreferats zusammenzufassen und anschließend daran jeweils sechs Fragen ebenfalls zum Inhalt zu beantworten – die diesbezügliche Datenauswertung erfolgte im Rahmen einer Inhaltsanalyse. Zusätzlich sollten sie ebenfalls einen verbalen Kommentar zu möglichen Störfaktoren beim Rezipieren der Referatsinhalte abgeben. Die einzelnen Versuchsrunden fanden zum größten Teil in den authentischen Lehrveranstaltungen mit Schwerpunkt Sprechwissenschaft und Phonetik an zwei deutschen Universitäten, an der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg und an der Friedrich-Schiller Universität in Jena, statt. Das Testmaterial wurde zudem auch einer rhetorischen Feinanalyse unterzogen, die von fünf Proband/-innen mit Expertenstatus im Bereich Rhetorik individuell durchgeführt wurde. An den vorgenommenen Untersuchungen beteiligten sich insgesamt 416 Proband/-innen (Hörer/-innen). Bei der Datenanalyse handelte es sich insgesamt um ein kombiniert quantitativ-qualitatives Verfahren (ausführlicher zur Methodik des durchgeführten Forschungsvorhabens vgl. ebd., S. 157–168, zu den dazugehörigen Fragebögen s. auch S. 334–342). Im Folgenden sollen einige ausgewählte Untersuchungsergebnisse qualitativ dargestellt und diskutiert werden.

3.2. Darstellung und Diskussion ausgewählter Untersuchungsergebnisse

Die Kategorie der Sprechflüssigkeit war als solche, um es an dieser Stelle nachdrücklich hervorzuheben, kein explizites Untersuchungsziel der durchgeführten Studie und wurde somit auch nicht in den diesbezüglich konzipierten Forschungsfragen aufgeführt (s. o.; vgl. auch Grzeszczakowska-Pawlikowska 2020: 154), dennoch flossen Aussagen zu Häsitations- / Verzögerungsphänomenen in die gewonnenen Kommentare der Proband/-innen zu ihren Hör-/Sehurteilen an vielen Stellen mit ein. Das soll anhand ausgewählter Untersuchungsergebnisse exemplarisch verdeutlicht und mit ausgewählten, im Original-Wortlaut zitierten Verbalkommentaren belegt werden (vgl. Grzeszczakowska-Pawlikowska 20181). In den Fokus der darauffolgenden Darstellung und Diskussion rückt dabei Sprechunflüssigkeit als negativer Einflussfaktor auf (1) die Auffälligkeit und Wirkung des polnischen Akzents; (2) Sprecherwirkungen; (3) hörerseitige Zuschreibungen an die Sprecher/-innen; (4) die Bewertung der Verständlichkeit; (5) die Behaltensleistung sowie den Konzentrationsaufwand auf Seiten der Rezipient/-innen.

Sprechunflüssigkeit als negativer Einflussfaktor auf die Auffälligkeit und Wirkung des polnischen Akzents

In den gewonnenen Verbalkommentaren zur Auffälligkeit und Wirkung des polnischen Akzents konnten diesbezüglich u. a. folgende Aussagen festgehalten werden:

(1) viele Lückenfüller; (2) zu viele Pausen im Redefluss; (3) der Sprachfluss ist etwas stockend; (4) an einigen Stellen Wortwiederholungen; (5) z. T. schwer verständlich wegen starkem Akzent in Verbindung mit zahlreichen ähs im Redefluss; (6) durch fehlende Lösungstiefe und häufige ähs sehr störend; (7) mehrere ähs (Nachdenken über die Wörter); (8) ich kann mich schwer auf den Inhalt konzentrieren, weil die Sprecherin viele ähs sagt und der Redefluss unterbrochen wird; (9) sehr auffällige ähs, die störender wirken als der eigentliche Akzent; (10) Redepausen und Füllwörter erschweren das Verständnis; (11) wegen abweichender Melodieführung wird der Sprechfluss unterbrochen, was störend ist; (12) störend durch viele Versprecher. (vgl. dies. 2018: 156–165 und 157–167)

Aus diesen Aussagen kann zusammenfassend Folgendes abgeleitet werden: Sinnwidrige Unterbrechungen im Redefluss, etwa aufgrund von Pausen bzw. Häsitationspartikeln, riefen laut Aussagen der Proband/-innen den Eindruck einer prosodisch „abgehackten“ / „stockenden“ Sprechweise hervor und trugen als solche zu einer größeren Auffälligkeit des polnischen Akzents bei. Die „abgehackte“ / „stockende“ Sprechweise selbst war laut Aussagen mancher Proband/-innen für die störende Wirkung des polnischen Akzents (mit) verantwortlich, welche von ihnen wiederum meist direkt bzw. indirekt mit der Kategorie der Verständlichkeit in Zusammenhang gebracht wurde. Dabei wirkten die zu häufigen Pausen bzw. Häsitationspartikeln stellenweise sogar störender – nämlich „durcheinander“, „verwirrend“, „irritierend“ – als der polnische Akzent selbst. Der durch sinnwidrige Pausen bzw. Häsitationspartikeln und / oder Versprecher bzw. Wiederholungen unterbrochene Redefluss ging zudem nicht selten mit sinnwidrigen Betonungen auf der Äußerungsebene und / oder sinnwidriger Gliederung einher (vgl. auch dies. 2020: 176 und 178–180).

Sprechunflüssigkeit als negativer Einflussfaktor auf Sprecherwirkungen

In die gewonnenen Verbalkommentare zur Wirkung der Sprecherpersonen in den untersuchten Referatssituationen flossen diesbezüglich wiederum u. a. folgende Aussagen mit ein:

(1) insgesamt macht die Sprecherin einen positiven Eindruck, ein wenig störend sind nur die zahlreichen äh-Wörter; (2) viele Füllwörter (ähs) wirken störend, durch sehr häufige Verwendung der Füllwörter verschlechtert sich die Gesamtwirkung der Sprecherin auf das Publikum; (3) die Sprecherin wirkt sympathisch und freundlich, aber ihre Verständlichkeit wird durch viele Häsitationspartikeln eingeschränkt; (4) sie ist publikumszugewandt, leider wirken zahlreiche Füllwörter sehr störend. (vgl. dies. 2018: 175–185)

Im Hinblick auf die erfasste Wirkung der Sprecherpersonen auf die Proband/-innen erwies sich vor allem die Kategorie der Sprechweise als negativer Einflussfaktor, wobei unter anderem auch zahlreiche Unterbrechungen mitten in Äußerungen durch sinnwidrige Pausen bzw. Häsitationspartikeln im Sinne „abgehackter“ / „stockender“ Sprechweise explizit genannt wurden (vgl. auch dies. 2020: 185). Daraus kann geschlussfolgert werden, dass vorhandene Verzögerungen im Redefluss die Wirkung der Sprecherperson auf ihre Kommunikationspartner/-innen ebenfalls potenziell mit beeinflussten (können).

Sprechunflüssigkeit als negativer Einflussfaktor auf hörererseitige Zuschreibungen an die Sprecher/-innen

Aussagen zur Sprechunflüssigkeit konnten auch in den gewonnenen Verbalkommentaren zur Sprecherwirkung hinsichtlich bestimmter Eigenschaften – etwa Überzeugungskraft, Glaubwürdigkeit, Sympathie, Nervosität – sowie hinsichtlich bestimmter Kompetenzen festgehalten werden:

(1) durch viele Füllwörter im Sprechfluss wirkt die Sprecherin hektisch, nervös und unsicher, wodurch zugleich der Eindruck entsteht, dass sie nicht sicher im Thema steht; (2) zugleich verwendet sie viele Füllwörter, wodurch sie unruhig wirkt, insgesamt aber sympathisch; (3) sie wirkt verunsichert und nervös und dadurch leider weniger kompetent, durch fehlende Pausen und sehr viele Füllwörter wirkt sie unsicher; (4) die Sprecherin wirkt über den Inhalt des Referats gut informiert, man kann allerdings durch viele Füllwörter eine gewisse Nervosität spüren, was das Zuhören insgesamt schwierig macht; (5) die Referentin liest nur fast ab, verwendet trotzdem viele Füllwörter, welche störend wirken, durch viele Füllwörter im Sprechfluss wirkt sie hektisch, nervös und unsicher, wodurch zugleich der Eindruck entsteht, dass sie nicht sicher im Thema steht; (6) inhaltlich wirkte sie glaubwürdig und überzeugend, jedoch zugleich auch etwas nervös und unsicher durch viele Füllwörter; (7) ihre stockende Sprechweise wirkt auf mich unsicher, durch störende Füllwörter wirkt das Referat unsicher; (8) wenn die ähms hinweg gedacht wären, wäre die Situation noch positiver; (9) durch viele Füllwörter / -pausen und Pausen wird das Zuhören erschwert, wodurch die Referentin inkompetent wirkt; (10) bezüglich des Inhalts und des Sprachgebrauchs ist die Sprecherin definitiv kompetent, jedoch wirkt sie durch kleine Unterbrechungen im Redefluss und Monotonie der Stimme (der Sprechweise) wenig begeistert und dadurch wenig überzeugend; (11) der Redefluss wird durch sehr viele Füllwörter behindert; (12) störende ähs, ohne die der Satzbau viel verständlicher wäre. (vgl. dies. 2018: 170–197; 284 und 301)

Aus diesen Probandenaussagen lässt sich zusammenfassend ableiten, dass die fehlende bzw. unzureichende Sprechflüssigkeit auch für konkrete hörerseitige Zuschreibungen an die Sprecher/-innen mit verantwortlich sein kann – aufgrund von zu vielen unnötigen und störenden Unterbrechungen im Redefluss wirkten die polnischen Sprecher/-innen in den untersuchten Fällen nicht bzw. wenig überzeugend, nervös, unsicher bezüglich der Situation, inkompetent bezüglich des Inhalts, des Sprachgebrauchs sowie der rhetorischen Gestaltung der Referate (vgl. auch dies. 2020: 189 und 194–197, auch S. 198). Die fehlende bzw. unzureichende Sprechflüssigkeit floss zudem ebenfalls explizit in die Bewertung der rhetorischen Kompetenz der Vortragenden mit ein (vgl. auch ebd., S. 221–235). Sinnwidrige Unterbrechungen im Redefluss wurden nicht zuletzt auch bei der Beurteilung der Kategorie der Hörerorientierung in den analysierten Vortragssituationen explizit genannt – sinnwidrige Pausen bzw. Häsitationspartikeln galten als hörerunfreundlich und wirkten sich zugleich störend auf den Satzbau aus (vgl. auch dies. 2020: 241).

Sprechunflüssigkeit als negativer Einflussfaktor auf die Bewertung der Verständlichkeit

Konkrete Häsitationsphänomene wurden ferner ebenfalls in den gewonnenen Verbalkommentaren zur Bewertung der Verständlichkeit genannt, und zwar:

(1) durch zu viele Füllwörter (ähms) entstehen unnötige Pausen – gestörter Sprechdenkvorgang; (2) viele ähs – sehr störend; (3) zu viele Füllwörter lenken mich vom Inhalt ab; (4) zu viele und zu lange Pausen mit Füllungen; (5) ständig ähs, schnelles Sprechtempo – dadurch schwer zu verstehen; (6) „abgehackte“ Sprechweise; (7) es stören einige Sprechpausen und Füllwörter, sodass es manchmal ein bisschen schwierig ist, dem Referat zu folgen; (8) ähms lassen ab und zu abschweifen; (9) Füllwortbenutzung (ähms); (10) viele ähms, die das Verstehen sehr schwer machen; (11) durch viele ähms geht die Konzentration auf das eigentliche Thema verloren; (12) vermehrte ähs und ähms sehr störend. (vgl. dies. 2018: 223–247)

Die fehlende bzw. unzureichende Sprechflüssigkeit erwies sich also als negativer Einflussfaktor ebenfalls bei der Bewertung von Verständlichkeit der polnischen Sprecher/-innen – explizit genannt wurden dabei allgemein unnötige Unterbrechungen im Redefluss durch etwa sinnwidrige Pausen sowie andere Häsitationsphänomene, z. B. Häsitationspartikeln bzw. Wort- und Silbenwiederholungen oder aber auch Versprecher bzw. Verhaspler (vgl. auch dies. 2020: 202–215).

Sprechflüssigkeit als negativer Einflussfaktor auf die Behaltensleistung sowie den Konzentrationsaufwand auf Seiten der Rezipient/-innen

Aussagen zur Sprechunflüssigkeit flossen schließlich in die Verbalkommentare der Proband/-innen zu störenden Faktoren beim Rezipieren der Referatsinhalte sowie zu ihrem Konzentrationsaufwand in den untersuchten Sprechsituationen mit ein, vgl. dazu Folgendes:

(1) der Sprechfluss – durch Häsitationspartikeln gestört, viele Versprecher, dadurch Neuansetzen der einzelnen Wörter – auf Dauer sehr störend; (2) sprachliche Fehler (Grammatik, Wortschatz, Artikulation) – dadurch mangelnder Sprechfluss; (3) viele ähms zwischen den einzelnen Erläuterungen, dazu häufiges Schmatzen; (4) eigene Konzentration auf die Sprechweise, nicht auf den Inhalt; (5) Sätze werden mehrmals begonnen, mitten im Satz wird umformuliert – dadurch wird der Redefluss unterbrochen und ständig zerstückelt; (6) störende Phasen mit Wortfindungsschwierigkeiten; (7) viele Stockungen und viele ähs; (8) häufige Füllwörter im Redefluss und dadurch störendes Stocken; (9) ständiges abgehacktes Sprechen durch viele Fülllaute ähm (vgl. dies. 2018: 327–328); und (10) ähs – furchtbar oft; (11) viele ähs und sehr lange Sätze; (12) am allermeisten die vielen ähs; (13) mehrere ähms-Äußerungen innerhalb eines Satzes; (14) vor allem fehlende Lösungstiefe und viele ähms; (15) viele Füllwörter haben mich sehr vom Inhalt abgelenkt; (16) viele Sätze unterbrochen neu begonnen – stockender Redefluss. (vgl. dies. 2018: 335–357)

Daraus ließ sich zusammenfassend Folgendes ableiten: sinnwidrige und dadurch störende Unterbrechungen im Redefluss trugen wesentlich zur Herabsetzung der Behaltensleistungen einerseits sowie zur Erhöhung des Konzentrationsaufwandes auf Seiten der Rezipient/-innen bei. Dabei sei wiederholt betont, dass in den analysierten Referatssituationen nicht der polnische Akzent an sich problematisch war, sondern vielmehr andere Auffälligkeiten in der Sprechweise, darunter mögliche Verzögerungen im Sprechvorgang (vgl. auch dies. 2020: 247–249 und 256).

3.3. Zusammenfassende Bemerkungen

Die oben aufgeführten Untersuchungsergebnisse beleuchten insgesamt die störende Wirkung fehlender bzw. unzureichender Sprechflüssigkeit in den untersuchten Vortragssituationen. Die vorhandenen Häsitationsphänomene beeinträchtigten nämlich weitgehend, wie nachgewiesen werden konnte, den Ablauf von Verstehens-/Perzeptionsprozessen, was wiederum vor allem in der Ablenkung vom Inhalt, ggf. in Inhaltsverlusten zum Tragen kam.

Die vorhandenen Häsitationserscheinungen traten dabei nicht selten in Kombination mit anderen phonetischen Größen, etwa mit Auffälligkeiten in der Melodieführung und / oder in der Betonung auf der Wort- und Äußerungsebene einerseits auf, andererseits wurden sie von sprachlichen Auffälligkeiten, etwa in der Syntax und / oder in der Lexik begleitet bzw. resultierten daraus. Als Ganzes wirkten sie sich auch auf die denklogisch-argumentative Ebene der Referate sowie allgemein die Kategorie der Hörerorientierung negativ aus und waren nicht zuletzt für konkrete hörerseitige Zuschreibungen an die Sprecher-/innen verantwortlich. Sinnwidrige Pausen bzw. Häsitationspartikeln erwiesen sich schließlich bei weitem viel störender als der auffällige, jedoch an sich nicht störende polnische Akzent – störend war einzig und allein die Beeinträchtigung von Verständlichkeit als dessen Konsequenz. Zugleich sei hier auch die positive Funktion der vorhandenen Füllpausen hervorgehoben, die gelegentlich die zum Nachdenken nötige Zeit boten (vgl. Grzeszczakowska-Pawlikowska 2020: 231). Folglich darf über eine durchgehend störende Wirkung von Häsitationsphänomenen in authentischen Sprechsituationen, wie oben angedeutet (s. Abschnitt 2.1), nicht pauschalisiert werden.

4. Fazit und Ausblick

Häsitations- / Verzögerungsphänomene sind, wie empirisch ermittelt werden konnte, ein potenziell negativer Einflussfaktor auf die Perzeption und Verarbeitung von mündlich übermittelten Inhalten, etwa in einem Seminarreferat. Somit tragen sie zugleich möglicherweise zu einer negativen Bewertung der Sprecherpersonen hinsichtlich ihrer rhetorischen Kompetenz wie auch ihres Fachwissens bei. Sinnwidrige Unterbrechungen im Redefluss können ebenfalls für potenziell negative Zuschreibungen an die Sprecher/-innen (mit) verantwortlich sein und dadurch ihre Wirkung auf die Rezipient/-innen negativ beeinflussen.

Vor diesem Hintergrund soll die Kategorie der Sprechflüssigkeit, deren hohe kommunikative Relevanz – hier: in der interkulturellen Lehr-Lern-Kommunikation – zumindest ansatzweise empirisch bestätigt wurde, eins der übergeordneten Ziele des kommunikativ orientierten Fremdsprachenunterrichts werden (vgl. z. B. Reitbrecht 2016). Mögliche Häsitationsphänomene, die auf sehr unterschiedliche, situative wie auch sprecherspezifische Einflussfaktoren zurückgehen (s. Abschnitt 2.1), sind dabei jeweils individuell zu erkunden. In diesem Sinne sollen geeignete, weitgehend individuell angepasste Lehr-Lern-Methoden eingesetzt werden, die den Lernenden – je nach ihrem Sprachstand bzw. möglichen Sprechbarrieren und / oder Unzulänglichkeiten in Sprechdenkprozessen oder aber auch je nach dem Sprechformat – verhelfen, (immer) flüssiger zu sprechen. Zugleich darf nicht vergessen werden, dass ein flüssiges Sprechen insgesamt einen hochkomplexen und deshalb einen sehr störanfälligen Prozess darstellt, der grundsätzlich etwa durch mehr Mut zu Pausen und durch Herabsetzung der Angst vor möglichen Versprechern bzw. vor Verbindungs- und Füllwörtern zu fördern ist (vgl. z. B. Forster 1997: 79). In dem vorliegenden Zusammenhang wird zudem speziell für eine zielgerichtete Vermittlung von Sprechflüssigkeit in der rhetorischen Praxis plädiert – Lernende sollen systematisch zum freien Vortragen aufgefordert bzw. ermuntert werden, welches sie aus der Fülle stimmlich-sprecherischer sowie mimisch-gestischer Ausdrucksmittel schöpfen lässt, anstatt dass sie in der kommunikativen Wirklichkeit auf dem Wortlaut ihrer Notizen beharren (vgl. Grzeszczakowska-Pawlikowska 2020: 298–299).

Abschließend wird an dieser Stelle auch für weitere empirische Untersuchungen zur kommunikativen Relevanz von Sprechflüssigkeit in der authentischen interkulturellen Kommunikation sowie allgemein für eine empirisch fundierte Sprechflüssigkeits-Didaktik und -Methodik plädiert.

1 Die im Original-Wortlaut zitierten Verbalkommentare wurden der unveröffentlichten Habilitationsschrift der Autorin unter dem Titel „Zur Wirkung, Verständlichkeit und zur rhetorischen Kompetenz polnischer Sprecher im Bereich der interkulturellen Hochschulkommunikation“ entnommen, die sie 2018 an der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg einreichte.

Literatur

Aguado, Karin (2002) Imitation als Erwerbsstrategie. Interaktive und kognitive Dimensionen des Fremdsprachenerwerbs. Habilitationsschrift Universität Bielefeld. [Auf:] <https://karin.aguado.de/wp-content/uploads/2020/02/imitationalserwerbsstrategie-pdf.pdf> [Zugriff am: 23.06.2023].

Barthel, Henner (2007) „Rhetorische Kompetenz heute? – Zwischenbericht über ein Forschungsprojekt.“ [In:] Ines Bose (Hrsg.): Sprechwissenschaft: 100 Jahre Fachgeschichte an der Universität Halle (= HSSP 22). Bern: Peter Lang; 225–234.

Bosker, Hans Rutger, Anne-France Pinget, Hugo Quené, Ted Sanders, Nivja H. de Jong (٢٠١٣) „What Makes Speech Sound Fluent? The Contributions of Pauses, Speed and Repairs.” [In:] Language Testing 30/2; 159–175.

Braun, Angelika, Christa M. Heilmann (2012) SynchronEmotion (= HSSP 41). Frankfurt a. M.: Peter Lang.

De Jong, Nivja H. (2018): „Fluency in Second Language Testing: Insights From Different Disciplines”. [In]: Language Assessment Quarterly 15/3; 237–254.

De Jong, Nivja H., Rachel Groenhout, Rob Schoonen, Jan H. Hulstijn (2013a) „Second Language Fluency: Speaking Style or Proficiency? Correcting Measures of Second Language Fluency for First Language Behavior.” [In:] Applied Psycholinguistics (First View Article); 1–21.

De Jong, Nivja H., Margarita P. Steinel, Arjen Florijn, Rob Schoonen, Jan H. Hulstijn (2013b) „Linguistic Skills and Speaking Fluency in a Second Language.” [In:] Applied Psycholinguistics 34; 893–916.

Forster, Roland (1997) Mündliche Kommunikation in Deutsch als Fremdsprache: Gespräch und Rede (=Sprechen & Verstehen. Schriften zur Sprechwissenschaft und Sprecherziehung 12). St. Ingbert: Röhrig Universitätsverlag.

Geißner, Hellmut (1986) Rhetorik und politische Bildung. 3. Aufl. Frankfurt a. M.: Scriptor.

Grawunder, Sven, Marianne Oertel, Cordula Schwarze (2014) „Politeness, Culture, and Speaking Task – Paralinguistic Prosodic Behavior of Speakers from Austria and Germany.” [In:] Nick Campbell, Dafydd Gibbon, Daniel Hirst (Hrsg.): Social and Linguistic Speech Prosody – Proceedings of the 7th International Conference on Speech Prosody, Dublin. [Auf:] <http://www.speechprosody2014.org/> [Zugriff am: 23.06.2023]; 159–163.

Grzeszczakowska-Pawlikowska, Beata (2018) Zur Wirkung, Verständlichkeit und zur rhetorischen Kompetenz polnischer Sprecher im Bereich der interkulturellen Hochschulkommunikation. Unveröff. Habilitationsschrift. Halle-Wittenberg: Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg.

Grzeszczakowska-Pawlikowska, Beata (2020) Rhetorische Kompetenzen in der Fremdsprache Deutsch (DaF). Wirkung und Verständlichkeit polnischer Studentinnen in der interkulturellen Hochschulkommunikation (= SSP 19). Berlin: Frank & Timme.

Heilmann, Christa M., Hermann J. Künzel (2001) „Pausenverhalten und Sprechtempo beim Erzählen und Vorlesen. Eine phonetisch-sprechwissenschaftliche Studie.“ [In:] Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik. Beiheft 144; 170–183.

Housen, Alex, Folkert Kuiken (2009) „Complexity, Accuracy and Fluency (CAF) in Second Language Acquisition Research.” [In:] Applied Linguistics Vol. 30, Issue 4; 461–473.

Klessa, Katarzyna, Maciej Karpiński (2020) „Hesitation Markers in a Corpus of Polish-German, German-German and Polish-Polish Task-Oriented Dialogues in the Context of Communicative Alignment.” [In:] Caitlin Coons, Zhe-Chen Guo, Seyeon Park, Elizabeth Wood (Hrsg.) The Proceedings of 19th Meeting of Texas Linguistic Society; 17–26.

Knežević, Gabriela, Mirjana Matea Kovač (2022) „Entwicklung Der Sprechflüssigkeit Durch Zielorientierte Aufgaben.“ [In:] ISTRAŽIVANJA, 16(16); [Auf:] <https://istrazivanja.fhn.unmo.ba/index.php/istr/article/view/337> [Zugriff am: 23.06.2023]; 127–145.

Kovač, Mirjana Matea (2021) „Sprechgeschwindigkeit als Indikator der perzipierten Sprechflüssigkeit in Deutsch als Fremdsprache.“ [In:] Linguistica Pragensia 2021/31/1; 59–73.

Majewska-Tworek, Anna (2014): Niepłynność wypowiedzi w oficjalnej odmianie polszczyzny. Propozycja typologii. Wrocław: Quaestio.

Mukawa, Naoki, Hiroki Sasaki, Atsushi Kimura (2014) „How Do Verbal / Bodily Fillers Ease Embarrassing Situations During Silences in Conversations?” [In:] The 23rd IEEE International Symposium on Robot and Human Interactive Communication. IEEE; 30–35.

Pabst-Weinschenk, Marita (2011) „Hörverstehen und Sprechdenken.“ [In:] Marita Pabst-Weinschenk (Hrsg.) Grundlagen der Sprechwissenschaft und Sprecherziehung (= UTB 8294). München und Basel: Ernst Reinhardt; 58–82.

Reitbrecht, Sandra (2016) „Sprechflüssigkeit als Lehr-/Lernziel im DaF-Unterricht“. [In:] KDV Info 48/49; 52–57.

Reitbrecht, Sandra (2017) Häsitationsphänomene in der Fremdsprache Deutsch und ihre Bedeutung für die Sprechwirkung (= SSP 10). Berlin: Frank & Timme.

Scherf, Gundula (2010 Flüssigkeit, die/fluency. [In:] Hans Barkowski, Hans-Jürgen Krumm (Hrsg.) Fachlexikon Deutsch als Fremdsprache. Tübingen: A. Francke; 85.

Schöningh, Ingo (2008) „Anmerkungen zur Frequenz und Funktion des Verzögerungssignals <äh> beim DaF-Erwerb vietnamesischer Lernerinnen und Lerner.“ [In:] InfoDaF 35; 3–14.

Schwab, Sandra (2011) „Relationship between Speech Rate Perceived and Produced by the Listener.” [In:] Phonetica 68; 243–255.

Segalowitz, Norman (2010) Cognitive Bases of Second Language Fluency. New York und London: Routledge.

Received:

29/06/2023

Reviewed:

22/07/2023

Accepted:

23/08/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.8

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Vladan Holcner

University of Defence, Language Centre, Brno, Czech Republic

Vladan.holcner@unob.cz

ORCID 0000-0002-8365-8996

Jiří Dvořák

University of Defence, Language Centre, Brno, Czech Republic

jiri.dvorak@unob.cz

ORCID 0000-0001-6628-4091

Jiří Vápeník

University of Defence, Language Centre, Brno, Czech Republic

jiri.vapenik@unob.cz

ORCID 0000-0002-3569-1986

Motivation for Second Language Learning in the Czech Armed Forces

Abstract

The subject matter of the paper is motivation for second language learning under specific conditions of military service in the Czech Armed Forces. Motivation is the fundamental source of any human action, influencing goals and objectives, attitudes and efforts but also results achieved by each individual. As such, motivation belongs to the most important factors of learners´ success. The paper is based on an explanatory research perspective, aiming at identifying the relative importance of different factors of motivation in second language learning. The presented paper methodology consists of a questionnaire survey, followed by an analysis and interpretation of gathered data. The research material, covered by the survey, is the motivation of the Czech Armed Forces personnel attending foreign language courses to learn second foreign language at the University of Defence Language Centre in 2022. This survey has been designed to enable language educators to identify and further analyse relative significance of individual motivational factors and their perception by second language learners as either internal, or external. As the survey outcomes show, the Czech military personnel motivation to learn second foreign language is not primarily generated by their current job needs and requirements. At the same time, the Czech military personnel attending foreign language courses perceive their learning motivation as predominantly internal.

Keywords: motivation, second language, learning, motivational factor, survey, Czech Armed Forces

Introduction

Motivation is considered to be one of the most significant factors influencing students´ success and satisfaction in the process of second language acquisition. Motivation contributes to higher effectiveness of the learning process. Reynolds et al. (2002) stated:

The disposition and commitment of the learners, their motivation to learn, is one of the most critical factors affecting training effectiveness. Under the right conditions, a strong disposition to learn, enhanced by solid experience and a positive attitude, can lead to exceptional performance. (Reynolds et al. 2002: 34)

Sufficient second language competences belong to essential prerequisites for military career success in the Czech Armed Forces (CAF). The reason for our research into learners´ motivation to increase their second language competences is our effort to reach the goals having been set by the Czech Ministry of Defence (MoD) in the area of second language acquisition with the limited number of lessons for direct instruction teaching methods. The objective of research is to ascertain which motivational factors are significant and have a potential to contribute to the success in the CAF second language acquisition process. Considering the bureaucratic, rather rigid and predominantly directive style of human resources management in the CAF, two initial hypotheses have been suggested:

H1: The CAF personnel are motivated for second language learning mainly by formal requirements related to their military service.

H2: With regard to motivation for second language learning in the CAF, external motivation prevails over internal motivation.

Motivation and Second Language Learning

Motivation is an extremely complicated psychological phenomenon. It is defined in the Cambridge Advanced Learner´s Dictionary (2008: 928) as 1) enthusiasm for doing something and 2) the need or reason for doing something. As it is mentioned by Ellis (2015):

motivation is a complex construct that involves the reasons or goals learners have for learning a second language, the effort they put into learning, and the attributes they form as a result of their attempts to learn. (Ellis 2015: 51)

Gardner (2010: X Preface) notes that “motivation is multi-faceted, involving affective, cognitive, and behavioural elements, and there is a distinction between language learning motivation and language classroom motivation.” Motivation being a complex mental process is also mentioned by Brown and Seibert (2019: 1) who quote Dörnyei (2005) that this “complex mental process extends from a multiplicity of both internal (e.g. enjoyment, interest) and external (e.g. social support, potential rewards) factors.” Ellis adds that “early theories distinguished instrumental and integrative motivation and extrinsic and intrinsic motivation” (cf. Özgür and Griffiths 2013: 1100), as well as that “theories of motivation have continued to develop and currently emphasize its dynamic nature and the importance of context.” (Ellis 2015: 51) The fact that motivation is not static and depends on the situational context is mentioned by Shan (2020: 549–559) in his critical examination of a good learner from the perspective of intrinsic motivation. Context is also mentioned by Gardner (2010), according to whom:

the concept of motivation is applicable to many situations and contexts. In the area of second language learning, we can distinguish between two aspects of motivation, language learning motivation and language classroom motivation. Language learning motivation is the major focus of the socio-educational model in that it is concerned with accounting for the major processes underlying individual differences in the success in which the language is acquired. (Gardner 2010: 9)

The importance of context mentioned by Ellis and Gardner deserves further explanation in relation to our research. The terms success and context are integral parts of our research, although research into motivation-success and motivation-context relations is beyond the scope of this paper. It should also be taken into consideration that our survey of motivational factors is based on the perspective of language learning motivation rather than the language classroom motivation. Perception of success may be different under different circumstances, in different contexts. While success for the University of Defence students might be the achievement of Standard Language Profile 2 (SLP 2) according to the NATO Standardized Agreement (STANAG) 6001 (cf. NATO Standard ATrainP-5 Language Proficiency Levels) by the end of the 6th semester as required by curriculum, success for the language course real beginners might be the achievement of SLP 1 at least in two language skills at the end of the course. Perception of success might be either measurable in the form of progress after certain period of time, or quite subjective. We acknowledge the fact that without implementing a qualitative aspect of research in the form of e.g. semi-structured interviews it will be difficult to find the relationship between the level of motivation and success in the L2 acquisition. Thus, we can avoid extreme cases of analysing highly-motivated students with low aptitude for languages, whose levels of L2 acquisition, despite the progress made, are still lower than the levels of knowledge of low-motivated students with high aptitude for languages, whose starting knowledge was satisfactory, but there is little or no progress. Context may also lead to various research outcomes. Although there are two quite homogeneous groups of respondents – 1) the UoD students, and 2) the DoD language courses participants, emphasis may be put on various motivational factors in different subgroups of respondents defined by their age, gender and job experience.

As it has already been mentioned above, motivation can be characterized by diversity and complexity and early theories distinguished instrumental and integrative, as well as extrinsic and intrinsic motivation. Oxford and Shearin (1994: 12) concluded that the currently prevalent theory of second language learning motivation emphasizing integrative and instrumental aspects might not cover all possible kinds of second language motivation. The adoption of broader range of motivation is challenging, because there is no single motivational theory which could make it easier to understand all the elements affecting motivational behaviour (cf. Tremblay and Gardner 1995: 505–518).

Quan (2014: 3) quotes Brown (1994) in his overview of the history of research on motivation and its application in learning and teaching that:

the intrinsic – extrinsic continuum has almost got the same significance as the integrative – instrumental one. And this intrinsic – extrinsic continuum in motivation is applicable to foreign language classmates around the world to harness the power of intrinsically motivated learners who are striving for excellence, autonomy and self-actualization. (Brown 1994: 157)

When intrinsic motivation prevails, we can say that we want to learn, we are interested. Armstrong ([1977] 2014: 170) points out that it is associated with the concept of engagement. On the other hand, when extrinsic motivation prevails we can say that we must, or we have a necessity to e.g. pass an exam or keep a job. Integrative motivation reflects our effort to understand the culture and the people who speak the language we learn. (cf. Gardner 2012: 215–226) Instrumental motivation shows our effort to fulfil the tasks which have been set by others, e.g. a school management, or an employer. Carrió-Pastor and Mestre examined integrative motivation and instrumental motivation in their study in order to establish relation between the form of motivation and successful second language acquisition. Carrió-Pastor and Mestre (2014) point out that “in later studies, integrative motivation has continued to be emphasized, although now the importance of instrumental motivation is also stressed.” They also note that:

instrumental motivation has been acknowledged as a significant factor for the group of students interested in specific language learning, whereas integrative motivation is linked to general second language acquisition. (Carrió-Pastor and Mestre 2014: 243)

Nemeth (2020) claims:

what appears to be essentially important is not whether motivational factors are intrinsic or extrinsic to the learning process, but whether they are internalised and self-determined, thus originating from within the learner, or externally enforced and governed by teachers, peers, curricula, educational and societal expectations. (Nemeth 2020: 153)

Gardner (2010: X Preface) expresses thought provoking opinion and argues that “what is important is not the type of motivation but rather its strength, and that this must be considered in light of all of its elements.”

Awareness of complexity of the subject matter under scrutiny requires clarification of the term motivational factor within our research. Thus, the term has a quite broad connotation and includes respondents´ goals, attitudes and efforts. Such an approach is supported by Dewaele (2013: 161) who mentions that “SLA researchers point to concepts such as motivation (including attitude), investment or desire as being at the heart of success in foreign language learning.” The same author quotes Gardner´s (1985: 10) definition of language learning motivation as “the combination of effort plus desire to achieve the goal of learning the language plus favorable attitudes toward learning the language” (Dewaele 2013: 161). Interrelation between attitudes and motivation was mentioned by Entwistle (2001: 6), who stated that, according to previous studies, different approaches are related to different forms of motivation. Besides intrinsic and extrinsic motivation other forms of motivation were mentioned by the same author, such as fear of failure and necessity for achievement. According to Dornyei and Csizer (2005) there is not a clear motivation-outcome relationship. They point out that:

although motivation obviously matters with respect to how successful learning is likely to be, several factors other than motivation also affect the strength of the motivation-outcome relationship (e.g. the learners’ ability, learning opportunities, or the quality of instruction). (Dornyei and Csizer 2005: 20)

According to Ellis (2015: 51), motivation is the key conative factor. However, there are also cognitive factors, such as language aptitude and intelligence, and affective factors, such as language anxiety. When considering motivation and language competence as two important factors of success we dare to propose our internal classification of students into the following four categories: 1) highly motivated and language competent students; 2) highly motivated but language incompetent students; 3) low motivated but language competent students; and 4) low motivated and language incompetent students.

It is obvious that motivation is just part of success and students who are equally motivated succeed differently in the second language acquisition, depending on the factors mentioned above. However, knowing how much motivation contributes to the success in the second language learning process would be highly beneficial. With the first category of students being the dream of every teacher, it is possible to work with all categories of students, although different teaching and/or motivation strategies have to be applied. In case of language incompetence, we should rather apply such teaching strategies that increase the chances of success, which may spark increased motivation in return. In case of low motivation attention should be focused on the reasons of low motivation. And last but not least, it must not be forgotten to work with highly motivated students, not only to analyse the reasons of their high motivation, but also to maintain the level of their motivation high.

As students have different motivation for studying a language, it is important to identify their motivation and to design appropriate motivational strategies. Oroujlou and Vahedi (2011: 996) state that “it is important to identify both the type and combination of motivation that assists in the successful acquisition of a second language.” They also believe that “motivation fluctuates, and it is challenging to keep language learners’ motivation at a high level all the time” (Oroujlou and Vahedi 2011: 995).

Methodology

To analyse the motivation for second language learning in the CAF and gather data necessary for verification of the hypotheses stated above, we conducted a questionnaire survey (cf. Disman 1993: 140–176). The research target audience consisted of the CAF personnel sent by the MoD to various English language courses with the aim to achieve certain level of Standard Language Profile (SLP) according to the NATO Standardized Agreement (STANAG) 60011 at the University of Defence Language Centre during the second half of 2022. Out of 180 second language learners in the English language courses held at the University of Defence Language Centre in the second half of 2022, 105 responses have been collected in total, i.e. approx. 58%. The questionnaires were distributed by teachers in language courses and completed by the respondents anonymously (pen & paper format) with teachers being directly available to respondents to explain the aims and purpose of the survey in more detail.

The questionnaire form consists of three parts. The first part includes twelve questions regarding the relative significance of the following twelve motivational factors (factor or element of given respondent´s motivation to learn second language):

1. Language requirement related to a given appointment/position;

2. Superior´s requirement;

3. Career prospects/development;

4. Prolongation of military service/contract with the MoD;

5. Service abroad (NATO/EU structures etc.);

6. Military deployment abroad;

7. Interest in learning something new;

8. Interest in getting better job opportunities after retiring from the military;

9. Communication with foreigners;

10. Following foreign media, literature, etc.;

11. Necessity to have language competences to do his/her job;

12. Necessity to read foreign texts.

The respondents were asked to state their personal perception of relative significance of the above-mentioned motivational factors using a Likert scale significance (very high, high, medium, low, negligible). In addition, for each of the motivational factors, the respondents indicated if they perceived these individual motivational factors as either internal (intrinsic), or external (extrinsic), or as a combination of both internal and external.

The second part of the questionnaire survey consists of five questions aimed at gathering additional information about the respondents´ attitudes to second language learning. Partially, these questions enable us to verify answers provided by the respondents to the questions in the first part of the questionnaire form. Furthermore, this part of questionnaire enabled the respondents to provide any additional information regarding their second language learning motivation (e.g. any further motivational factor not included in the survey) or any information considered important within the context of this survey.

The third part of the survey serves to classify the respondents, second language learners, into different subgroups, such as the type of the course (SLP level), age, gender, education, length of previous military service (or employment with the MoD), rank and the type of position held (command/management, technical, etc.).

Survey Outcomes and Discussion

Approximately 47% of respondents indicated that the factor of required language competences related to a given appointment/position was of a very high or high significance. On the other hand, for approximately 22% this motivation factor is either negligible or of little significance. Perception of this motivation factor as either internal or external is close to be equally distributed. Moreover, nearly 42% of learners view this factor as both internal and external (see: charts 1 and 2).

Chart 1: Motivation Factor Relative Significance: Language requirement related to a given appointment/position. Source: Authors’ own work.

Chart 2: Motivation Factor Perception: Language requirement related to a given appointment/position. Source: Authors’ own work.

The respondents indicated the following motivational factors as those with the highest relative significance for their motivation to learn second language:

Interest to learn something new – 80% of learners indicated this motivation factor as either of very high or high significance. Just 5.7% considered it to be little significant and no one negligible. This motivation factor has the strongest link to internal motivation, when 79% of respondents perceive it as internal, additional 18.1% as both internal and external and just 2.9% as external (see: charts 3 and 4).

Interest in getting better job opportunities after retiring from the military – this motivation factor was indicated as either of very high or high significance by 60% of respondents. More than 16% viewed it as little significant and no one as negligible. This motivation factor is also strongly related to internal motivation when 76% of respondents perceive it as internal, additional 21% as both internal and external and just 2.9% as external (see: charts 5 and 6).

Career prospects/development (e.g. promotion, better appointment etc.) – more than 58% of learners considered this motivation factor to be either of very high or high significance. At the same time, it was little significant or negligible for approx. 17% of learners. This motivation factor was viewed as predominantly internal as well – internal for nearly 46% of respondents, external for approx. 14% and both internal and external for 40% of respondents (see: charts 7 and 8).

Chart 3: Motivation Factor Relative Significance: Interest in learning something new. Source: Authors’ own work.

Chart 4: Motivation Factor Perception: Interest in learning something new. Source: Authors’ own work.

Chart 5: Motivation Factor Relative Significance: Interest in getting a better job. Source: Authors’ own work.

Chart 6: Motivation Factor Perception: Interest in getting a better job. Source: Authors’ own work.

Chart 7: Motivation Factor Relative Significance: Career prospects/development. Source: Authors’ own work.

Chart 8: Motivation Factor Perception: Career prospects/development. Source: Authors’ own work.

Respondents indicated the following motivational factors as those with the lowest relative significance for their motivation to learn second language:

Necessity to have language competences to do his/her job – nearly 47% of learners indicated this factor as negligible or of little importance. It was of very high or high significance for nearly 26% of respondents. Slightly more than half of respondents related this factor to their internal motivation whereas just 11.4% related it to purely external motivation (see: charts 9 and 10).

Necessity to read foreign texts – this motivation factor was negligible or little significant for more than 53% of learners. On the other hand, more than 27% of them indicated it as of very high or high significance. More than 53% of learners perceive it as part of their internal motivation, more than 15% of them as external motivation and nearly 31% as both internal and external motivation (see: charts 11 and 12).

Military deployment abroad – this motivation factor was negligible or of little significance for 39% of respondents. More than 31% of them indicated it as either of very high or high significance. Nearly 48% of them have indicated it as a part of their internal motivation while approx. 18% connected it with purely their external motivation (see: charts 13 and 14).

Chart 9: Motivation Factor Relative Significance: Necessity to have language competences to do my job. Source: Authors’ own work.

Chart 10: Motivation Factor Perception: Necessity to have language competences to do my job. Source: Authors’ own work.

Chart 11: Motivation Factor Relative Significance: Necessity to read foreign texts. Source: Authors’ own work.

Chart 12: Motivation Factor Perception: Necessity to read foreign texts. Source: Authors’ own work.

Chart 13: Motivation Factor Relative Significance: Military deployment abroad. Source: Authors’ own work.

Chart 14: Motivation Factor Perception: Military deployment abroad. Source: Authors’ own work.

Outcomes of the survey show that the motivation factors perceived by respondents as the most significant for their second language learning are not directly related to the current needs and/or formal requirements based on their military service. Motivational factors with the highest relevant significance proved to be the interest to learn something new, get better employment opportunities after retiring from the military and the interest to be promoted and/or get better appointments. Only this interest in being promoted and/or getting better appointments is related to the requirements of military service, although not with regard to current job requirements or requirements of superiors but to learners´ motivation to develop their careers.

An even more notable finding is the fact that the necessity for second language competences to do learners’ jobs proved to be the least important motivational factor, being indicated as little significant or negligible for nearly half of the respondents (and highly or rather significant for just a quarter of respondents). It means that majority of second language learners attending English language courses at the Language Centre do not need English language competences in connection with their current job duties. This finding evokes two questions: first, why does the MoD invest in educating CAF personnel in second language if they don´t need the second language for their service; second, and even more important, what will the retention of the language competences be after certain period of time, e.g. five years of service in positions where these competences are not needed. A further motivational factor having the lowest relative significance is the necessity to read foreign texts. This factor is more than likely related to the previous one, i.e. the overall necessity for second language competences related to current learners’ jobs. The third least significant factor of motivation for second language learning is military deployment abroad. This can be related either to the fact that a major number of respondents are not interested in being deployed abroad, do not expect that they would be deployed, or that they might not need English language competences in foreign deployments. Based on these findings, we can deduce that the H1 hypothesis: CAF personnel are motivated for second language learning mainly by formal requirements related to their military service has not been confirmed.

With regard to perceiving individual motivational factors as either internal, or external, or both internal and external, the survey showed respondents’ vastly different views e.g., even the motivational factor of requirements related to given appointment/position was indicated slightly more as internal than external. All the three motivational factors indicated as those with the highest relative significance were also predominantly indicated as internal. On average for all the twelve motivational factors included in the survey, respondents indicated these factors as external in 15.6% of cases and as internal in 52.4% of cases (remaining 32% of cases are those when respondents perceive motivational factors as both internal and external). Based on these figures, we can conclude that internal motivation seems to be prevailing for second language learners´ motivation in the CAF and therefore, that the H2 hypothesis: With regard to motivation for second language learning in the CAF, external motivation prevails over internal motivation has not been confirmed.

Conclusion

Motivation belongs to critical factors of success of any activity of human beings. This fully applies to learning, especially second language learning, which represents a rather long-term process requiring consistent effort and persistence of learners. Knowing motivation of learners of second language in the CAF might become a valuable tool for managing language education policy within the MoD. This study has proved that motivation for second language learning among the CAF personnel is not primarily related to formal requirements of their current military appointment or to the requirements formulated by their superiors. The survey also showed that competences in a second language are not necessary for the majority of second language learners to carry out their daily duties. These findings contradict the initial assumptions of the research team that motivation of Czech military personnel to learn second language is based on formal requirements related to military service and is predominantly perceived by learners as external. The fact that learners´ motivation is less connected with their military service requirements than expected might be viewed as a challenge in the effort to increase efficiency of second language learning in the CAF. On the other hand, what can be viewed as a finding with potentially positive effect on learning efficiency is the fact that learners declare their motivation for second language learning to be dominantly internal.

For further utilization of the information included in the replies gathered within the conducted survey, it seems to be necessary to increase the number of respondents, i.e. repeat the survey in coming years. Higher numbers of respondents will enable us to analyse in detail potential differences in second language learning motivation among different categories of learners based on individual SLP levels, as well as on gender, age, education, rank and previous service experience. Another potentially highly valuable contribution would be to link the information acquired on second language learning motivation with the students´ test results.

1 See more at: https://www.natobilc.org/files/ATrainP-5%20EDA%20V2%20E.pdf [date of access: 20 Dec. 2022].

References

Armstrong, Michael, Stephen Taylor ([1977] 2014) Armstrong´s Handbook of Human Resource Management Practice. London: Ashford Colour Press.

Brown, Christina M., Hanson Aroline E. Seibert (2019) “Pre-Post Changes in Implicit Theories of Second Language Acquisition after a Successful Learning Experience.” [In:] Frontiers in Education, Vol. 4: 135; 1–9.

Brown H. Douglas (1994) Principles of Language Learning and Teaching. New York: Prentice Hall Regents.

Carrió-Pastor, Maria, Luisa Mestre, Eva Mestre (2014) “Motivation in Second Language Acquisition.” [In:] Procedia – Social and Behavioral Sciences, Vol. 116; 240–244.

Dewaele, Jean-Marc (2013) “Learner-Internal Psychological Factors.” [In:] Julia Herschensohn, Martha Young-Scholten (eds.) The Cambridge Handbook of Second Language Acquisition. Cambridge: CUP; 159–179.

Disman, Miroslav (1993) Jak se vyrábí sociologická znalost. Prague: Charles University, Karolinum.

Dornyei, Zoltán, Kata Csizer (2005) “The Internal Structure of Language Learning Motivation and Its Relationship with Language Choice and Learning Effort.” [In:] The Modern Language Journal, Vol. 89/1; 19–36.

Dornyei, Zoltán (2005) The Psychology of the Language Learner: Individual Differences in Second Language Acquisition. New York: Lawrence Erlbaum.

Ellis, Rod (2015) Understanding Second Language Acquisition. Oxford: Oxford University Press.

Entwistle, Noel (2001) “Styles of Learning and Approaches to Studying in Higher Education.” [In:] Kybernetes, Vol. 30/5–6; 593–602.

Gardner, Robert (1985) Social Psychology and Second Language Learning: the Role of Attitudes and Motivation. London: Edward Arnold.

Gardner, Robert (2010) Motivation and Second Language Acquisition: the Socio-Educational Model. New York: Peter Lang Publishing.

Gardner, Robert (2012) “Integrative Motivation and Global Language (English) Acquisition in Poland.” [In:] Studies in Second Language Learning and Teaching, Vol. 2/2; 215–226.

Nemeth, Ildiko (2020) “Autonomy in Language Learning and Teaching.” [In:] CASALC Review, Vol. 10/1; 150–162. [At:] https://doi.org/10.5817/CASALC2020-1-12 [date of access: 10 Nov. 2022]; 150–162.

Oroujlou, Nasser, Majid Vahedi (2011) “Motivation, Attitude, and Language Learning.” [In:] Procedia – Social and Behavioral Sciences, Vol. 29; 994–1000.

Oxford, Rebecca, Jill Shearin (1994) “Language Learning Motivation: Expanding the Theoretical Framework.” [In:] The Modern Language Journal, Vol. 78/1; 12–28.

Özgür, Burcu, Carol Griffiths (2013) “Second Language Motivation.” [In:] Procedia – Social and Behavioral Sciences, Vol. 70; 1109–1114.

Quan, Zhu (2014) “Motivation for a Second or Foreign Language Learning.” [In:] SHS Web of Conferences, Vol. 6; 1–6.

Reynolds, Jake, Lynne Caley, Robin Mason (eds.) (2002) How Do People Learn? London: Chartered Institute of Personnel and Development.

Shan, Yiming (2020) “Whether Successful Language Learners Require Intrinsic Motivation.” [In:] Open Journal of Modern Linguistics, Vol. 10; 549–559.

Tremblay, Paul, Robert Gardner (1995) “Expanding the Motivation Construct in Language Learning” [In:] The Modern Language Journal, Vol. 79/4; 505–518.

Walter, Elizabeth, Kate Woodford, Melissa Good (eds.) (2008) Cambridge Advanced Learner´s Dictionary. Cambridge: Cambridge University Press.

Internet sources

NATO Standard ATrainP-5. Language Proficiency Levels (2016). [At:] https://www.natobilc.org/files/ATrainP-5%20EDA%20V2%20E.pdf [date of access: 20 Dec. 2022].

Received:

21/07/2023

Reviewed:

15/09/2023

Accepted:

12/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.9

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Sylwia Kalińska

Université de Szczecin, Institut de Linguistique

sylwia.kalinska@usz.edu.pl

ORCID: 0000-0002-6653-7885

Réduction De L’anxiété De Production Orale

Reducing Foreign Language Speaking Anxiety

Abstract

Research has consistently shown that anxious language students suffer significantly during oral activities and that anxiety has a negative impact on students’ attitudes toward language study. The purpose of this article is to help practitioners better understand some of the variables related to anxiety and oral skills and to offer teachers methods to lower the levels of stress in their classroom through the use of anxiety-management tools and activities that encourage authentic communication within a warm and supportive community of learners.

Keywords: language anxiety, authentic communication, student, foreign language, speaking

Mots-clés : anxiété langagière, communication authentique, étudiant, langue étrangère, production orale

Introduction

Même si l’objectif commun de toute méthodologie de LE était l’acquisition chez les apprenants des quatre compétences langagières (compréhension orale et écrite ; production orale et écrite), il est vrai que l’oral a toujours été plus privilégié, a essentiellement bénéficié des progrès méthodologiques et technologiques, a pris le pas sur l’écrit et par conséquent c’est vers une compétence de production et compréhension orales que les nouveaux outils ont été dans la plupart des cas orientés. A ce propos Jean-Pierre Cuq et Isabelle Gruca (2003 : 172) écrivent: «De nombreuses recherches ont permis une meilleure connaissance du fonctionnement de l’oral et les répercussions sont très nettes sur le matériel pédagogique ». Or malgré cela, il est aussi vrai que l’acquisition de l’oral ne s’en est pas pour autant facilitée et continue à être une lacune chez les apprenants de LE, particulièrement s’il s’agit de la production orale. En effet, tandis que la compréhension orale « est de loin la plus difficile à acquérir » (Porcher 1995 : 45), la production orale est la compétence qui « bloque » davantage l’apprenant de LE, lui pose le plus de problèmes et l’entraîne à être anxieux. Selon beaucoup de chercheurs, cette réticence à prendre la parole en classe s’expliquerait davantage par une variable affective appelée anxiété qui influence beaucoup la performance des apprenants de langue. Peter D. MacIntyre et Robert C. Gardner (1991a : 513) disent à ce propos que la production orale est l’habileté langagière qui provoque le plus d’anxiété et selon Elaine K. Horwitz, Michael B. Horwitz et Joann A. Cope (1986 : 126) la difficulté à prendre la parole en classe est probablement la difficulté la plus citée par les apprenants de langue anxieux. Les résultats de notre recherche que nous allons présenter en partie dans les paragraphes qui suivent ont également confirmé ce constat (Łuszczyńska 2017).

Par conséquent, en production orale, un apprenant anxieux se tait, s’efface autant que possible dans la salle de classe, se voue à l’anonymat et donc refuse la prise de parole. Comment alors aider cet apprenant à prendre la parole ? Comment l’aider à oublier son anxiété, qui est ici langagière, et comment le transposer d’un état d’anxiété à un état d’aisance?

Réduction De L’Anxiété En Production Orale

Cette section traite de l’importance du développement d’une communauté de classe, de l’enseignement des enchaînements de communication, et de l’utilisation d’activités de groupe / en binôme non menaçantes qui augmentent le temps que les apprenants passent à communiquer dans la langue cible.

Comme dans tout autre domaine, l’anxiété de performance peut généralement être réduite par la répétition d’une tâche. Bien que la pratique puisse rendre parfait, nous savons maintenant que la pratique dans la manipulation mécanique de la langue ne remplace pas une communication authentique parfaite – à savoir, une communication où le sens est un ingrédient clé. Ainsi, Greta D. Little et Sara L. Sanders suggèrent que, avant qu’une communication authentique puisse avoir lieu, les apprenants doivent constituer une communauté d’apprenants car « l’existence de la communauté de classe alimente le désir de communication authentique » (Little, Sanders 1989 : 279). La communauté dans ce contexte implique les apprenants qui « se soutiennent mutuellement et agissent de concert pour construire des énoncés significatifs » (Little, Sanders 1989 : 280). Autrement dit, dans une communauté, les apprenants écoutent et se concentrent sur des réponses personnalisées énoncées par leurs camarades de classe, et cette information devient une partie de la connaissance collective à laquelle se réfère la classe. Certes, un enseignant ne peut pas déclarer que la classe est une communauté ; l’impulsion pour ce changement doit venir des apprenants. Néanmoins, il y a certaines étapes que l’enseignant peut aborder pour favoriser un contexte où une communauté peut se développer.

L’une des techniques pour développer la communauté est de fournir aux apprenants une langue commune – c’est-à-dire un corpus d’enchaînements de communication ou d’expressions utiles pour les activités en salle de classe et pour aider les apprenants à avoir le sentiment qu’ils mènent une conversation naturelle. Par exemple, les apprenants devront connaître des expressions montrant l’intérêt, la surprise, l’indifférence et ainsi de suite, s’ils ont à passer un certain temps à interviewer leurs camarades de classe. Ces enchaînements de communication peuvent être enseignés lexicalement de sorte que la tâche semble une communication authentique. Ils permettent également aux apprenants de se sentir plus à l’aise avec leur capacité à réaliser des activités orales et à travailler avec un partenaire qui peut avoir un niveau de compétence différent (Phillips 1999 : 129).

Comme les apprenants développent habituellement plus de confiance en leurs propres compétences à mesure qu’ils pratiquent, l’utilisation de la langue cible à des fins de gestion de classe est également encouragée.

Dans l’atelier de prise de parole que nous avons proposé aux étudiants des corpus d’enchaînements de communication ont été également présentés et utilisés par eux tout au long de la formation. Ils se sont avérés très utiles dans la réalisation des tâches diverses (orateur, improvisateur, évaluateur, grammairien, chronométreur, meneurs des sessions).

En plus d’équiper les étudiants avec un vocabulaire de communication commun, il est possible de former une communauté et de réduire l’anxiété en offrant aux apprenants d’amples opportunités pour leur apprendre à se connaître à travers des activités orales avec des partenaires et en petits groupes. Lorsque les élèves travaillent en groupe, ils se sentent souvent plus en sécurité et ils sont moins gênés et embarrassés pour parler, car faire un compte-rendu sur une réponse élaborée en groupe est moins menaçant que de donner une réponse dont l’apprenant est seul responsable. En outre, comme le souligne Camille Vande Berg, les apprenants sont généralement moins intimidés de parler devant un petit groupe qu’ils ne le sont devant un groupe nombreux. Les apprenants réticents parlent plus librement et il se crée une communauté où les apprenants dépendent de leur partenaire ou de leurs partenaires pour réaliser une tâche (Vande Berg 1993 : 769).

Ainsi, dans l’atelier nous avons proposé aux étudiants l’apprentissage collaboratif à travers des activités basées sur les tâches pendant les séances de conversation et grâce aux commentaires constructifs et de soutien relatifs aux présentations des autres membres au cours des réunions qui constituent l’élément clé de la formation de prise de parole. Dans un tel contexte d’apprentissage cohérent, les normes du groupe orientées vers l’objectif ont une forte influence sur l’individu, l’aidant à acquérir un sentiment d’obligation à l’égard du groupe, une responsabilité morale de contribution au succès du groupe, par exemple en jouant un rôle pendant la réunion pour assurer sa réussite. Cet esprit d’équipe incite tous les participants à chercher à remplir leurs rôles puisque les membres de chaque jeu de rôles sont mutuellement affectés par les rôles des autres, ce que les relations de rôles entre les évaluateurs et les orateurs démontrent. Lorsque le discours d’un orateur est incompréhensible pour l’évaluateur, l’évaluateur se sent frustré car il ne peut presque pas le commenter. Cependant, grâce à la rotation des rôles, les sujets peuvent partager des expériences similaires. Cela leur permet de devenir ouverts et tolérants à l’égard des discours des autres.

Pour favoriser la prise de parole en classe Faucher propose de mettre les élèves en activité de binôme (Faucher 2021 : 24). Quand ceux-ci comparent ses idées avec celles des autres, ils se sentent plus confiants que quand ils proposent ses idées à l’enseignant devant tout le monde. Ils ne se sentent pas évalués lors d’un travail en binôme où il n’y a pas de hiérarchie. Il est préconisé aussi de composer les paires avec des élèves de différents niveaux pour garantir une interaction plus authentique. Un élève se sent plus rassuré en travaillant avec un autre car la responsabilité est partagée et le risque d’erreur est limité.

Un autre avantage des travaux en groupe ou en tandem pour l’anxiété de production orale est que l’apprenant a moins peur de faire des erreurs, donc est plus calme et moins anxieux. En effet, lors de ce type d’activités, les apprenants anxieux se rendent compte que les autres aussi font des erreurs et sont au niveau pareil qu’eux. En plus, grâce au travail de groupe les élèves ont la possibilité de mieux se connaître, de s’amuser et de coopérer (Çapan 2015 : 42).

Les types d’activités qui suivent sont proposés comme modèles pour le travail de groupe et en binôme (d’après Phillips, 1999 : 131–137).

L’utilisation d’une activité de reconnaissance [souligné par S.K.] pour l’introduction de nouveaux éléments est recommandée en tant que moyen de réduction de l’anxiété même si l’activité n’est pas nécessairement un exercice de groupe. Les apprenants seront moins anxieux s’ils sont autorisés à réagir à l’input avant d’avoir à produire la nouvelle structure.

Les activités contextualisées de réponse suggérée [souligné par S.K.] sont également utiles lors de l’étape de production initiale quand la surcharge cognitive augmente le stress. Elles offrent aux apprenants des alternatives tout en donnant la possibilité d’une réponse originale. Les activités suggérées traditionnelles proposent aux élèves une bonne réponse mise entre parenthèses, ce qui augmente une fois de plus l’anxiété en faisant de la forme le but unique de l’activité et en éliminant toute créativité de la part de l’apprenant.

Bien que cette activité puisse être réalisée avec toute la classe, les apprenants gagnent plus d’expérience pratique s’ils la réalisent d’abord avec un partenaire, chaque apprenant répondant à chaque indice. Le travail en binôme réduit la pression d’une réalisation parfaite de la tâche et donne aux étudiants plus de temps pour trouver des réponses originales. En outre, les indices fournis servent à diminuer la frustration qui apparaît lorsque les apprenants essaient de se concentrer sur le sens et la forme dans les premières étapes de l’apprentissage. Une fois que les partenaires ont terminé leur travail, ceux qui le veulent partagent leurs meilleures réponses avec toute la classe.

Une autre forme d’activités commune qui diminue la tension sont les tâches d’écart d’information [souligné par S.K.]. L’activité question de l’enseignant – question / réponse de l’apprenant, donne la responsabilité de la réponse à l’individu apprenant. En revanche, avec les activités d’écart d’information, où chaque personne reçoit la part d’information nécessaire pour résoudre un casse-tête, les apprenants ont le temps de formuler des réponses et les solutions viennent de l’équipe, non pas de l’individu. Un autre avantage est la facilité avec laquelle, par exemple, un diagramme d’achèvement de l’activité peut être construit pour n’importe quel nombre de champs sémantiques ou de structures grammaticales.

Toutes les activités d’écart d’information se concentrent sur la tâche plutôt que sur la forme, un facteur qui aide à diminuer l’anxiété. En outre, « les exercices à trous obligent les participants à échanger des informations afin de trouver une solution (par exemple, reconstituer un texte, résoudre un puzzle, rédiger un résumé) » (Klippel 1984 : 8, cité par Gatina, Silva 2022 : 29). Comme le constatent Gatina et Silva « ces activités permettent de faire travailler dans un climat de confiance, parce que préparer en amont ces activités à trous vont permettre aux élèves d’avoir moins peur de participer oralement que si c’était de l’improvisation totale (Gatina, Silva 2022 : 30).

Les entretiens et les enquêtes [souligné par S.K.] sont également recommandés pour diminuer l’anxiété parce que, comme Young le souligne, les apprenants se sentent généralement plus à l’aise en parlant de choses qui leur sont familières : leurs sentiments, attitudes, opinions et habitudes (Young 1990 : 539). Les apprenants trouvent ces activités affectives plus stimulantes que celles qui exigent d’eux tout simplement de pratiquer une structure concrète en reconstruisant des phrases sur Agnès ou Pierre dont ils ne savent rien. Ils sont plus détendus, car ils connaissent les réponses et ils peuvent concentrer leur attention sur leur production dans la langue cible.

L’activité suivante permet aux apprenants de parler de ce qu’ils ont fait récemment ; elle offre aussi l’occasion d’interagir avec un certain nombre de leurs camarades de classe. Dans l’enquête en question, l’objectif de l’apprenant est de trouver au moins un camarade de classe qui répond oui à chaque question. L’enseignant pose d’abord des questions orientées, vérifiant que les apprenants comprennent le vocabulaire et quels types de questions sont nécessaires. Tous les apprenants sont debout afin de pouvoir circuler librement dans la pièce, se déplaçant d’un partenaire à l’autre et ils se posent des questions. Activité Trouvez quelqu’un qui... [souligné par S.K.] donne aux apprenants beaucoup de pratique avec le passé composé tout en mettant l’accent sur la tâche d’obtenir des informations. Les apprenants se sentent plus à l’aise car leurs erreurs ne sont pas corrigées devant les autres apprenants et car ils utilisent une structure donnée de nombreuses fois pendant leur entretien avec les camarades de classe.

Les bandes dessinées et les jeux de rôle [souligné par S.K.] sont des exemples d’activités de groupe ouvertes qui permettent d’introduire de l’humour, moyen naturel de diminution de la tension, dans la salle de classe et du développement de la créativité des apprenants. Une fois de plus, c’est l’équipe qui est responsable du produit final par opposition au rapport oral souvent utilisé en classe où les apprenants, souvent non sûrs d’eux-mêmes, obtiennent tout le crédit ou sont blâmés pour l’effet de leur travail. En outre, les bandes dessinées peuvent être utilisées à plusieurs niveaux en fonction de la simplicité ou de la complexité de la séquence de dessins choisie ; pour commencer, une séquence d’images (de préférence sans légendes) est sélectionnée et photocopiée et les panneaux sont découpés en pièces disposées à part, de sorte que chaque groupe d’apprenants reçoit un ensemble complet de panneau. Si le nombre d’apprenants dans chaque groupe ne correspond pas au nombre de panneaux, il est possible de donner à certains apprenants plus d’un panneau. L’objectif du groupe pendant ce travail est de ranger les panneaux dans un ordre approprié racontant une histoire. À cette fin, chaque apprenant décrit ce qui se passe dans son panneau sans le montrer aux autres membres du groupe. Une fois que tous les panneaux ont été décrits, le groupe, toujours sans regarder les images, décide, en discutant, quelle sera la séquence appropriée en essayant diverses possibilités. Ce n’est qu’après que le groupe a atteint sa conclusion que les apprenants peuvent disposer les panneaux pour que tout le monde les voie, pour vérifier que leur décision était logique. Comme l’humour peut aider à diminuer la tension, l’utilisation de bandes dessinées est très recommandée.

Comme les bandes dessinées, le jeu de rôle [souligné par S.K.] peut également être utilisé pour ajouter de la légèreté aux activités en classe et le jeu de rôle est notamment utile parce qu’il est possible de créer des situations spontanées pour étudier un grand nombre d’unités de vocabulaire, de fonctions linguistiques ou de structures grammaticales. Chaque groupe reçoit une copie de la description d’une situation de jeu de rôle, qu’il peut librement interpréter de manière créative. Il est important de prévoir suffisamment de temps pour le groupe afin de planifier la situation et pour la mettre en pratique, car cela diminue l’anxiété.

De plus, les jeux de rôles peuvent motiver les élèves à participer oralement grâce aux sujets qui sont liés à leurs intérêts et à des situations de la vie réelle (Ramirez 2018 : 20).

D’autres chercheurs expliquent que l’anxiété de la production orale diminue chez les apprenants tout d’abord par ce que ces jeux présentent les avantages des travaux de groupe (coopération entre les apprenants, confiance, prise de conscience des lacunes des autres) (Young 1991 : 433 , Philips 1999 : 139 , Bowen 2004 : 66, comme cité par Çapan 2015 : 43) mais aussi parce que l’apprenant qui joue peut être justifié pour ses erreurs et ses limites langagières (Saunders et Crookall 1985 : 169) : les apprenants-spectateurs se moquent moins du camarade qui joue un rôle, qui expose un personnage qui n’est pas lui-même. Ce n’est pas le camarade qui fait les erreurs mais le personnage joué. Lorsqu’on se place du point de vue de l’apprenant-acteur, ce dernier se sent aussi plus à l’aise. AslımYetiş (2012 : 160) dit à ce propos : « en s’exprimant sous la couverture d’un personnage créé, qui n’existe pas et qui n’est pas l’apprenant lui-même, ce dernier se sent libre et sa parole est alors libérée. C’est-à-dire qu’il pense que les erreurs qu’il commet ne lui reviennent pas, qu’il n’en est pas le responsable : ce sont les erreurs du personnage fictif » (cité par Çapan 2015 : 44).

Il est aussi important de souligner que les jeux de rôles tout comme les exercices à trous décrits ci-dessus peuvent développer l’aptitude à réagir à l’imprévu et à s’exprimer spontanément. Comme le dit Aslim Yetiş : « Le jeu de rôles se réalise en réalité sans canevas, sans scénario prédéterminé, sans préparations particulières: il y a une situation, des personnages et un rôle à jouer » (Aslim Yetiş  2012 : 158).

Les limites langagières peuvent bien sûr bloquer la prise de parole mais les jeux de rôles et simulations permettent à l’élève « d’apprendre en communiquant » comme nous le confirme Rosen (2002 : 7, comme cité par Aslim Yetiş 2012 : 161) à travers ces paroles: « [au cours des jeux de rôles et simulations], les apprenants construiraient eux-mêmes par induction, de manière pour ainsi dire inconsciente, la compétence linguistique dont ils ont besoin pour communiquer ».

C’est pour cette raison que l’atelier comprenait aussi la session des discours improvisés où les étudiants sont amenés aussi à prendre la parole sans préparation. Ils apprennent aussi à « penser rapidement » en ayant à répondre en une à deux minutes aux questions qui leur sont posées pendant la session d’improvisation. Il leur faut alors réunir leurs idées en quelques secondes et les exposer dans un ordre logique. Tout membre peut être désigné pour s’exprimer à brûle-pourpoint sur un sujet donné pendant une à deux minutes. Ils apprendront ainsi à ne pas céder à la panique et à structurer leurs idées tout en parlant. Cet exercice et l’évaluation à laquelle il donne lieu permettent de faire face à tous types de questions, sans être pris au dépourvu. Il n’y a que deux types d’improvisation : l’improvisation dialectique, où l’on demande à l’improvisateur de donner son avis et l’improvisation de situation, où l’on demande à l’improvisateur de réagir dans une situation donnée.

Bien que certains apprenants puissent trouver les jeux de rôle stressants, d’autres apprécient cette possibilité d’utiliser leurs capacités créatives et injectent souvent de l’humour dans le sketch.

Pour développer la participation orale des élèves certains chercheurs préconisent l’utilisation des tâches par le fait que les sujets que l’on propose sont liés à la vie réelle et les élèves se sentent identifiés avec le travail qui leur est confié (Ramirez 2018 : 23).

Il est indéniable qu’en cours de LE les élèves ont souvent rien à dire, ou alors pas envie de le dire (Gatina, Silva 2022 : 28). Autrement dit, « les élèves ne parleront que si nous leur proposons des tâches qui les touchent affectivement ou les intrigue intellectuellement, et qui les contraignent à s’exprimer sur des sujets qui les intéressent » (Julié et Perrot 2008 : 204, cité par Gatina, Silva 2022 : 28).

En résumant ce qui a été décrit plus haut, nous sommes consciente que la communication proposée en atelier est en partie artificielle (l’émetteur et le destinataire sont préparés pour ses rôles, c’est-à-dire les étudiants doivent se préparer pour prononcer et évaluer les discours). Nonobstant, comme l’objectif de l’atelier est entre autre de développer ses compétences oratoires (en abordant dans ses discours des sujets dont on s’intéresse réellement) et de maîtriser sa nervosité, nous pouvons constater que la communication acquiert aussi quelques traits de la communication réelle.

En outre, une séance de brainstorming en groupe ou avec la participation de toute la classe réduit également l’anxiété. Le brainstorming en groupe est une aide importante, notamment quand les apprenants sont à court d’idées. Parfois, les apprenants sont anxieux de parler ou d’écrire car ils n’ont pas suffisamment d’idées sur le sujet donné. Ainsi, le brainstorming a un énorme potentiel pour diminuer leur anxiété. En relation à cela, Ilona Leki (1999) souligne qu’être en mesure de s’appuyer sur les idées des autres pour compléter ses propres idées aide les auteurs à se sentir moins seuls et donc moins anxieux de ce qu’ils peuvent dire ou écrire sur un sujet.

En classe, il existe d’autres moyens très simples que l’enseignant peut utiliser pour réduire l’appréhension ressentie par l’apprenant dans cette situation. Les suggestions suivantes mettent en évidence certaines des questions essentielles concernant la création d’une atmosphère plus favorable pour un apprenant anxieux. Dans de nombreux cas, ces techniques sont applicables directement à l’enseignement des langues.

1. Le temps de préparation

Une des raisons pour lesquelles les élèves ne participent pas est qu’ils n’ont pas assez de temps pour formuler leur pensée. Faucher propose alors « les activités comprenant un temps de travail en binôme ou en autonomie […] pour que tous les élèves puissent prendre le temps de rassembler leurs idées et de réfléchir quelques minutes à ce qu’ils ont envie de dire. Cela peut, ou pas, s’accompagner de notes ou de phrases rédigées, qui peuvent être un réel point d’appui au moment de la mise en commun » (Faucher 2021 : 25).

Young (1990) évoque aussi le sujet du délai de préparation des élèves. En effet, la plupart des étudiants de son étude assurent se sentir moins anxieux pour les tâches proposées lorsqu’ils ont eu un temps de préparation. Ils ne se sentaient pas exposés au jugement de son professeur ou de ses camarades.

Compte tenu de ce qui précède, les participants de notre recherche ont eu également la possibilité de préparer leurs discours grâce au manuel de base de TM (2008) qui comprend dix projets de discours avec des objectifs, du thème et des contraintes formelles (la session des discours préparés).

2. Les activités phonétiques comme facteur de progression et d’aisance

Pour réduire l’anxiété des étudiants Foss et Reitzel (1988, cité par Štefanec 2021 : 39) proposent l’activité de l’interprétation orale. Cette activité consiste à lire par un élève le texte à voix haute devant les camarades en classe. L’objectif de cette activité est d’acquérir une bonne prononciation, l’intonation et la vitesse de la parole. Ce qui peut réduire ici l’anxiété des élèves c’est leur bonne préparation et le feedback positif de l’enseignant.

Les activités sur les virelangues (ang. tongue twisters) peuvent aussi être une façon d’aider les élèves anxieux (Klippel 1984). D’après le dictionnaire, un virelangue est une « phrase ou séquence de mots contenant des syllabes phonétiquement proches que l’on doit prononcer très vite sans se tromper » (Le Robert, s. d.). L’objectif de cette activité en classe de LE, est d’aider les élèves à « travailler la fluidité de l’expression et la prosodie » (Schultz 2010 : 114, cité par Gatina, Silva 2022 : 30).

Force est de constater que cette activité permet aussi de « dédramatiser l’erreur en termes de prononciation, par son aspect complexe et amusant à la fois » (Gatina, Silva 2022 : 30).

3. La ritualisation d’activités quotidiennes

Une autre suggestion pour motiver les élèves à parler est « la ritualisation d’activités quotidiennes ». Lors de la phase de rituel de la séance les élèves sont entraînés à l’expression orale par la « répétition et la régularité », puisque c’est pendant ce rituel que l’enseignant peut « instaurer des rôles » et « créer un climat de sécurité psychologique » sur lequel le professeur « pourra s’appuyer pour amener les élèves à une plus grande prise de risque » (Éduscol 2016 : 8, comme cité par Gatina, Silva 2022 : 15).

Les membres de MTP lors d’une réunion typique peuvent pratiquer des rôles différents, comme meneur des improvisations, évaluateur, grammairien ou compteur d’hésitations. Ils pratiquent également des rôles de leadership en tant que maître de réunion. La réunion est fortement ritualisée ce qui rassure les participants et diminue leur anxiété. En plus, la méthode d’attribuer de nouveaux rôles à l’avance permet à chaque membre de bien se préparer ce qui peut aussi contribuer à la réduction de l’anxiété de production orale.

4. La sensibilisation à l’emploi des stratégies affectives

L’enseignant qui a affaire aux étudiants anxieux a deux possibilités : il peut les aider à apprendre à faire face à l’anxiété linguistique ou il peut rendre le contexte d’apprentissage moins stressant (MacIntyre, Noels et Clément 1997 : 280). Oxford (1999 : 67, cité par (Mäkelä 2016 : 14) dit aussi que l’enseignant peut pousser les étudiants à identifier les symptômes de l’anxiété et les croyances qui maintiennent l’anxiété.

L’anxiété en production orale peut s’ensuivre aussi des croyances irréalistes de l’élève. Foss et Reitzel expliquent que si les croyances irréalistes des apprenants sont connues, on peut les aider à les surmonter et à réduire par conséquent leur anxiété qui apparaît quand ils « anticipent une situation de communication telle que converser dans une langue seconde » (1988 : 445, comme cité par Çapan 2015 : 41). Les auteurs conseillent à l’enseignant de demander aux apprenants de faire une liste de leurs peurs à propos de parler la LE et de l’écrire au tableau. Cela permettra aux élèves de se rendre compte que les autres éprouvent aussi de l’anxiété et de les motiver à prendre des risques et à oser prendre la parole (Foss, Reitzel, 1988 : 445).

Une autre technique proposée est le graphique d’anxiété de communication (Communication Anxiety Graph) développé initialement par Brownell et Katula en 1984 pour remédier à l’anxiété à parler en public mais adapté par la suite pour la classe de langue (Foss et Reitzel 1988 : 447). Ce graphique est « un outil de classe que les enseignants peuvent utiliser pour aider les apprenants à tracer le schéma de leur anxiété lors d’une prise de parole. » (Brownell et Katula 1984 : 243, cité par Çapan 2015 : 41). En fait, les apprenants marquent une courbe montrant leur niveau d’anxiété sur un graphique où l’axe vertical montre le niveau d’anxiété pendant cinq moments de la prise de parole (A-juste avant la prise de parole/le discours ; B-les premières 1-2 minutes du discours ; C-le milieu du discours ; D- les 1-2 dernières minutes ; E-Tout de suite après le discours). Ainsi, le graphique d’anxiété montre le niveau d’anxiété de l’apprenant au moment précis de son discours oral. De cette manière, l’apprenant et l’enseignant peuvent analyser la situation qui crée de l’anxiété et peuvent essayer d’entreprendre des démarches pour la vaincre (Brownell et Katula 1984 : 244–245, cité par Çapan 2015 : 42).

En conséquence, nous avons assuré aux étudiants un atelier avec des stratégies pour surmonter les barrières de la prise de parole au niveau du groupe (coopération avec le groupe afin d’assurer la qualité des réunions) et au niveau individuel (méthodes cognitives avec des éléments de thérapie rationnelle-émotive et de restructuration cognitive, comme fixer les objectifs, apprendre à se détendre et résoudre le problème de l’évitement et de la procrastination).

5. L’emploi des stratégies de communication

Le Cadre Européen Commun de Références pour les langues (CECR) souligne que l’inhibition de l’apprenant influence négativement sa performance orale. Pour que l’apprenant surmonte ce blocage et améliore la compétence d’expression orale, le CECR préconise d’utiliser les stratégies communicatives.

Crosnier et Décuré disent à ce propos que « l’oral est une activité langagière à la fois désirable et source de difficulté (impossibilité de s’exprimer) et d’anxiété (timidité, lathophobie), essentiellement en raison d’un manque de pratique » (Crosnier, Décuré 2018 : 3).

Les limites langagières qui concernent les éléments lexicaux, phonétiques ou grammaticaux peuvent aussi engendrer l’anxiété pour l’apprenant de langue qui « ressent l’écart entre ses facultés d’expression dans sa langue maternelle et celles dans sa langue étrangère » (Simons et Decoo 2007 : 40). Comme le précise Aslim Yetiş: «  ces limites langagières peuvent non seulement entraîner l’apprenant à une incapacité d’expression mais aussi à une incapacité d’usage de stratégies compensatoires adéquates telles faire des périphrases comme il le ferait en langue maternelle. Craignant de se confronter à des difficultés linguistiques, il préfère se taire, préfère ne pas prendre de risque » (Aslim Yetiş 2012 : 152). Or comme le soutient Brown, prendre des risques «est une importante caractéristique d’un apprentissage réussi d’une langue seconde ». Il ajoute que les apprenants doivent « prendre le risque de se tromper » (Brown 1994 : 140, comme cité par Aslim Yetis 2012 : 152).

Pour surmonter donc des blocages en expression orale on peut apprendre aux élèves à utiliser des moyens ou des techniques de communication proposés par exemple par Oxford (2011 : 134, comme cité par Christoforou, Kakoyianni-Doa 2014 : 916), qui consistent à : « formuler autrement, utiliser des indices physiques, prétendre comprendre et changer le sujet de la conversation ». Plus particulièrement « formuler autrement » est manifesté 1) en inventant un mot, 2) en décrivant l’idée qu’un mot exprime : de quoi cela a l’air, à quoi cela sert, si on peut le porter, le manger ou le boire (une circonlocution), 3) en employant des synonymes, 4) en employant des antonymes (ce n’est pas cela mais le contraire) ou 5) en s’exprimant différemment. Utiliser des indices physiques apparait en 1) faisant des gestes et 2) adoptant une expression embarrassée pour exprimer le besoin d’aide ».

Compte tenu de ce qui précède, dans l’atelier MTP l’apprentissage se fait essentiellement par la pratique de parler en public qui permet à l’étudiant de prendre la parole dans un environnement relativement sécurisé (formation des compétences).

Comme les données le révèlent, les progrès des participants relatifs à la prise de parole en public étaient dûs principalement à une pratique réelle et extensive qui a notamment contribué à améliorer leur confiance en eux en classe de LE.

Correction D’erreurs

Les apprenants sont préoccupés par leur image de soi et puisque de nombreux étudiants sont gênés et se sentent stupides quand leurs erreurs sont corrigées, il n’est pas surprenant que leur anxiété soit accentuée quand ils parlent car leurs erreurs sont très évidentes pour d’autres étudiants. Cette section traite des techniques de correction d’erreurs conçues pour réduire l’anxiété des apprenants à l’égard de la prise de parole dans une langue étrangère (Phillips 1999 : 138).

Dans une salle de classe, les enseignants peuvent réduire dans une certaine mesure le stress des apprenants tout simplement en leur rappelant sans cesse que les erreurs sont une part naturelle du processus d’apprentissage des langues étrangères. Cependant, les réassurances auront peu ou pas d’effet si les enseignants sont trop vigilants à corriger chaque erreur de forme. Une fois de plus, un dilemme apparaît car les enseignants se sentent responsables non seulement d’aider les apprenants à communiquer, mais de les aider à communiquer avec un certain degré de précision linguistique. Dans le même temps, ils se rendent compte que la correction d’erreurs augmente l’anxiété. Le compromis recommandé ici est d’utiliser différentes méthodes de correction selon les circonstances.

Premièrement, parce que la correction directe se réfère à des erreurs de forme, son utilisation doit être limitée à la pratique mécanique dans laquelle l’attention est également placée seulement sur la forme. Toutefois, si un apprenant répond à ce qu’il croit être une communication authentique, la correction directe peut être tout à fait inappropriée.

Toutefois, si l’on consacre la plupart du temps en classe à des activités de communication, la correction directe des erreurs n’est pas l’outil le plus efficace. Une autre technique connue sous le nom de modélisation (ang. modeling) est préférable lorsque les apprenants s’engagent dans des activités qui les obligent à se préoccuper du sens, que la forme soit également pratiquée ou non. Dans la modélisation, l’enseignant répond surtout à ce que l’apprenant dit et, en même temps, il modèle la forme correcte ou un élément de vocabulaire.

Bien que certains enseignants puissent être préoccupés de savoir si l’apprenant comprend effectivement le problème lorsque la correction indirecte est utilisée, des preuves anecdotiques suggèrent que cette méthode est au moins aussi efficace que la correction directe ; à savoir, les apprenants qui ne sont pas prêts à intérioriser une structure continueront à faire régulièrement des erreurs quelle que soit la méthode de correction utilisée.

Parfois, un enseignant peut sentir qu’une instruction directe est nécessaire mais ne veut pas interrompre les apprenants qui travaillent sur une activité de communication. Dans ce cas, l’enseignant devrait noter les erreurs qui sont pertinentes pour la leçon et attendre la fin de l’activité pour revoir les règles (et ainsi de suite) avec la classe. Cette technique peut également réduire l’anxiété des apprenants parce qu’ils ne sont pas désignés individuellement par l’enseignant.

Dans l’atelier MTP la correction des erreurs se faisait par un grammairien (par un autre étudiant avec l’aide de enseignante) grâce aux feuilles de l’évaluation disponibles dans le manuel de base de TM (2008). L’évaluateur notait les erreurs sur une feuille puis les présentait après les discours. Les orateurs se sont habitués à cela et l’ont accepté grâce à l’atmosphère positive et non menaçante.

Evaluation Orale

L’évaluation orale est, sans aucun doute, la situation induisant le plus d’anxiété dans les classes de langue, car c’est au cours des épreuves orales que de nombreux types d’anxiété identifiés dans la littérature peuvent entrer en jeu : l’anxiété langagière, l’anxiété de test, l’appréhension de la communication et la peur de l’évaluation négative. Il n’est pas étonnant que certains apprenants soient très inquiets à l’idée de passer un examen oral dans une autre langue. Réduire l’anxiété des apprenants liée aux épreuves orales est une tâche difficile car beaucoup de types d’anxiété sont mis en jeu en même temps. Bien que certains apprenants ne se sentent jamais à l’aise lors d’une évaluation orale, il y a des mesures que les enseignants peuvent prendre pour réduire la tension qui y est liée. Bon nombre d’entre elles sont les mêmes techniques que celles utilisées pour réduire l’anxiété relative aux activités orales en classe. En premier lieu, il s’agit de donner aux apprenants de nombreuses occasions de pratique orale et de les tester en utilisant les mêmes types d’activités que celles qu’ils ont pratiquées en classe. Si le travail en binôme ou en groupe est utilisé pour la pratique orale en classe, il est nécessaire de tester les apprenants également par paires ou en petits groupes. Les activités en classe, tels que les jeux de rôle, sont aussi d’excellents outils pour évaluer la compétence communicative. Si l’enseignant utilise efficacement l’humour dans la classe pour réduire la tension, les jeux de rôle humoristiques devraient être incorporés dans une situation de test. Les enseignants doivent également encourager les apprenants à utiliser des stratégies de conversation et des expressions de réaction lors des épreuves, comme ils le font en classe (Phillips 1999 : 139).

Enfin, en plus de choisir des tâches appropriées pour l’épreuve orale, l’enseignant devra peut-être réévaluer l’outil d’évaluation lui-même. Si la compétence de communication est vraiment un objectif du cours, la compétence de communication – et non seulement la précision – doit être récompensée lors des épreuves. Un pourcentage important des notes des apprenants devrait se référer à leur capacité ou à leur incapacité à réaliser la tâche assignée. Bien que la plupart des apprenants débutants soient incapables de communiquer dans la langue cible avec beaucoup de précision linguistique, la plupart peuvent, avec suffisamment de pratique appropriée, apprendre à communiquer un sens donné. Leurs inquiétudes concernant le processus d’évaluation peuvent être réduites s’ils réalisent que cette capacité sera aussi récompensée.

Quant à l’atelier, l’évaluation du discours d’un étudiant est réalisée à la fin d’une réunion MTP par un évaluateur assigné à cette tâche. La tâche de l’évaluateur est d’être honnête et de fournir une critique constructive. Les évaluateurs doivent savoir que les orateurs ont besoin de soutien et d’encouragement pour faire des changements dans le contenu de leur discours ou dans leur style. Une critique trop sévère pourrait décourager un nouveau membre et lui donner des sentiments négatifs sur l’organisation. Cela peut également nuire à son estime de soi de telle sorte qu’il ne reviendra pas à la prochaine réunion. Il est important que les orateurs soient félicités de leurs réalisations. Les évaluateurs sont critiques mais, en même temps, encourageants.

Les résultats de notre recherche montrent que des participants pensent être plus à l’aise en entendant des commentaires négatifs sur eux-mêmes (par exemple, ils acceptent les avantages des commentaires) après avoir été membres des ateliers d’art oratoire. Quand on fait un discours, on s’attend à recevoir des commentaires négatifs lors de l’évaluation. En fait, on dit que l’évaluateur n’a pas fait son devoir s’il n’y a pas de suggestions d’amélioration pendant l’évaluation.

Les apprenants qui craignent d’entendre des commentaires négatifs y sont exposés, qu’ils le veuillent ou non, car cela est une conséquence des discours prononcés. Une forme de thérapie d’exposition peut donc être recommandée. Le contexte de TM peut faire en sorte qu’il soit plus facile d’accepter les commentaires négatifs car il est bien connu que les commentaires sont faits pour une bonne raison : l’objectif étant d’améliorer les compétences oratoires d’un individu. Ainsi, les participants ont découvert dans les ateliers qu’ils pouvaient faire des erreurs, apprendre grâce à ces erreurs et aller de l’avant.

Résultats De Notre Recherche

Conformément à tout ce qui a été présenté dans les sections précédentes nous avons proposé aux étudiants de FLE un atelier de prise de parole en public (Łuszczyńska 2017).

L’étude principale a été réalisée dans le département des lettres françaises de l’Université de Szczecin pendant le semestre d’hiver et celui d’été de l’année académique 2014/2015. Les activités proposées dans le cadre de l’atelier d’art oratoire basé sur l’approche modifiée de Toastmasters (le Modified Toastmasters Program), visaient à réduire l’anxiété langagière et à développer des compétences de prise de parole en public à travers les exercices de thérapie comportementale et cognitive incluant la restructuration cognitive, la désensibilisation systématique, la formation des compétences et la formation de prise de parole en public.

L’objectif principal de nos recherches (Łuszczyńska 2017) était de trouver la réponse à la question de savoir si et dans quelle mesure il est possible de réduire l’impact de l’anxiété langagière sur la prise de parole dans une LE. Nous avons évalué l’efficacité des techniques et des stratégies utilisées pour atteindre cet objectif dans le cadre d’un atelier annuel de prise de parole en public.

Les résultats obtenus dans ces recherches nous ont permis de conclure que l’atelier basé sur la thérapie comportementale et béhaviorale s’avérerait efficace dans la diminution de l’anxiété langagière chez les étudiants de FLE en Pologne.

Cette formation comprenait des techniques autonomisantes (conçues pour rendre les étudiants conscients des obstacles et des moyens de les surmonter), thérapeutiques (pour intégrer le groupe et aider à surmonter les obstacles au niveau individuel – modification cognitive) et interactives (pratique de l’interaction orale pour développer la coresponsabilité au niveau du groupe), et l’habituation aux situations stressantes, selon le concept des exercices organisés selon le niveau croissant d’anxiété (la désensibilisation systématique). Nous avons reconnu qu’en présence de certaines difficultés, principalement liées à la faible résistance de chacun des étudiants à des situations stressantes ou résultant de l’absence de préparation à ces situations, il serait nécessaire d’habituer, pour ainsi dire « d’endurcir » les étudiants à parler en public, à l’obligation de répondre aux questions (questions d’actualité) et à remplir différentes fonctions pendant chaque atelier.

L’atelier en question comprenait trois sessions. La session des discours était basée sur le manuel de base (Toastmasters International 2008) qui offrait aux étudiants les activités de base. Des activités orales consistaient en des exposés brefs sans notes ou avec un « guide-âne » dans la main où n’étaient portés que les mots-clés (la session des présentations préparées) ou des improvisations de une à deux minutes (la session de Table Topics). La session d’évaluation était basée sur un guide pour chaque projet de formation de prise de parole spécifique, publié par Toastmasters International dans le même manuel de base. Le guide montrait aux évaluateurs sur quoi ils devaient se concentrer en observant les discours des autres et comment faire des évaluations de manière extemporanée.

Comer (2007) mentionne que les théoriciens cognitifs suggèrent que l’anxiété langagière est causée par des hypothèses inadaptées et des opinions irrationnelles. Ainsi, les étudiants devraient apprendre à interpréter les situations de manière plus réaliste et faire face aux situations exigeant une conversation au lieu de l’éviter. Ainsi, en utilisant la restructuration cognitive les participants à l’atelier apprennent à lutter contre l’anxiété en modifiant leur opinion sur eux-mêmes.

À notre avis, si les étudiants anxieux ont régulièrement l’occasion de prendre la parole dans les mêmes circonstances, leur anxiété peut diminuer peu à peu, conformément à un phénomène d’habituation décrit par André et Légeron (2003 : 115). Pour contrôler la peur et devenir moins anxieux, Gavilan (2006 : 32) recommande de s’entraîner devant le groupe, tout d’abord participer un peu, puis de plus en plus souvent prendre la parole en augmentant le degré de difficulté. Il faut s’habituer progressivement à affronter les situations redoutées. Tant que l’on évite quelque chose, on ne peut que continuer d’en avoir peur. Si par contre on se confronte, selon des règles bien connues des comportementalistes, à ce qui nous fait peur, on finit toujours par voir son anxiété diminuer.

En général, les participants pensent eux-mêmes être devenus plus à l’aise avec la prise de parole en public que lors de leur début à l’atelier. Il y a plusieurs facteurs pour expliquer pourquoi cela peut se produire. Certains de ces facteurs se réfèrent au fait que, lors de leur inscription aux ateliers, les membres reçoivent un manuel de base de TM (2008) leur présentant de nombreux aspects d’une prise de parole en public réussie, tels que parler avec sincérité et avoir une force de persuasion, utiliser la variété vocale, des gestes, un bon contact visuel et une organisation de discours bien structurée avec un début, un développement et une conclusion forts. Le manuel ainsi que d’autres documents peuvent être considérés comme une forme de bibliothérapie aidant à lutter contre la peur de parler en public.

Les membres apprennent en regardant les exemples positifs des apprenants plus avancés faisant leurs présentations. Certains d’entre les meilleurs orateurs servent de mentors ou de conseillers aidant les apprenants moins avancés à parler avec plus de confiance et de compétence. Les étudiants ont de nombreuses occasions de pratiquer leurs compétences orales lors des réunions, par exemple durant la séance des improvisations, des discours préparés et de l’évaluation. En gros, une forme de thérapie d’exposition peut y avoir lieu : les membres se lèvent et font leurs discours en dépit de leurs craintes. Il est logique que si la maîtrise des techniques oratoires se développe, la confiance de l’individu dans ses compétences puisse augmenter.

L’universalité – l’individu se rendant compte que d’autres dans son groupe partagent le même problème – est un autre facteur de soutien. Quand un membre voit d’autres membres qui ont peur de parler ou qui finissent un discours prématurément en disant qu’ils parlent trop mal pour continuer, les membres se rendent compte qu’ils ne sont pas les seuls à souffrir de la peur de parler en public (ou d’autres problèmes que les membres avouent).

Conclusion Provisoire

Pour résumer, nous présentons plusieurs conseils de Elaine Phillips pour les activités d’expression orale et pour les tests oraux. Ainsi, elle propose de (a) maintenir une « ambiance détendue » pour permettre aux apprenants de se concentrer sur la communication plutôt que sur des sentiments négatifs sur eux-mêmes. Elle recommande (b) de discuter de l’anxiété avec les apprenants pour les aider à comprendre qu’ils ne sont pas les seuls à être affligés de cette manière. En outre, afin de désamorcer certaines tensions ressenties par certains apprenants pendant les examens oraux, elle conseille aux enseignants (c) de faire savoir aux apprenants qu’ils sont conscients du fait que, souvent, ils s’inquiètent « d’apparaître anxieux ». L’enseignant doit (d) aider les apprenants à élaborer « des attentes réalistes » (Phillips 1992 : 20) relatives à leur compétence à parler correctement et au temps qu’il faut pour apprendre une langue, et à réaliser qu’il est normal de faire des erreurs. Les enseignants sont encouragés à (e) offrir aux étudiants un soutien spécifique pour les aider à faire face à l’anxiété pendant l’apprentissage et pendant les tests. En ce qui concerne les types de test, Phillips soutient que (f) les examens coopératifs ont tendance à réduire la compétitivité. Elle recommande (g) les évaluations en binôme et en groupes qui peuvent aider à dissiper la nervosité et que (h) des tests de pratique suffisants soient effectués.

Comme nous l’avons vu, les implications pédagogiques visant à réduire l’anxiété langagière et à améliorer la performance des élèves vont des implications très générales, comme entretenir une ambiance de soutien en classe, aux implications très spécifiques, telles que proposer des activités de groupes ouvertes comme des jeux de rôles etc. Les investigations proposeront sûrement aux enseignants dans le futur d’autres solutions pour réduire les niveaux d’anxiété chez les apprenants de langues.

Même si les chercheurs ont déjà trouvé assez de techniques dont les enseignants peuvent se servir, on a encore besoin d’exemples démonstratifs et des suggestions concrètes pour que les enseignants sachent comment agir avec les étudiants anxieux.

Conclusion

Pour conclure, dans la section suivante nous récapitulons quelques suggestions issues des résultats de notre recherche utiles pour les enseignants dans la réduction de l’anxiété des étudiants.

Comme la présente recherche le révèle, la plupart des étudiants sous-estiment leurs compétences en français, ce qui entraîne une grande réticence de leur part et leur anxiété pendant les leçons de français oral. Si les enseignants l’avaient su, ils auraient pu essayer d’aider les étudiants à améliorer leur auto-évaluation de leur maîtrise du français, ce qui aurait pu diminuer leur réticence et leur anxiété.

Il est également conseillé aux enseignants de savoir ce à quoi les apprenants s’attendent pendant les classes orales et quels sont leurs objectifs. Comme la présente recherche le constate, de nombreux étudiants déclarent dans leurs journaux qu’ils s’étaient attendus à faire de grands progrès pendant les cours de français à l’université, mais se sentaient plus ou moins déçus après avoir suivi quelques cours. Ce sentiment de déception aurait pu les décourager d’apprendre le français parlé à la fois en classe et hors de la classe. Si les enseignants avaient parlé des attentes des étudiants à l’égard du cours et de leurs objectifs pour le semestre et s’ils les avaient comparés avec les objectifs du cours, les étudiants auraient pu être plus réalistes et plus motivés à apprendre la LE. Il en est de même avec les faiblesses et atouts perçus par les étudiants en eux-mêmes et avec leur compréhension de l’approche communicative et de l’apprentissage des langues étrangères.

Par conséquent, il est utile pour les professeurs de français de connaître ces informations sur les étudiants, qui peuvent être obtenues au moyen de questionnaires, de discussions ou de journaux de réflexion. Selon Johnson (1995), cela peut être utilisé pour aider à construire une ambiance encourageante dans la classe. Ayant une notion des attentes des étudiants, de leur opinion sur leurs compétences linguistiques en français et de leur avis sur l’approche communicative et sur l’apprentissage des langues, les enseignants peuvent leur présenter naturellement les objectifs du cours, les règles de l’approche communicative, ce qu’ils sont censés faire en classe, etc. En créant les profils d’étudiants au début du semestre, les enseignants peuvent également ajuster et mieux préparer leurs leçons, comme cela est expliqué plus en détail dans la section suivante.

Comme cela a été constaté dans la présente recherche, les étudiants qui avaient eu peu d’expérience de l’approche communicative avant l’université sont restés plus réticents et anxieux en classe, surtout les premières semaines, ce qu’ils admettent dans leurs auto-évaluations et observations. Par conséquent, une explication de l’approche communicative pendant le premier cours peut faciliter la compréhension du nouveau style d’enseignement et d’apprentissage : ses méthodes et son objectif, les rôles de l’enseignant et des apprenants dans les classes utilisant l’approche communicative, etc. Cette connaissance peut aider les étudiants à (mieux) comprendre leurs nouveaux rôles ainsi que ceux de leurs enseignants qui différent de ceux des classes traditionnelles. Cela facilite aussi aux étudiants la compréhension de leurs propres responsabilités dans l’apprentissage du français parlé et les prédispose à ne pas s’attendre à ce que les enseignants donnent des cours magistraux en classe. En outre, cela doit aider à réduire la réticence et l’anxiété des apprenants face à la nouveauté de la méthode.

Comme on l’a découvert dans le cadre de la présente recherche, le manque de familiarité avec les partenaires et les camarades de classe est anxiogène pour certains étudiants. Construire une relation plus étroite avec les camarades de classe peut les faire se sentir plus libres et moins anxieux pendant les conversations avec d’autres dans la LC au cours des différentes activités. Ainsi, en plus des introductions faites par les étudiants eux-mêmes pendant le premier cours, les enseignants du français peuvent concevoir d’autres activités telles que les jeux de noms, des étiquettes d’intérêts, des signes astrologiques et de qui suis-je, recommandées par Shoemaker et Shoemaker (1991). Selon eux, ces exercices servent de « brise-glace » ou « démarreurs de conversation », aidant les apprenants à mieux se connaître et à développer un sentiment d’appartenance au groupe. Avoir des places fixes contribue également à encourager les étudiants à mieux se connaître, comme ceux-ci le suggèrent dans les entretiens réalisés dans le cadre de la présente recherche.

Comme notre étude le révèle, les apprenants sont plus actifs et moins anxieux lors des travaux en binôme, et plus anxieux et réticents en faisant une présentation devant la classe. Par conséquent, il peut être préférable pour les enseignants d’organiser davantage de travail en binôme et de discussions de groupe pendant quelques semaines plutôt que de forcer les étudiants à répondre aux questions ou à faire des présentations devant toute la classe. À mesure que les apprenants se familiarisent les uns avec les autres et deviennent moins anxieux en parlant le français en classe, plus de présentations peuvent être proposées pour les exposer à des situations d’apprentissage différentes. Il est également efficace de permettre aux étudiants de se référer à des notes quand on leur demande pour la première ou la seconde fois de répondre à des questions ou de faire une présentation devant toute la classe et, progressivement, de leur demander de renoncer à leurs notes. Comme on l’a observé, peu d’étudiants dans le cadre de la présente recherche se sont référés à leurs notes en répondant à des questions ou en faisant des présentations en classe, ce qui peut être l’une des raisons de leur anxiété. L’utilisation de notes au début du semestre peut mettre les étudiants plus à l’aise, en particulier ceux qui viennent d’être exposés à l’approche communicative, et les rendre confiants en eux-mêmes, ce qui peut aboutir à une participation plus active.

Des exigences élevées irréalistes et des facteurs psychologiques, comme la peur de faire des erreurs et d’être ridiculisé, ont été identifiés comme les facteurs principaux causant l’anxiété pendant les classes du français oral dans le cadre de la présente recherche. Ainsi, il est utile pour les enseignants d’expliquer aux apprenants qu’il est inévitable pour un apprenant de LE de faire des erreurs. Tous ces faits aident à indiquer aux étudiants la façon de se fixer des objectifs réalistes et réalisables pour un semestre d’études. Tout au long du semestre, les enseignants peuvent encourager les apprenants à se fixer des objectifs réalistes à court terme et mettre en relief leurs succès pour renforcer leur confiance en eux.

Comme cela a été confirmé par les enseignants et les apprenants participant à la recherche, le manque de pratique est la cause primordiale de l’anxiété des étudiants en cours du français oral et la pratique est un facteur crucial pour un apprentissage réussi de l’expression orale en français. Pour les apprenants polonais de français qui ont peu de contact avec le français dans leur vie quotidienne, la pratique est essentielle. Ils doivent pratiquer la prise de parole en français en classe et en dehors de la classe, avec des interlocuteurs différents dans des situations variées. Cela peut leur permettre de prendre confiance en eux et d’être eux-mêmes en parlant français avec d’autres personnes dans des contextes différents. Par conséquent, l’une des responsabilités des enseignants de français peut être de tenter de donner aux étudiants autant d’occasions que possible de parler la LE en classe.

De plus, les enseignants de français doivent offrir à leurs étudiants des possibilités égales de parler. En général, les enseignants des classes sont considérés comme des figures d’autorité qui ont le droit de demander aux étudiants de présenter leur opinion personnelle. Il est donc important pour eux d’être justes à l’égard de tous les étudiants au lieu de donner plus de possibilités de parler à leurs étudiants favoris, en interrogeant seulement ceux qui veulent répondre avec enthousiasme. Tous les étudiants doivent ressentir du soutien de la part de leurs enseignants et être plus coopératifs en classe.

En outre, les enseignants de français peuvent encourager et aider les étudiants à utiliser la langue en dehors de la classe. Comme il y a des cercles scientifiques et des revues destinés aux étudiants apprenant le français et des matériels d’apprentissage de français à l’université, les enseignants peuvent organiser des activités obligeant les étudiants à interagir en français en dehors de la classe. Les résultats peuvent être vérifiés grâce à des rapports oraux réalisés en binôme ou grâce aux présentations en classe.

Comme nous l’avons remarqué dans la présente recherche, la rédaction des journaux sur la participation en classe pourrait non seulement aider les chercheurs à surveiller les expériences des apprenants, mais aussi encourager les apprenants à réfléchir à leurs propres expériences. En documentant leurs pensées, leurs sentiments, leur participation aux classes de langue et leurs expériences liées à l’apprentissage de la LE, les étudiants peuvent prendre conscience des problèmes liés à leur réticence et leur anxiété. Ainsi, ils peuvent activement rechercher des stratégies pour résoudre les problèmes eux-mêmes afin d’améliorer leur apprentissage de la LE.

De plus, il est utile d’encourager les étudiants à discuter de leurs sentiments d’anxiété et de leur participation active ou peu active avec les autres étudiants et même avec des professeurs de français. Les étudiants peuvent se sentir plus à l’aise en classe de langue s’ils découvrent que d’autres étudiants et l’enseignant compatissent et ils deviennent donc plus actifs.

Comme le révèle la présente recherche, beaucoup d’apprenants attribuent leur anxiété au fait qu’ils ne savent pas quoi dire et / ou comment exprimer leurs idées sur un sujet. Selon les observations, cependant, les enseignants semblent seulement demander aux étudiants de faire usage des informations obtenues à partir des matériaux d’écoute en classe ou de leurs propres connaissances. La communication pourrait être plus efficace si les enseignants faisaient plus pour structurer les sujets.

Ensuite, il est utile d’évaluer l’importance et la difficulté de chaque sujet, selon lesquelles un temps différent peut être attribué aux apprenants pour qu’ils puissent effectuer la tâche. Si les enseignants évaluent un sujet comme très difficile, ils peuvent le donner à l’avance aux apprenants et les encourager à s’y préparer. Pour s’assurer que chaque étudiant a un accès égal aux informations, les enseignants peuvent leur fournir des documents écrits, des livres, films et sites web recommandés.

Bibliographie

André, Christophe, Patrick Légeron (2003) La peur des autres : Trac, timidité et phobie sociale. Paris : Odile Jacob.

Aslım Yetiş Veda (2012) « La production orale en langue étrangère: Vaincre l’anxiété. » [In :] Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(1) ; 145–166.

Bowen, Amanda D. (2004) Overcoming the Fear of Speaking in a Foreign Language: a Study of the Role that Selected Humanistic Techniques Play in Reducing Language Anxiety Associated with Oral Performance in the TESOL Classroom. Thèse de maîtrise non publiée. Pretoria : Université d’Afrique du Sud.

Brown, Douglas H. (1994) Principles of Language Learning and Teaching. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice Hall Regents.

Brownell, Winifred W., Richard A. Katula (1984) « The Communication Anxiety Graph: a Classroom Tool for Managing Speech Anxiety. » [In :] Communication Quarterly, 34(2) ; 194–205.

Bygate, Martin (2001) « Speaking. » [In :] Ronald Carter, David Nunan (éds) The Cambridge Guide to Teaching English to Speakers of Other Languages. Cambridge: Cambridge University Press.

Çapan, Tekin Sibel (2015) Réduire/vaincre l’anxiété langagière en production orale avec les jeux de rôles : une expérience avec des étudiants de FLE de l’Université Anadolu. Thèse de maîtrise non publiée. Eskişehir : Université Anadolu, Institut des Sciences de l’Education.

CECR (2000) Un cadre européen de référence pour les langues: apprendre, enseigner, évaluer. Disponible sur: https://rm.coe.int/16802fc3a8 [accès: 25.10.2023].

Christoforou, Nathalie, Fryni Kakoyianni-Doa (2014) « Blocages et Stratégies en expression orale : le cas des chypriotes hellénophones FLE. » Disponible sur: https://www.shs-conferences.org/ or http://dx.doi.org/10.1051/shsconf/20140801367 [accès: 25.10.2023].

Comer, Ronald J. (2007) Abnormal Psychology. New York : Worth Publisher.

Crosnier, Elisabeth, Nicole Décuré (2018) « Parler ou ne rien dire : La prise de parole en classe d’anglais Lansad. » [In :] Recherches en didactique des langues et des cultures, 15(2) ; 1–19.

Cuq, Jean-Pierre, Isabelle Gruca (2003) Cours de didactique du français langue étrangère et seconde. France : PUG.

Dörnyei, Zoltan, Angi Malderez (1997) « Group Dynamics and Foreign Language Teaching. » [In :] System, 25(1) ; 65–81.

Éduscol (2021) Gagner en autonomie en interaction orale. Disponible sur : https://interlangues-pedagogie.web.ac-grenoble.fr/content/gagner-en-autonomie-eninteraction-orale [accès: 25.10.2023].

Faucher, Anna (2021) L’anxiété langagière comme trouble de la performance orale en langue anglaise. Thèse de master non publiée. Paris : Institut National Supérieur du Professorat et de l’Éducation de l’académie de Paris. Disponible sur : https://dumas.ccsd.cnrs.fr/dumas-03282549 [accès: 25.10.2023].

Foss, Karen, Armede Reitzel (1988) « A Relational Model for Managing Second Language Anxiety. » [In :] Tesol Quarterly, 22(3) ; 437–454.

Gatina, Murielle, Chloé Da Silva (2022) Production orale et anxiété langagière : comment favoriser la prise de parole en classe de LVE anglais ? Disponible sur : https://dumas.ccsd.cnrs.fr/dumas-03763985 [accès: 25.10.2023].

Gavilan, Francisco (2006) Comment vaincre ces peurs qui nous paralysent. Deuil-la-Barre : Édition de la Lagune.

Horwitz, Elaine K., Michael B. Horwitz, Joann A. Cope (1986) « Foreign Language Classroom Anxiety. » [In :] The Modern Language Journal, 70(2) ; 125–132.

Johnson, Karen (1995) Understanding Communication in Second Language Classrooms. New York: Cambridge University Press.

Klippel, Friederike (1984) Keep Talking. Communicative Fluency Activities for Language Teaching. Cambridge : Cambridge University Press.

Julié, Kathleen, Laurent Perrot (2008) Enseigner l’anglais : mise en œuvre du CECRL, pédagogie actionnelle, pratiques de classe, usages des TICE. Paris : Hachette Edition.

Leki, Ilona (1999) « Techniques for Reducing Second Language Writing Anxiety. » [In:] Dolly J. Young (éd.) Affect in Foreign Language and Second Language Learning : A Practical Guide to Creating a Low-Anxiety Classroom. Boston : McGraw-Hill.

Little, Greta D., Sara L. Sanders (1989) « Classroom Community: A Prerequisite for Communication. » [In:] Foreign Language Annals, 22(3) ; 277–281.

Łuszczyńska, Sylwia (2017) Approche Toastmasters, réduction de l’anxiété langagière et développement des compétences de prise de parole en public chez les étudiants de FLE. Szczecin : Uniwersytet Szczeciński.

MacIntyre, Peter D., Robert C. Gardner (1991a) « Language anxiety: Its Relation to Other Anxieties and to Processing in Native and Second Languages. » [In:] Language Learning, 41(4) ; 513–534.

MacIntyre, Peter, Kimberly Noels, Richard Clément (1997) « Biases in Self Ratings of Second Language Proficiency : The Role of Language Anxiety. » [In:] Language Learning, 47(2) ; 265–287.

Mäkelä, Kati (2016) L’anxiété linguistique chez les étudiants universitaires de la langue française. Mémoire de maîtrise non publiée. Tampere : Université de Tampere.

Oxford, Rebecca (1999) « Anxiety and the Language Learner : New Insights. » [In:] Jane Arnold (éd.) Affect in Language Learning. Cambridge : Cambridge University Press.

Oxford, Rebecca (2011) Teaching and Researching Language Learning Strategies. Harlow: Pearson Education Limited.

Phillips, Elaine (1992) « The Effects of Language Anxiety on Students’ Oral Test Performance and Attitudes. » [In :] The Modern Language Journal, 76(1) ; 14–26.

Phillips, Elaine (1999) « Decreasing Language Anxiety: Practical Techniques for Oral Activities. » [In:] Dolly Young (éd.) Affect in Foreign Language and Second Language Learning: A Practical Guide to Creating a Low-Anxiety Classroom Atmosphere. Boston: McGraw Hill.

Porcher, Louis (1995) Le français langue étrangère. Paris : Hachette Éducation.

Ramirez, Escobar, Alejandra Erica (2018) La production orale à travers les tâches. Thèse de master non publiée. Medellin : Université d’Antioche.

Rosen-Reinhardt, Eveline (2002) « Simuler ou ne pas simuler telle est la question: à propos d’un continuum didactique en matière d’oral entre FLE et FLM. » [In:] Bruno Maurer (éd.) Didactiques de l’oral. Caen : CRDP de Basse-Normandie.

Le Robert (s. d.). Virelangue. Dans Le dictionnaire Le Robert en ligne. Disponible sur : https://dictionnaire.lerobert.com/definition/virelangue [accès: 25.10.2023].

Schultz, Fabrice (2010) « L’enseignement de la phonétique avec des ‘tongue twisters’. » [In:] Cahiers de l’Apliut, 29(3) ; 114–116.

Shoemaker, Connie L., Floyd F. Shoemaker (1991) Interactive Techniques for the ESL Classroom. Boston : Heinle & Heinle Publishers.

Simons, Mathea, Wilfried Decoo (2007) « Comment vaincre l’anxiété en classe de langue. » [In:] Le Français dans le Monde, 352 ; 40–42.

Štefanec, Mihaela (2021) La peur de la production orale en français en classe de FLE. Thèse de master non publiée. Zagreb : Faculté de Philosophie et Lettres Université de Zagreb.

Toastmasters International (2008) Savoir communiquer. Santa Ana, Californie.

Vande Berg, Camille (1993) « Turning Down the Fire Hose: Some Techniques for Using SCOLA Broadcasts at the Intermediate Level. » [In:] French Review, 66 ; 769–776.

Young, Dolly J. (1990) « An Investigation of Students’ Perspectives on Anxiety and Speaking. » [In:] Foreign Language Annals, 19; 539–553.

Young, Dolly J. (1991) « Creating a Low-anxiety Classroom Environment: What Does Language Anxiety Research Suggest ? » [In :] The Modern Language Journal, 75(4) ; 426– 439.

Received:

26/04/2023

Reviewed:

20/06/2023

Accepted:

30/08/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.10

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Grzegorz A. Kleparski

University of Rzeszów, Department of English

gkleparski@ur.edu.pl

ORCID: 0000-0002-9836-7892

On Extralinguistic Motivation in Semantic Change: Euphemisation of Taboo Areas

Abstract

This article is meant to be a contribution to the study of the multifaceted nature of taboo and euphemism that represent those linguistic mechanisms that are created by the working of both overt and covert social and psychological factors. And so, the process of sense derogation goes hand in hand with euphemisation, the process of using a new word to refer to an item or concept that for various reasons language users hesitate to talk about straightforwardly. Once a euphemism is accepted, the original term that has been subject to replacement tends to become even less acceptable, undergoing the process of accelerated pejoration. Above the individual level, the use of a particular lexical item may be interdicted by the rules imposed by a given society or a certain sphere within a given society. The mechanisms of taboo and euphemism affect lexical items relatable to various levels of the Great Chain of Being, starting with the supra-human layer where there is the sphere of gods that has been universally subject to taboo, but also animal world where hunting taboos must ultimately be treated as a verbal tactic to obscure the hunter’s intentions; the usage rules are motivated by the fear that the hunted animals may understand the hunters’ speech and intentions.

Keywords: taboo, area of taboo, euphemism, pejoration, psychological causes, political correctness

Various analyses of historical meaning change point to the fact that – from the point of view of the advances of cognitive linguistics – one has grounds to claim that many such semantic developments are extralinguistically motivated, and they are generated by language-external mechanisms of human cognition grounded in human experience. Radden and Panther (2004: 31) argue that a fully-fledged theory that may aspire to bring to light the complete spectrum of causes must include a number of language independent factors, amongst others, cultural, social, psychological and anthropological motivations and conditionings. Here, we would like to concentrate on selected aspects of taboo and euphemism, and – in particular – an attempt shall be made to encircle the main areas of euphemisation that may be distinguished.

Obviously, one of the objective difficulties that we face in any discussion of taboo and euphemism is that the criteria for what is pleasant, moral, acceptable and proper have varied in different periods of the history of mankind, geographical location, as well as socio-cultural characteristics of a given nation. On the whole, the phenomenon of taboo works in various experiential areas, and the result is the rise of figurative substitution of tabooed lexical items, known as euphemism, which works as a linguistic veil on anything that is considered either unpleasant, immoral, unacceptable, improper and unwelcome. By nature, euphemisms are most frequently used to avoid those words and expressions that are directly under taboo, but also – not infrequently – they are employed to avoid a wide range of connotations that are negative in some way. In particular, it is fairly evident that many politicians and military men are well-known for notoriously employing euphemisms in order to glamorise their views and actions or to veil the true nature of their outlooks and deeds. And so, for example, such abstract nouns as liberation or pacification have come to be resorted to in order to refer to very much down-to-earth acts of killing of people, and ethnic cleansing has become a somewhat clinical euphemism to express the sense ‘killing or expelling unwanted ethnic groups’. In the battlefield area one of the most recent innovations is the expression surgical operation that has become a recent medicine-based passkey to encapsulate the idea of a well-organised military action carried out to eliminate either enemy leaders or/and vital elements of an enemy’s critical infrastructure.

More generally, in various cultures of the world the use of certain lexical items is believed to invite sinister, threatening or outright evil consequences, such as to expel demons, alienate the gods or activate meteorological calamities of different sorts and varying gravity. Such words that denote things/objects/phenomena that are feared or felt offensive or/and unacceptable are frequently replaced by some kind of figurative equivalents, that is descriptive, round-sounding terms that in some way render the word innocuous. A Zulu wife, for example, is not allowed to mention the name of her father-in-law or the names of his brothers (see: Anderson 1974: 179–180). In turn, the inhabitants of the Shetland Islands have developed – as richly documented by Jakobsen (1897) – extensive secondary vocabulary to name all parts of their fishing boats, species of fish and types of whether, that is, those aspects of their insular life they are so much dependent on.

One may formulate the rule that says that if at some point of its history a word is struck by a taboo ban, it must be at some later stage replaced by a harmless and smooth-sounding alternative that has come to be known as the noa term which is a Polynesian word for the word that replaces a taboo word, generally out of fear that the use of the original name may summon an object or action that is neither expected nor welcome. Language users resort to a number of mechanisms, among others they make use of lexical replacement, slight sense modification and radical sense transfer, in order to come to terms with the limits of social tolerance and/or peer acceptability, especially when they speak about what is either unmentionable or requires special verbal attention and care. It seems that the most important requirement that the euphemistic term has to meet is that it does not share the negative connotations of the dysphemistic term.

Both taboo and euphemism have far-reaching linguistic consequences on the processes of semantic change, and they oftentimes induce some form of lexical change. On the one hand, the most frequent result is that a pre-existing word starts to be used in a novel sense. For example, in the 19th century tart – though present in the bakery sense since the Late Old English period – started to be used as a euphemism for bitch or prostitute (see: Kleparski 1986, 1990). In other cases, such as, for example, the case of the word gosh, the result of tabooisation is the rise of an entirely new lexical item that enters the vocabulary of a given language. For instance, in American English the lexical items donkey and rooster have replaced the nouns ass and cock respectively because of their homonymy with the latter pair that is under strong taboo. Obviously, lexical replacement is not necessarily limited to tabooed lexical items.

Taboo and euphemism seem to represent those linguistic mechanisms, that are influenced, or – to put it more adequately – created by the working of both overt and covert social and psychological factors, for example in the process of sense derogation, as pointed out by, for example, Denning et al. (2007: 149) the process of sense derogation often goes hand in hand with euphemisation, the process of using a new word to refer to an item or concept that language users hesitate to talk about straightforwardly. Once a euphemism is accepted, the original term or terms that have been subject to replacement tend to become even less acceptable, undergoing the process of accelerated pejoration. On the whole, euphemism is a pervasive phenomenon so deeply woven into virtually every known culture, that one has grounds to claim that every human has been, as Williams (1975: 198) puts it, […] preprogrammed to find ways to talk around tabooed subjects. Above the individual level, not infrequently the use of a particular lexical item may be interdicted by the rules imposed by a given society or a certain sphere within a given society, a particular class of people or a particular professional group. Thus, for example, the word cripple is in present-day English virtually taboo as a noun, being replaced by handicapped person or disabled person, and – moreover – some language users advocate the need for replacing the last two formations with such inventions as person with disability, handicapable or differently abled.

On Gods, Popes and Devils: Religious Taboo

What has come to be known as the Great Chain of Being is a hierarchical structure of all matter and life that begins with God and descends through angels, humans, animals down to minerals. The mechanisms of taboo and euphemism affect many items relatable to various levels of the Great Chain of Being, starting with the supra-human layer where there is the sphere of gods that has been universally subject to taboo. When we delve into the beginnings of human civilization we see that Bonfante (1939) regards the traditional manner of using the names of Ancient Greek gods accompanied by numerous epithets as a clear indication of religious taboo. The author maintains that the epithets of praise were meant to either hide and/or belittle the fact of pronouncing the particular name of god. This hypothesis gains more ground when we consider the fact that Judeo-Christian religiousness forbids believers to pronounce the name of god in vain. Note that, for example, the name of the Jewish god Yahweh is considered so sacred that it cannot be read out, and hence it is replaced with other synonymous lexical items.

As to Christianity, religious taboo has been frequently operative, and it has also been a powerful driving force behind the operation of various semantic alterations. For example, within Christian doctrine the observance of the Third Commandment that requires that thou shalt not take the name of the Lord thy God in vain, as well as many other religious precepts, has resulted in the semantic expansion of a number of originally neutral lexical items, in which the element of the supernatural may become salient besides the previously central element of <POWER> and <AUTHORITY>, as evident in the history of lord/ (our)lord. Due to the obvious reference to a person being in authority the meaning of the noun lord expanded to accommodate the supernatural sense when Christianity became established on the British Isles.

To remain on the religious path, English Puritans exerted much influence on the English language, as borne out by, for example, the semantic history of the English nouns god and lord. Like many other words and expressions located in the religious sphere, the two nouns were unquestionably subject to taboo rules, and – to a considerable degree – their status has remained unaltered until today. In order to avoid using the two nouns directly, not only substitution, but also the tool of formal modification, were often resorted to, and this was done by altering one or several elements in the tabooed lexical items. Hence, there are many modifications of the name God, such as, for example, gad, gog, gom, gosse, gough, golly, as well as a number of modifications of the name lord, such as, for example, lam, lawks, losh. Interestingly enough, in all English oaths involving the word goodness the noun is a substitute of god, for example in such collocations as for goodness sake, goodness gracious and I hope to goodness.

Very revealing material to illustrate the case further may be drawn from the time of the Protestant Revolution, in which the printing press was first put to use by Luther’s disciples so that various terms expressing some form of religious authority became contested with varying degree of spite and hostility. As the result of the activity of the schismatics a good number of trivialising, critical or outright hostile terms relating to the Catholic church, Catholic doctrine and the Pope were coined in the mid-16th century. Among others, this body of words includes the following lexical items:

Papist ‘an adherent of the Pope, especially an advocate of papal supremacy’,

Popish (hostile use) ‘of or pertaining to popery, papistical’,

Popery (a hostile term) ‘the doctrines, practices and ceremonial associated with the pope as head of the Roman Catholic Church’,

Papistical/Papistic (usually hostile or opprobrious term) ‘of, pertaining to, or of the nature of a papist or papists’,

Papish (a hostile epithet) ‘papistical, popish’,

Papism ‘the papal system; popery, Roman Catholicism’,

Popestant (a nonce word) ‘papist as opposed to protestant’,

Popeling ‘an adherent, follower, or minister of the Pope’.1

One could generalize and say that the Puritans succeeded in censoring the use of the name of God through legislation, and – as one of its consequences – at a later period there was great production and high currency of the so-called apostrophised forms that made their first appearance in English at the end of the 16th and at the beginning of the 17th century. The historically evidenced body of such innovations includes the following formations:

‘zounds euphemistic abbreviation of by God’s wounds (used in oaths and asseverations),

‘slid euphemistic abbreviation of God’s lid (eyelid) (a form of oath common in the 17th century),

‘slight abbreviation of God’s light (used as a petty oath or exclamation),

‘snails an abbreviation of God’s nails (used as a petty oath or exclamation),

‘sfoot a shortened form of God’s foot (used as an exclamation).

Although this claim may sound somewhat far-fetched and may require large-scale comparative studies to be verified, it seems that religious taboo is particularly frequent in Romance languages, such as Italian and Spanish. Chamizo-Dominguez and Sánchez Benedito (2005) provide parallel examples from Spanish where a number of fossilised linguistic items of religious taboo can be traced, especially in exclamations, such as the Spanish Pardiez “Goodness me!”, Rediez “Gee!/Gosh!” or Diantres “Dash it!”. Note that although the Biblical prohibition of pronouncing the name of God in vain continues to be binding today, it seems that currently emphasis tends to be placed on the <IN VAIN> element rather than on the element <PRONOUNCING THE NAME OF GOD>. Hence, such Spanish words as Dios “God”and demonio “devil, demon” can be uttered these days without the speaker being the object of religious or social opprobrium.

The Privates and Their Physiology

Another sphere that is strongly affected by the mechanism of taboo and euphemism is the area of body parts and, in particular, privy parts, both male, and – even more so – female (see: Kowalczyk 2015). As shown by, among others, recent studies by Kowalczyk (2015, 2019) and Kowalczyk and Kleparski (2015) in the history of English there has been a particularly copious growth of the body of synonyms used with reference to female breasts and vagina, many of which are attributable to the working of euphemisation processes through the process of foodsemy.2 Sagarin (1962: 125) argued that the abundance of euphemistic coinages to name female breasts, such as tits, dugs, jugs, etc., may be treated as an index of the need for masculine identification with peer groups who display toward the breast the ambivalence of shame and want, fear and desire, guilt and lust. Notice, however, that many of the historical coinages targeted at female private body parts are hardly ambivalent, especially those that in some way identify women by means of reference to a specific element of their anatomy, and are obviously dysphemistic rather than euphemistic, for example, piece of ass, meatgrinder, pisspallet, tail, chamberpot and corn-hole.

Abstracting from the female of the species, human privy parts are related to two major spheres of taboo and euphemism, namely excretion and having sex. Among others, the tabooisation pressure on the former has led to the rise of innumerable euphemisms for toilet, and the concept of having sex has resulted in the formation of innumerable synonyms of such sex-related words as copulate and whore in many languages of the world. As to the concept of having sex, the example that is frequently quoted in the literature of the subject is the example of French putain ‘whore’, the meaning of which may be defined as ‘prostitute who works on the street or in a brothel’, the lexical item that is used in French both as a noun, putain buissonnière ‘shrub/bush whore’, and as an adjective, femme publique et putain ‘public and whorish woman’. In spite of the fact that the noun putain is considered nowadays an offensive word, it was introduced first as a euphemism not only in French, but also in other Romance languages, such as Spanish puta, Portuguese puta and Italian puttana, and its roots go back to Vulgar Latin neutral *putto/putta ‘boy/girl’.3

Let us continue on the theme of sexual life, and narrow our attention to one of its possible manifestations encapsulated in the semantics of the noun/adjective gay. The very act of sexual intercourse is expressed in English by a variety of lexical items, such as, for example, copulate, shag, sleep with and many, many others. Starting with the Latinate verb copulate, the verb originally meant ‘join together’, and it originated as a euphemism for sexual activity introduced into English to avoid the use of older English words in this sphere that had – with time – become unbearably crude. However, with the passage of time, the verb copulate has become so heavily charged with taboo overtones that – as pointed out by McColl Millar (2015: 34) no self-respecting girl would normally confide to her friends the nature of her relation with her partner by saying I’m copulating with Greg, but rather she would resort to such circumlocutions as saying I’m sleeping with Greg, I’m seeing Greg or I’m going out with Greg, and yet it is rather unlikely that her friends would ever assume that the girl and Greg were enjoying regular chess sessions over the weekends.

When we consider homosexuality and the history of the English adjective/noun gay, we see that although today it is politically correct to approve of homosexuality as another equally justifiable form of sexual behaviour, on a par with heterosexuality, when we consider the history of the adjective homosexual we come to the conclusion that the term has become largely ostracized, because of the pejorative downfall it has undergone. Thus, the term homosexual having moved to the peripheral regions of the field, another lexical item had to fill the gap in the centre of the field in question, and the lexical item gay with the same intended meaning became the acceptable term of reference. In the middle of the 20th century the word gay in its everyday usage was still applied in the historically primary 14th century sense ‘cheerful, sportive, merry’, although there was a pattern of a manifest downgrading nosedive of its sense, probably due to the presence of such conceptual elements as <LACK OF DISCRETION> and <LACK OF RESPONSIBILITY>, becoming more and more salient elements of the sense of the word, as in “addicted to social pleasures and dissipations; of loose or immoral life”, especially in the compound gay dog used in such senses as “a man given to revelling or self-indulgence” current from the early 17th to mid-19th century, and in the American English 19th-century slang sense “impertinent, too free in conduct, over-familiar”, but also in a female-specific sense, “leading an immoral life, living by prostitution” in the 19th century. Finally, as shown by the OED, by the early 20th century there appeared a radical change of meaning shown by the rise of the pejorative sense “homosexual person”, which – in turn – has recently become officially anointed by the power of political correctness as the term used with reference to a homosexual person that belongs to the <STANDARD> layer of the vocabulary.

Let us now move to the restroom zone of relieving oneself. The semantic history of toilet discussed in Traugott and Dasher (2002: 58–59) illustrates both the working of taboo and euphemism, and the sense evolution of the historically primary 16th century sense “cloth for wrapping clothes” that was with time extended to cover various other activities associated with such sense elements as <GROOMING> and <DRESSING>. In the 17th century there developed the sense “a cloth cover for a dressing table”, “the articles used in dressing, and the process of dressing”, and later “the articles for washing oneself”. In the 19th century the word came to denote a dressing room, and in American English the sense became narrower, that is, “a dressing room with washing facilities, hence lavatory”. At a certain point of time the noun toilet became associated – via the working of the mechanism of euphemism – with the utensil for disposing of bodily excretions, and the enclosed space where the fixture is located. As pointed out by Algeo (2010: 215), at one point in the history of English toilet came to be used as a euphemism for privy – which was itself a euphemism with a literal sense “private place” borrowed at the end of the 12th century from O.F. privé, privee ‘latrine’ literally meaning ‘private place’. In turn, Traugott and Dasher (2002: 58–59) argue, with time the noun toilet, due to the working of taboo, started to be replaced by other formations, such as restroom, ladies room, bathroom, cloakroom gents, convenience, closet, powder room, little boys’/girls’ room and others.

Disease and Death Taboo

The sphere of disease, in particular serious health disorders, may in some way be treated as hell’s kitchen leading to death that terminates it all. That is how it is perceived by many of those whose health and daily existence is seriously endangered by either some looming or imagined threat of illness and suffering. Yet, names in the sphere of ill health and death may be very misleading. In the Newspeak of George Orwell’s 1984, there are numerous formations such as, for example, joycamp meaning “forced-labour camp” and Ministry of Love used to convey the sense “prison where dissenters are tortured” which – in spite of the pleasant and very promising names – stand for institutions that have nothing to do either with joy or love, but rather may be considered as the foyer not only to mental and corporal suffering and oppression but also to death. The mechanism of euphemistic name swapping is frequently resorted to in the medical sphere where the illnesses of mind and body are subject to the mechanism of euphemisation, the aim of which is simple to define. Here the obvious objective is to prettify, or at least to downplay the threat of serious diseases and the inevitability of death. Beyond doubt, this type of motivation is ultimately rooted in human fear and superstition of suffering and death. Note that in English any serious health problem may nowadays be referred to as a condition and so, for example, we speak of liver condition, heart condition or lung condition. Given this, the noun condition, until recently functioning solely as an entirely unmarked word, with time developed a negatively charged elements <BAD>, <DANGEROUS> in its semantic structure.

In this context, yet shifting our attention from the field of medicine to the language of the military, one may point to a parallel change that has affected the use of the English noun situation, which was originally in no way negatively charged, much like the nouns condition and institution used in their non-medical senses.4 The once innocent noun situation has in recent times – through the mechanism of intensification of meaning – acquired a very specialized negatively charged sense in American English which is contextually linked to such elements as <PREDICAMENT> <DIFFICULT SITUATION>, especially in police/army lingo where the context We have a situation here is interpreted as meaning “We are in trouble (and we need help)”.

The number of health disorders that have been identified by specialists in the field of medicine is enormous, and they may be classified in a variety of ways. Some of them are characterized by well-defined symptoms while others are asymptomatic dark horses that remain undiagnosed until it is far too late to rein them in. There are minor medical disorders that are easy to cure and get through, and there are severe long-term diseases that are terminal and deadly. Note that there is a group of health disorders that bear a charge of <INPURITY> linked to those who suffer from them. For example, the Bible mentions leprosy as God’s punishment, a token of spiritual as well as physical impurity, the unjustified view that remained prevalent in Europe for centuries. Much like the leprosy of the 1980s, that is AIDS, leprosy tended to be associated with such elements of <LOOSE LIFE>, <IMMORALITY> and general degeneracy.

Also in modern times, and all too frequently, physical or mental imperfection continues to be perceived as a stigma. The history of the noun leprosy provides a further illustration of semantic alteration triggered by euphemism, because at a certain period of time the noun ceased to be used by medical doctors due to the repulsive connotations that accompanied it, and the term Hansen’s Disease started to be applied in its stead. Even more so, in the history of the noun syphilis there has been an abundance of euphemisms to name the disease, and many of them were coined by doctors as technical terms, such as, for example, morbus venereus “venereal disease”, morbus Gallicus “French disease” or Cupid’s disease, a very common name for the disease in Victorian times. But, apart from the variety of strictly technical euphemisms, in many languages of the world there are more common euphemisms to name the illness, such as German Lustseuche literally, “disease of joy”, Spanish lúes literally “infection, plague”, as well as more popular mal francés “French disease”. Obviously, a similar mechanism seems to be at work in the semantic evolution of many medical lexical items, especially those that are used for mental disorders (on this issue see, among others, Kleparski and Mosior 2019).

Due to natural causes, like old age, long-term disease, such as cancer or a fatal accident that catches us unawares, our earthly life is terminated one day. Evidently, death in all its manifestations and all that surrounds its mystery is steeped in the network of taboos in many cultural zones. Certain well-rooted myths, such as those of The Book of Genesis, tell us how death itself came into the world through the violation of an extra-terrestrial taboo binding in Paradise. In fact, to disguise the mystery of death in less frightening apparel, we employ various better sounding euphemistic tools, such as decease, demise, loss or passing, and in the history of English this practice goes a particularly long way. Interestingly, as pointed out in Algeo (2010: 214), the Germanic verb die is not even once recorded in the extant Old English texts; however, its absence in surviving documents does not mean that the verb did not exist in Anglo-Saxon times, but rather it provides indirect evidence that it tended to be textually replaced by various roundabout expressions and circumlocutions, such as, for example, go on a journey. Interestingly enough, in the history of English the euphemisms for the verb die seem to be much more numerous than those for the noun death; instead we find such euphemistic coinages as depart this life, succumb, pass over or pass away, stop breathing, go the way of all flesh, meet one’s maker, give up the ghost, go to Heaven and others. Also, as a defence mechanism that serves the purpose of reducing maximally the fear of death we tend to make use of dysphemisms, such as, for example, turn up your toes, snuff it, join the silent majority or kick the bucket. As stressed by Algeo (2010: 215), such dysphemistic stratagems are aimed to shove away the inevitability of death, poke fun at and trivialise what can be neither avoided nor escaped, and make the notion of death and dying less daunting and more tolerable to us.

Less Obvious Areas of Taboo

Let us start off by saying that it is nothing else but easy to come up with a handful of euphemistic expressions that are applied to body parts, sexual acts, acts of excretion and death, but there are certainly areas of tabooisation that are not only far less immediately obvious, but also such that are not targeted at human beings but rather their aim is to bowdlerize those that occupy the lower strata of the Great Chain of Being. Substantial evidence gathered in such works as, for example, Wilkinson (2002) shows that names of animals were, and – to a certain degree – still are a taboo area with certain peoples, tribes and professions. And so, especially during the hunting season, taboo rules tend to be strictly observed which means that, for example, the names of deer and other game must not be pronounced under any circumstances. One of the oldest known euphemisms in this area is the noun bear which in prehistoric times meant “brown one”. The name goes as far back as Indo-European prehistory when animals were totems, and the use of their names was highly restricted. The Indo-European root for bear, that is *rkto- is continued in Greek as arctos and Latin ursus (see: Emeneau 1948). However, it has been pointed out by many linguists that this Indo-European root has become lost in the lexical resources of both the Balto-Slavic and Germanic languages. In Slavic languages the present name of the animal goes back to the Old Slavic compound medvedi meaning “honey-eater” while in Germanic languages, English bear, German Bär, Dutch beer, Swedish björn can all be traced back to the Germanic root *beron meaning “brown”.

The power of language magic has also led Polish hunters to avoid the noun niedzwiedz “bear”, and they tend to use such euphemistic synonyms as miś “teddy bear” or bury “grey one” instead. That is a result of a superstitious belief that if one pronounces the name of the animal it may either get angry, cause mischief or run away. Holden (2000) directs our attention to the Land of the Rising Sun where Japanese hunters are supposed to observe language taboos when they are stalking game in the forest. Their hunting lingo makes use of a variety of substitute terms to avoid uttering the proscribed animal words. Significantly, many of the tabooed words designate animals of different species, for example a snake (hebi) is called a naga-mono “long thing”, bear (kuma) is called oyaji “father”, the euphemistic yase “lean” is used instead of wolf (okami), and the of-phrase yama-no-negi “priest of the mountain” is employed to refer to hare (usagi). In anthropology such patterns of hunting taboos tend to be universal, and they must ultimately be treated as a verbal tactic to obscure the hunter’s intentions, or – more precisely – their usage rules are motivated by the fear that the hunted animals may understand the hunters’ speech and know that the hunters are up to no good.

Yet, some authors attribute much more to animal taboo than the function of individual protection of those who prey on game. For example, in a recent paper Nijhawan and Mihu (2020) discuss the phenomenon of animal taboo in the Indian Idu Mishmi community, and their main conclusion is that Idu animal taboo rules ensure that people understand and accept the fact that human well-being is inextricably linked to restrictive hunting. More specifically, it is believed that any act of taboo violation may not only bring misfortune to the violator, but also to all kin the perpetrator lives with. The authors conclude that animal taboos form the moral and practical basis of interaction between individual members of the community, spirits and animals. Hence, taboo rules are not perceived here as an isolated component of the local culture, but rather they form part and parcel of the community and one of its organizing principles.

When we move down to the lower strata of the Great Chain of Being, we see that the snake has been subject to taboo among many peoples in the world. No wonder, one could say, because the poisonous snakes take second place – after spiders – in terms of evoking human dread on the fear scale. When we consider the history of the relevant animal vocabulary in Germanic languages, such as English snake, Danish snog, Swedish snok, we come the conclusion that present-day forms derive from the Germanic verb snak-an “to creep” while Proto-Slavic zmija “viper” which is continued in many Slavic languages, such as Polish żmija, Czech zmije, Slovak zmija, Kashubian żmija, is etymologically linked with zemlja “earth”, and the original sense of the lexical item in Polish was “an earth-creeping reptile”(see: Boryś 2006).

Obviously, at present the threat and fear of dangerous animals has decreased considerably, but recent manifestations of old fears are there for all to see. Hollman (2009: 532) discusses the example of the southern English county of Dorset where – after the release of the film production titled Wallace and Gromit: The Curse of the Were Rabbit in 2005 – the local authorities strongly objected to posters being put up with the film title because the British stone quarry industry had experienced many problems caused by rabbits’ burrowing habit, and hence rabbits locally came to be considered to bring ill-luck. As a result, the people of Portland, the area famous for its stone worldwide, would rather call rabbits those furry things or underground mutton. In reaction to the public attitude the film producers decided to take heed of the local feelings and – instead of advertising the full original title – they agreed not to use the dreaded r-word rabbit in the local teaser adverts, but rather they put to use the b-word bunny.

Emotions: The All-pervading Extralinguistic Factor at Work

The cases of meaning change signalled here in the context of taboo and euphemism areas allow us to stress that many of the semantic developments do follow the paths delineated not by the language itself, but rather by the language-external factors, motivations and forces that belong to human cognition, such as conceptualization, categorization, embodiment, etc. In other words, one has grounds to claim that many semantic changes are extralinguistically motivated, and their origin is in no way motivated by some language-dependent patterns and conditions.

As hinted earlier, both taboo and euphemism are influenced by the working of overt and covert social rules, socio-cultural and psychological factors. Especially, with the growing power of political correctness, almost on a daily basis more and more specific circumstances arise when the use of some lexical item comes to be interdicted by the rules imposed by the society, a certain segment of a given society or those who have much to say on the dos and don’ts of a given society or its fragment. In effect, nowadays more than ever before, one may speak about the growing force and overriding density of the maze created by the rules of political correctness. In this context let us quote Grzega (2002) who insightfully argues that:

The notion of “political correctness” is on the edge of societal and institutional reasons and could theoretically be subsumed under these two. However, political correctness is, first of all, a term that is so well embedded in modern thinking and, second, a notion that stands out because it refers entirely to human beings (and derivable terms) that it should be listed as a separate motive [of lexical choices]. When speaking of “nigger”, for instance, political correctness can be regarded as the modern form of taboo. (Grzega 2002: 1036)

The issue that should by no means be ignored in any discussion of taboo and euphemisation is the role of emotional load in the rise of novel senses. During any act of communication the speaker may freely change the meaning of a word by endowing it with a (greater) tinge of emotional colouring, suiting the state of mind or the mood he is in at the moment of speaking. More than half a century ago, Ullmann (1962) stressed that many semantic innovations have their roots in some more permanent feature of the speaker’s mental make-up, such as individual emotive and taboo factors, but – at the same time – the author also realistically notes that:

Some of the psychological factors involved are superficial or even trivial. A chance similarity which catches the eye, a humorous association which comes to the mind, may produce an image which, because of its appropriateness or its expressive quality, will pass from individual style into common usage. The idea that something has a vague resemblance to a horse – in shape, situation or character – has inspired many graphic or jocular metaphors and idioms: ‘clothes-horse’, ‘horse-fish’, ‘horse-tail’, ‘horse-play’, ‘horse-sense’, ‘to flog a dead horse’, ‘to mount the high horse’, ‘to look a gift horse in the mouth’, etc. Such metaphors will sometimes result in a permanent change of meaning: the painter’s easel, for example, comes from the Dutch word ‘ezel’ which means an ‘ass’ (cf. German ‘Esel’). (Ullmann 1962: 201)

It seems that this generalization has lost none of its topicality, and there is a general agreement that emotive factors play a vital role in the rise of pejoratively and amelioratively loaded senses. In fact, Stern (1931: 411) claimed that pejorative developments are more emotive in character than ameliorative ones, and that the causes triggering pejorative extensions are to be sought in circumstances when the user of a language finds one or more of the characteristics of the referent disadvantageous, contemptible or ridiculous. McColl Millar (2015: 37) discusses the history of villain, churl and boor which once in the past all meant ‘farm worker’, yet – with time – the last two dropped in rank from the relatively high ‘farm-worker’, but because of the city-slickers’ habitual contempt for their unsophisticated country cousins, they have all become insults of varying intensity. Note that at present something very much the same seems to be going on with the English noun peasant, because although we can still today refer to impoverished farmers by employing the English peasant without any element of slight, but – simultaneously one can say You peasant!! when a wish arises to insult someone on the grounds of his/her humble origin, social status and/or behavioural patterns.

Beyond doubt, emotions provide a trigger for many euphemisation-conditioned semantic changes, though obviously not all, and neither do emotions alone suffice for the semantic innovations to be accepted. The operation that issues a final clearance to the general acceptance of a given semantic novelty is what has been referred to by some as logomachy. In his discussion of its nature, Hughes (1992) draws our attention to the fact that in present-day societies there is often a period of what he calls logomachy, that is “the war of words”, that is fought after the innovation hits the market, and the tug-of-war to the general acceptance of the novel sense starts. Let us stress that lexical meanings are generated within a given speech community, but the spread and gradual acceptance of lexical and semantic innovations is both mediated and monitored by the broadly-understood forces of oligarchic, social and moral control.

1 When we consult the historical evidence given in the OED we notice that the subsequent religious rapprochement has silenced the majority of derivatives itemised above with the exception of papism, popery and papist, which are occasionally used in present-day English.

2 The blend foodsemy employed here has been coined by the author of this paper almost 2 decades ago on the basis of the by now well-evidenced and much studied form of metaphoric semantic change known as zoosemy (animal metaphor), which almost universally entails the rise of evaluatively loaded senses of words related to the macrocategory HUMAN BEING.

3 It may be added at this point that the masculine putto (mainly used in plural, putti) is a technical term used in art studies, which means “a figure of an infant boy especially in European art of the Renaissance”.

4 As shown by the dictionaries of current English usage, the central sense of the noun institution is defined as ‘an organization created for business or science’. Yet, when non-modified the noun is usually used with reference either to an orphanage, old-age home or mental hospital, and again in each of these cases one may certainly speak about the presence of negative connotations. This semantics of institution is a subject of a common Groucho Marx joke: Marriage is a wonderful institution. But who wants to live in an institution?

References

Algeo, John (2010) The Origin and the Development of the English Language. Wadsworth: Language Learning.

Anderson, James M. (1974) Structural Aspects of Language Change. London: Longman Group Limited.

Benbow, Timothy J., John A. Simpson, Edmund S.C. Weiner (eds.) ([1984–1989] 2002) The Oxford English Dictionary. Oxford: Oxford University Press (second edition).

Bonfante, Giuliano (1939) Etudes sur le tabou dans les langues indo-européennes – Mélanges de linguistique offerts à Charles Bally. Géneve: Edition Petit Palais.

Boryś, Wiesław (2006) Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Literackie.

Chamizo Dominguez, Pedro José, Francisco Sánchez Benedito (2005) Conceptual Networks of English Bawdy Euphemisms and Dysphemisms. Unpublished Manuscript.

Denning, Keith, Brett Kessler, William R. Leben (2007) English Vocabulary Elements. Oxford: Oxford University Press.

Emeneau, Murray B. (1948) “The Sinduvara Tree in Sanskrit Literature.” [In:] University of California Publications in Classical Philology 12, 19; 333–346.

Górecka-Smolińska, Małgorzata, Grzegorz A. Kleparski (2012) Feathered Creatures Speak: The Study of Semantic Evolution and Phraseolgy of DOMESTICATED and SEMI-DOMESTICATED Birds. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Grzega, Joachim (2002) “Some Aspects of Modern Diachronic Onomasiology.” [In:] Linguistics 40–5(2002); 1021–1045.

Holden, Lynn Rosemary (2000) Encyclopedia of Taboos. ABC-CLIO Europe.

Hollmann, Willem B. (2009) “Semantic Change.” [At:] https://www.lancaster.ac.uk/staff/hollmann/WBH_SemChange_finaldraft.pdf [date of access: December 12, 2021].

Hughes, Geoffrey (1992) “Social Factors in the Formulation of a Typology of Semantic Change.” [In:] Günter Kellermann and Michael D. Morrissey (eds.) Diachrony within Synchrony: Language History and Cognition. Part 2: Language Change from Cognitive Points of View. Frankfurt am Main: Peter Lang; 107–124.

Jakobsen, Jakob (1897) Det norröne sprog på Shetland. Copenhagen: Wilhelm Prior.

Kellermann, Günter, Michael D. Morrissey (eds.) (1992) Diachrony within Synchrony: Language History and Cognition: Papers from the International Symposium at the University of Duisburg, 26–28 March 1990. Frankfurt am Main: Peter Lang.

Kleparski, Grzegorz A. (1986) Semantic Change and Componential Analysis; An Inquiry into Pejorative Developments in English. Regensburg: Friedrich Pustet Verlag.

Kleparski, Grzegorz A. (1990) Semantic Change in English: A Study of Evaluative Developments in the Domain of HUMANS. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Kleparski, Grzegorz A., Oskar Mosior (2019) “On Selected Mechanisms of Word Formation with Extralinguistic Implications in Mind: The Case of the English Lexical Field MEDICINE.” [In:] Styles of Communication, Vol. 12 No 1; 9–28.

Kowalczyk, Aleksandra (2015) “On the Projection of FOODSTUFFS on the Macrocategory BODY PARTS.” [In:] Token: A Journal of English Linguistics 4, (2015); 129–143.

Kowalczyk, Aleksandra (2019) “Semantic Transfers in the Domain of FOODSTUFFS.” [In:] Linguistics Beyond and Within 5, No 1 (2019); 90–102.

Kowalczyk, Aleksandra, Grzegorz A. Kleparski (2015) “From sugar, cukrik, bonboana, ciacho to ‘sweet person’: Some Remarks on How Edible Substances Become Carries of Qualities of Mind and Character.” [In:] Małgorzata Górecka-Smolińska, Jan Hajduk, Grzegorz A. Kleparski (eds.) Język – Zwierciadło Świata. Tom II. Sandomierz: Wydawnictwo Dieciezjalne i Drukarnia w Sandomierzu; 43–49.

McColl Millar, Robert (2015) Trask’s Historical Linguistcs. London – New York: Routledge.

Nijhawan, Sahil, Achili Mihu (2020) “Relations of Blood: Hunting Taboos and Wildlife Conservation in the Idu Mishmi of Northeast India.” [In:] Journal of Rthnobiology, Vol. 40 (2); 149–166.

Paul, Hermann (1880) Prinzipien der Sprachgeschichte. Tubingen: Max Niemeyer Verlag (9th edition).

Radden, Günter, Klaus-Uwe Panther (2004) “Introduction: Reflections on Motivation.” [In:] Günter Radden and Klaus-Uwe Panther (eds.) Studies in Linguistic Motivation (Cognitive Linguistics Research 28). Berlin and New York: John Benjamins Publishing Company; 3–46.

Sagarin, Edward (1962) The Anatomy of Dirty Words. New York Lyle Stuart Publishers.

Stern, Gustaf (1931) Meaning and Change of Meaning with Special Reference to the English Language. Bloomington: Indiana University Press (reprint 1964).

Traugott, Elizabeth Closs, Richard B. Dasher (2002) Regularity in Semantic Change. Cambridge: Cambridge University Press.

Ullmann, Stephen (1962) Semantics. An Introduction to the Science of Meaning. Oxford: Basil and Blackwell.

Williams, Joseph M. (1975) Origins of the English language. New York – London – Toronto – Sydney – Singapore: The Free Press.

Wilkinson, Peter Richard ([1993] 2002) Thesaurus of Traditional English Metaphors. London and New York: Routledge (second edition).

Received:

10/05/2023

Reviewed:

07/06/2023

Accepted:

13/07/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.11

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Konrad Klimkowski

Maria Sklodowska-Curie University (UMCS), Department of Applied Linguistics

konrad.klimkowski@mail.umcs.pl

ORCID: 0000-0002-9835-635X

DeepL Translate and DeepL Write as Tools
for Text Mediation in Plurilingual Workplaces

Abstract

This article discusses how machine translation software can be used in developing users’ language and communicative skills in the workplace. The case in point is the neural machine engine DeepL, whose primary functionality is text translation; yet when one thinks about modern workplaces, it turns out that professionals other than translators may be in need of urgent text creation in a foreign language. Knowledge of the target language is an indisputable prerequisite for effective specialist communication. Nonetheless, with the use of a machine translator like DeepL Translator or machine text composer like DeepL Write creating texts in the target language (formal emails, minutes or summaries) may take less time and give a more satisfactory effect both in terms of text quality and authors’ foreign language practice.

Keywords: NMT, DeepL Translator, DeepL Write, translation, postediting, plurilingual workplaces

Introduction and Literature Review

Learning and using foreign languages ceased to be predominated by the L2-focus. An almost mythologically fluent command of L2 is no longer a paradigmatic learning objective. Instead, a growing number of foreign language learners want to make their L1 and L2 efficient tools of communicative and cultural mediation (see: the CEFR framework companion volume, henceforth as: Council of Europe 2020). Works such as Coste et al. (2009) or Piccardo et al. (2021) advocate for the notion of plurilingual competence - which means contemporary communicators need to skilfully and repeatedly mediate between L1 and L2, predominantly in professional contexts. It is no longer enough for language learners to have L2 reception and production skills, but for them to be able to engage into meaning-making processes across languages and cultures. This practice of L1-L2 communicative mediation is defined in some sources as plurilanguaging (Council of Europe 2020; Piccardo et al. 2021). As recommended in the CEFR companion volume (Council of Europe 2020: 31) language learning activities should tend to promote plurilingual and pluricultural competences.

The macrofunctional basis for communicative language activities foreseen in the CEFR framework (Council of Europe 2020: 33) assumes a matrix of four language-related skill areas set against three applicative contexts. Thus, we have reception; production; interaction and mediation skills positioned along the X axis, while creative, interpersonal language use; transactional language use; as well as evaluative, problem-solving language use are positioned along the Y axis. According to the matrix, mediation skills are realised through transactional language use and employ text mediation skills. The matrix is not only devised for language learners, but also for its regular (plurilingual) users because the matrix builds “a link between general purpose language and language for specific purposes.” (Council of Europe 2020: 33).

However efficient language learning is, one cannot imagine that complex communicative and problem-solving tasks in contemporary workplaces are unlikely to pose communicative challenges to non-LSP professionals. Even though they may be skilled foreign language users, some urgent or relatively complex communicative tasks may evoke a need for language support. We do not present any direct empirical data concerning such needs reported by non-LSP specialists, which is mostly due to methodological obstacles that – in our view – such research would face (of which we write more below). Yet, we put forward a working presupposition in our article that when contemporary non-LSP professionals are faced with urgent tasks such as writing a formal email, executive summary or minutes, they are likely to seek technological support.

Finding research to confirm this presupposition directly turns out problematic. This is firstly because research seems dominated by reports on machine translation quality or adequacy (e.g. Castilho et al. , in print), contextual performance (e.g. Castilho 2022; Voita et al. 2019) or contrasts and comparisons with human translation (so called human parity) (e.g. Läubli et al. 2018; Toral et al. 2018). Even such studies as Lee (2021), which refer to workplace use of machine translation, do not focus on user preferences, rationale or frequency of use, but on translation quality issues.

There is a considerable body of research to prove that machine translation has been in use in language teaching and learning for over three decades, and a comprehensive list of contributions in the field is provided in (Jolley & Maimone 2022). Apart from activity reports and empirical studies on how MT has been applied in formal language education, this latter article also mentions reports on what learners and teachers think about machine translation in their classrooms (Jolley & Maimone 2022: 28). Studies such as (Carré et al. 2022) speak positively of integrating machine translation into language learning, though noting ethical concerns voiced in the literature of the subject, such as higher risk of plagiarism, a tendency to ignore language errors or making learners stray from language tasks for the sake of technology (Carré et al. 2022: 187; also see e.g. Goodwin-Jones 2022 or Briggs 2018). Other researchers proved that language learners regularly apply online machine translation when they seek to improve their text comprehension or production skills (see: e.g. Jolley & Maimone 2022 or Niño 2020 for literature and discussion). As observed by Nino (Niño 2020), online machine translators become a first-choice method in Computer-Assisted Language Learning (CALL) as they help create a multimodal, integrative learning environment that “can encourage meaningful collaborative language practice interactions with various ILL resources and peer students” (Niño 2020).

If language learners find it natural to resort to machine translation for enhancing their learning experience, the same can be expected of language users, including non-LSP professionals, who engage in plurilanguaging in multimodal, integrative workplace environments. This latter observation seems consonant with the fact that software companies develop functionalities to support plurilingual text mediation in workplace contexts (e.g. Meta with their service Workplace). This kind of support is also overtly mentioned in service profiles of language industry providers like United Language Group (ULG), or language technology providers like Omniscien Technologies (OT) or DeepL. In a website article published in 2019, the ULG team makes the following claim:

Many companies already use instantaneous translation engines—Machine Translation (MT)—for technical documentation and large volumes of non-critical, external material. However, MT can now be effectively applied as part of an integrated human and MT workflow to improve many of an organization’s language requirements. Great examples of MT application include email, real-time chat, user documentation, and even digital marketing content in cases where the MT engine has been trained effectively and integrated with more traditional human translation processes. (unitedlanguagegroup.com/blog/how-companies-are-using-machine-translation-to-open-the-lines-of-communication)

This statement certainly mirrors tendencies in machine translation support in workplace text mediation, yet they need to be interpreted as part of corporate marketing of their author companies. They offer no insight into the scale or scope of the phenomenon, but they provide crude, orientational evidence to support the working assumption for this article.

The present study employs two solutions from a leading global neural machine translation provider DeepL. Originally, the DeepL system was dedicated directly to language specialists (DeepL Translator). Only recently was the service expanded to cover DeepL Write (Beta), offering to enhance users’ writing effectiveness through greater control over correctness, fluency, naturalness of expression, creativity and relevance.

This article aims to show how selected functions of DeepL Translator (henceforth abbreviated as DT) and DeepL Write (henceforth abbreviated as DW) can authentically enhance users’ plurilingual practices. The main point made here is that the DeepL text mediation solutions are as good their users’ preparedness to mediate rather than automate their language content. Consequently, claims are made concerning a need to design learning activities that employ NMT text mediation tools in educational contexts to train both efficiency and accountability.

DeepL Translator

This section is a short outline of DT functionality. For the sake of brevity, we skip the technological background of the service since the concepts such as machine translation or neural machine translation have a wide coverage in the literature of the field (see: e.g. Poibeau 2017) or Stahlberg 2020, to mention only most recent insights). Central to our argument is the user and their text mediation experience.

DT is predominantly – as its brand name suggests – a neural machine translation engine. The functionality is available in a number of options. First, a user may enter (copy) a text excerpt to a web browser window running the online service. Second, the same operation can be performed in a dedicated window of an application installed on a computer drive. Once the text is fed to the service, it starts automatic translation. While the source text is fed into the left-hand window, the translated output is displayed in the right-hand window. Once the target text is displayed (either in the online service or in the app), a user can start modifying the output supported by a dedicated functionality in the service. When a user changes any item in the target text, the service tries to adapt (retranslate) the rest of the altered word, phrase or clause to match one of the meanings and formulations via the reiterative machine translation process.

To illustrate the process, we have produced a short text in Polish to be machine translated to English, which is intended to exemplify a text-type that we have in mind when talking about workplace plurilingual text mediation.

Witaj Jonatanie,

Dziękuję ci za przesłanie listy pytań do oferty i za cierpliwość w oczekiwaniu na nasze odpowiedzi, które zamieszczam poniżej: 

Czy możliwa jest instalacja w pomieszczeniach nieklimatyzowanych do 50 m2? Odradzamy instalację w pomieszczeniach nieklimatyzowanych, ale nie oznacza to utraty gwarancji. Przed instalacją musicie ustalić parametry temperatury i wilgotności w budynku klienta. Warto zostawić w docelowym pomieszczeniu termohigrometr na 2-3 doby w najcieplejszej porze roku – jeśli to możliwe. A może klient sam może odpowiedzieć na to pytanie na podstawie własnych obserwacji. W sumie chodzi o to, że sprzęt nie będzie działał w pełni w temperaturze powyżej 40C i 70% wilgotności. Niestety, jeśli ulegnie awarii z tego powodu (uszkodzenie parownika lub grzałki), naprawa nie podlega gwarancji. Urządzenie ma rejestrator warunków pracy i przesyła dane do nas: ustalimy, w jakich warunkach doszło do wyłączenia i to będzie podstawa reklamacji.

Here is a draft translation that DeepL Translator returned automatically:

Hello Jonathan,

Thank you for sending a list of questions for the quotation and for your patience in waiting for our answers, which I have included below:

Is it possible to install in non-air-conditioned rooms up to 50 m2? We advise against installation in non-air-conditioned rooms, but this does not mean that you will lose your warranty. Before installation, you must establish the temperature and humidity parameters in the customer’s building. It is a good idea to leave the thermo-hygrometer in the target room for 2-3 days during the warmest time of the year - if possible. Or perhaps the client himself can answer this question based on his own observations. The bottom line is that the equipment will not function fully in temperatures above 40C and 70% humidity. Unfortunately, if it fails for this reason (damage to the evaporator or heater), the repair is not covered by the warranty. The unit has a recorder of the operating conditions and sends the data to us: we will determine under which conditions the shutdown occurred and this will be the basis for a claim.

This is what the DT screen looks like when the input text is fed, and the machine translation displayed in their dedicated windows:

Fig 1. The basic display of DT with the input and output text displayed. Source: www.deepl.com/translator [date of access: 20.04.2023].

It is quite likely that the initial machine translation includes items which a user is dissatisfied with. Let us assume that in this text a user wishes to modify the fragment for the quotation, which may not be a contextually perfect match (oferta in this case is more of sales information and not the quotation). Then, the fragment is it possible to install can be improved to read closer to is it possible to have the unit installed. Similarly, that you will lose your warranty perhaps needs a fine-tuning, since it is the customer who may lose the warranty, not the direct addressee. Hence a non-personal option like the warranty is lost seems a more legitimate choice.

Introducing modifications like the ones mentioned above is easy and expected by the application interface. When the mouse pointer is placed near the word or phrase that a user wants to change, a drop-down list of options is displayed.

Fig. 2 A drop-down list for translation substitutes. Source: www.deepl.com/translator [date of access: 20.04.2023].

As can be observed, a list displays various options for substituting single lexemes, phrases or clauses. Clicking on a desired option automatically produces a modified text variant.

Modifications can be local (lexical) or may represent more complex operations (phrasal or clausal). The latter is the case when the original clause that you will lose your warranty is changed into that the warranty is lost - the latter being an option ready to pick from the list.

Fig. 3. Clausal modifications suggested by DeepL Translator on the pick-up list. Source: www.deepl.com/translator [date of access: 20.04.2023].

That the post-editing process in DeepL is not limited to local (word-for-word) substitutions, but that the service is capable of reconstructing (retranslating) clausal structures represents a huge advantage to language users. Ultimately, after a handful of clicks, a user can get a target text version like the following:

Hello Jonathan,

Thank you for sending a list of questions to the offer and for your patience in waiting for our answers, which I have included below:

Is it possible to have a unit installed in non-air-conditioned rooms up to 50 m2? We advise against installation in non-air-conditioned rooms, but this does not mean the warranty is lost. Before installation, you must determine the temperature and humidity parameters in the customer’s building. It is a good idea to leave the thermo-hygrometer in the target room for 2-3 days during the warmest time of the year - if possible. Or perhaps the client themselves can answer this question based on their own observations. The bottom line is that the equipment will not function at its full potential in temperatures above 40C and 70% humidity. Unfortunately, if it fails for this reason (damage to the evaporator or heater), the repair is not covered by the warranty. The unit has a logger of the operating conditions and sends the data to us: we will determine under which conditions the shutdown occurred, and this will be the basis for a claim.

To sum, DeepL Translate offers the following advantages to a non-LSP professional in need to create a text in a foreign language in a situation when they feel a need for language assistance (despite possessing plurilingual competences):

1. Helps transfer into a target text the ideas and nuances of a user’s original conceptualisations, which they may find difficult to render into the foreign language as precisely and adequately as they judge is necessary in a given professional situation.

2. The assistance is primarily realized by offering the user the machine translated target text variants, but then essentially expanded by post-editing options (as illustrated above).

However powerful the tool is, its limitations also need to be highlighted. The most evident limitation concerns the users. It can be argued that while LSP professionals are unlikely to accept the initial text output by DeepL as ultimate target text variants, the same cannot be guaranteed when non-LSP professionals apply the tool. It is natural for LSP professionals to post-edit what they get from DeepL Translator (and they are taught to do so). Yet, it cannot be asserted so strongly that non-LSP professionals are equally likely to take a responsible approach to the initial machine translation output. In other words, what is a key advantage of the app (a growing degree of translation quality) can turn into its grave disadvantage. If non-LSP professionals take the initial target variant for granted, it will very likely be at the detriment to text quality. Last but not least, some potential negative consequences can also be foreseen for non-LSP professionals’ foreign language skills or learning motivation (“I do not have to master the foreign language, NMT will do it all for me”).

As noted by (Briggs 2018: 6), no one can reasonably expect contemporary language learners and users to evade NMT or other similar language-assistance IT solutions, irrespective of the risks behind the falsely inferred promise of a world without foreign language learning. To averts the risks in a constructive manner, IT tools like DeepL Translator can become part of language learning curricula (LSP in particular). Educational interventions can empower learners to authentically benefit from these tools for efficient language and mediation skills advancement. In this way, not only language competence, but also accountable language use and plurilingual mediation is catered for.

1. DeepL Write

A recent development by DeepL is called DeepL Write. The system is designed to support plurilingual language users in writing their texts directly in the foreign language, with no translation phase involved. The functionality is available as a Beta variant and is only accessible as a browser service. Also limited is the number of input languages (American and British English as well as German), which must be due to the early stage of system development. The interface layout is parallel to DeepL Translator, with the left-hand window designed for either typing or copying the input text.

Fig. 4. DeepL Write interface on feeding input text. Source: www.deepl.com/write [date of access: 20.04.2023].

The figure above illustrates the DW interface on feeding our previously machine translated English text variant. The right-hand window features the DW output text. Selected items in the right-hand window are underlined, which signals that DW is ready to provide the user with alternative choices for these items.

Fig. 5. Picking from alternatives in DeepL Write: the entire sentence option. Source: www.deepl.com/write [date of access: 20.04.2023].

The case illustrated in the figure above is the lexeme install, provided by DW to substitute the input phrase perform installation. On clicking the former in the right-hand (output) window, we are redirected to a list of potential substitutes, like a phrasal variant to carry out the installation, or more advanced clausal constructions like Is installation possible… or Can installation be carried out… This list of options is displayed when a user predefines the search to cover an entire sentence: as visible in the upper part of the post-edition window (‘alternatives: Entire sentence - Word’). When a user picks the Word option, the suggested substitutes only focus on the word installation and its collocational variants (e.g. perform installation, make the installation or fit the unit).

Summing, up DW offers an array of advantages which is distinct from DT. Firstly, it depends more than DT on the language resources of a user. In this sense, DW does run a smaller risk of hindering the writing or text mediation skills of plurilingual users. Even though the output can be subject to considerable improvement, the author of the text is not “substituted” by the machine translator engine. The role of DeepL Write can be compared to that of a “working memory” of a text writer, granting them access to constructions that may be familiar to them, but hard to elicit on situational demand without support.

Irrespective of the aforementioned, indisputable advantage, an obvious question arises about how advanced a foreign language user needs to be for DW to perform as a learning tool to improve foreign language practice or plurilingual functioning, to avoid treating the app’s suggestions uncritically as the “correct” version of the target text. As in the case of DT, our argument here is that to effectively address the dilemma that users may naturally experience when using both solutions by DeepL is to make them part of foreign language learning curricula, LSP in particular.

Educational interventions (activities) to address the challenge are relatively easy to design and perform, either in group or individual learning environments. Below are presented two simple activity scenarios for training with DT and DW in an ESP classroom.

Scenario I: DeepL Translator in an ESP classroom

Objectives:

1. To improve situational plurilingual text mediation skills;

2. To enhance learners’ self-educational potential in foreign language learning by expanding the framework of options to express themselves;

3. To enhance learners’ accountability in using neural machine translators;

Prerequisites:

1. Individual access to DeepL Translator online or app on computers, tablets or smartphones.

2. Options for students to display their screens on the classroom projector to share results and variants.

Procedure:

1. Students are divided into groups of 2-4 (depending on how long the activity is planned to take).

2. With the teacher’s help they decide on the source version of the text to translate.

3. Each student in a group feeds the same text into DeepL Translator and then works out their preferred target variant.

4. The students discuss the differences between variants of their choice, giving arguments in favour. Arguments should take into account linguistic, but also communicative (situational) diversity that may underlie different choices by group members.

5. The group makes a report to the other groups on what they decided to keep in common in their translation, and what they decided to preserve as individual solutions. Grounds are provided for both (though more emphasis on disparities is likely and can be inspired by the teacher).

Feedback session:

It is highly recommended that a peer feedback session (in the form of discussion) follows each group presentation since this variant of formative assessment is most informative for learners. Yet, to keep the discussion to the point, the teacher is advised to structure feedback discussion by making precise points on which peers are expected to focus. Apart from language issues, these could include message accuracy and precision/clarity (in a professional context), register and politeness, authors’ intentions and expected response (operative function of the text).

Scenario II: DeepL Write in an ESP classroom

Objectives:

1. To improve foreign language text writing skills;

2. To enhance learners’ self-educational potential as regards the above, also by expanding the framework of options to express themselves;

3. To enhance learners’ accountability in using neural machine learning tools for writing.

Prerequisites:

1. Individual access to DeepL Write online or app on computers, tablets or smartphones.

2. Options for students to display their screens on the classroom projector to share results and variants.

Procedure:

1. Students are divided into groups of 2-4 (depending on how long the activity is planned to take).

2. With the teacher’s help they decide on the text to compose.

3. Each student in a group feeds their text on a topic decided by in the group into DeepL Write and then works out their preferred target variant.

4. The students discuss the differences between variants of their choice. They use communicative contextualisation (“I meant…, I thought that…., I wanted him to tell me….”) to explain diverse textual solutions.

5. The group makes a report to the other groups on their variants. They explain what happens to be similar in their texts, and highlight reasons for diversities.

Feedback session:

It is highly recommended that a peer feedback session (in the form of discussion) follows each group presentation since this variant of formative assessment is most informative for learners. Yet, to keep the discussion to the point, the teacher is advised to structure feedback discussion by making precise points on which peers are expected to focus. Apart from language issues, these could include message accuracy and precision/clarity (in a professional context), register and politeness, authors’ intentions and expected response (operative function of the text).

Limitations and research directions

The notion of limitations we have in mind here concerns both, the use of technology in plurilingual communication contexts and foreign language learning, as well as the limits of the present study. As for the former, the main limitation that users need to count with when applying NMT technology to their workplace translation or plurilingual text communication is control. As evidenced by both functionalities in the DeepL system, they offer users a huge degree of control, mostly implemented by left-right data visualisation and easily accessible post-editing options. Paradoxically, the growing effectiveness of NMT engines (which is both expected and highly advantageous) can evoke a tendency on the part of users to transfer more and more control to technology, as based on an attractive yet false belief that translation or plurilingual text mediation can be fully automated (and hence, crossed out from the list of tasks in a plurilingual workplace). A way to solve the control challenge seems only one: control needs to be trained in order for users to develop self-reflective attitudes and skills (see: e.g. Klimkowski 2015; Pietrzak 2022).

As regards research limitations, the main is that our line of argument rests on indirect clues rather than empirical grounds. Our working assumption concerning non-LSP professionals’ reliance on NMT in the plurilingual workplaces is inferred from an argument underlying the way foreign language learning is currently conceptualised in CEFR (Council of Europe 2020) that language learning is mostly aimed at building plurilanguaging skills in workplace contexts. Then if there is a considerable body of research to prove that at least some language learners and teachers find machine translation useful for skill advancement, it can also be reasonably claimed that machine translation can also be useful in language use, including professional contexts. Finally, we also observed that the fact that technological solutions like DW or DT are offered by companies like DeepL is almost bound to mean that their providers researched the market for their demand.

The main reason that hindered our own research into non-LSP user perception and experiences of using NMT in workplace plurilingual text mediation is methodological in nature and concerns the way to define the group of subjects. In other words, a non-LSP user is most likely too general a notion to serve as basis for empirical research. That observation means that users in particular industries could serve as subjects, but this solution is still largely problematic. Can we determine and how that all specialists in IT, logistics or medicine are likely to rely on NMT solutions in the same or comparable way? Or can we divide the industries deep enough to reach a “representative” group of subjects?

Another empirical research trajectory that can be postulated in this context is to focus on a particular NMT solution and define research pool as the users of this particular app. Yet the research objectives would also have to be modified accordingly.

Conclusions

As claimed by the CEFR companion volume (Council of Europe 2020), contemporary professionals are expected to engage in plurilingual mediation of texts in their workplaces. Contemporary recruitment standards and expectations are enough to support this claim. A vast majority of non-LSP specialists are likely to have foreign language skills (particularly English) necessary to handle plurilanguaging on a daily basis. Yet, as presupposed by some software companies, these users may find themselves in need of streamlining their language-to-language workplace functioning by means of technological solutions like NMT engines.

Even though not related directly, the above-mentioned observations increase the likelihood that non-LSP professionals resort to NMT technologies in workplace contexts, irrespective of the risks they entail. To avert these risks, the technological tools like DeepL Translator or DeepL Write should become a regular part of (self-)educational curricula for non-LSP specialists. This seems a natural way to empower these learners and language users to make them responsible and effective users of these and future technological solutions in the field. Two basic educational scenarios were produced in this study to illustrate how simple it can be for a language teacher to implement NMT-related activities in their classrooms. One can easily imagine that these initial proposals be scaled up to cover group or teamwork activities up to a plurilingual project. Needless to say, all these educational formats and activities should maximise the advantages of NMT in professional functioning, but with due diligence to risk factors - coming from technology and from the users’ handling of it. Another proviso worth making here is that if language learners are exposed to NMT and IA-related resources, they should be able to train with more than one tool. Different apps and systems allow for different user experience, which may influence how particular users employ or avoid particular apps. Getting to know a set of even apparently similar applications can allow users to develop their greater user awareness of what they want and what they can get from particular solutions.

References

Briggs, Neil (2018) “Neural Machine Translation Tools in the Language Learning Classroom: Students’ Use, Perceptions, and Analyses.” [In:] The JALT CALL Journal, Vol. 14/1; 3–24.

Carré, Alice, Dorothy Kenny, Caroline Rossi, Pilar Sánchez-Gijón, Olga Torres-Hostench (2022) “Machine translation for language learners.” Translation and Multilingual Natural Language Processing, Vol. 18. [At:] https://doi.org/10.5281/ZENODO.6760024 [date of access: 20 Apr. 2023]; 187–207.

Castilho, Sheila (2022) “How Much Context Span is Enough? Examining Context-Related Issues for Document-level MT.” [In:] Proceedings of the Thirteenth Language Resources and Evaluation Conference. [At:] https://aclanthology.org/2022.lrec-1.323 [date of access: 20 Apr. 2023]; 3017–3025.

Castilho, Sheila, Clodagh Mallon, Rahel Meister, Shengya Yue (in print). “Do Online Machine Translation Systems Care for Context? What About a GPT Model?” [At:] https://doras.dcu.ie/28297/ [date of access: 20 Apr. 2023].

Coste, Daniel, Danièle Moore, Geneviève Zarate (2009) Plurilingual and Pluricultural Competence. Council of Europe Publishing.

Council of Europe (2020) Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment: Companion Volume. Strasbourg: Council of Europe Publishing.

Goodwin-Jones, Robert (2022) “Partnering with AI: Intelligent Writing Assistance and Instructed Language Learning.” [In:] Language Learning and Technology, Vol. 26/2; 5–24.

Jolley, Jason R., Luciane Maimone (2022) “Thirty Years of Machine Translation in Language Teaching and Learning: A Review of the Literature.” [In:] L2 Journal, Vol. 14/1. [At:] https://doi.org/10.5070/L214151760 [date of access: 20 Apr. 2023]; 26–44.

Klimkowski, Konrad (2015) Towards a Shared Curriculum in Translator and Interpreter Education. Wrocław: WSF, Wrocław; Institute of Communicology.

Läubli, Samuel, Rico Sennrich, Martin Volk (2018) “Has Machine Translation Achieved Human Parity? A Case for Document-level Evaluation.” [In:] Proceedings of the 2018 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing. [At:] https://doi.org/10.18653/v1/D18-1512 [date of access: 20 Apr. 2023]; 4791–4796.

Lee, Michelle A. (2021) Machine Translation Systems and Translation Quality using the Back Translation Method [Graduate Degree Thesis]. University of Wisconsin-Stout. [At:] https://minds.wisconsin.edu/bitstream/handle/1793/83072/2021leem.pdf [date of access: 20 Apr. 2023].

Niño, Ana (2020) “Exploring the use of online machine translation for independent language learning.” [In:] Research in Learning Technology, vol. 28; n.d. [At:] https://doi.org/10.25304/rlt.v28.2402 [date of access: 20 Apr. 2023].

Piccardo, Enrica, Aline Germain-Rutherford, Geoff Lawrence (2021) The Routledge Handbook of Plurilingual Language Education. New York: Routledge.

Poibeau, Thierry (2017) Machine Translation. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press.

Stahlberg, Felix (2020) “Neural Machine Translation: A Review.” [In:] Journal of Artificial Intelligence Research 69. [At:] doi: 10.1613/jair.1.12007 [date of access: 20 Apr. 2023]; 343–418.

Toral, Antonio, Sheila Castilho, Ke Hu, Andy Way (2018) “Attaining the Unattainable? Reassessing Claims of Human Parity in Neural Machine Translation.” [In:] Proceedings of the Third Conference on Machine Translation: Research Papers. [At:] https://doi.org/10.18653/v1/W18-6312 [date of access: 20 Apr. 2023]; 113–123.

Voita, Elena, Rico Sennrich, Ivan Titov (2019) “When a Good Translation is Wrong in Context: Context-Aware Machine Translation Improves on Deixis, Ellipsis, and Lexical Cohesion.” [In:] Proceedings of the 57th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics. [At:] https://doi.org/10.18653/v1/P19-1116 [date of access: 20 Apr. 2023]; 1198–1212.

Internet sources

DeepL: https://www.deepl.com/ [date of access: 20 April 2023].

Meta: https://about.meta.com/ [date of access: 20 April 2023].

Workplace: https://www.workplace.com/ and https://www.workplace.com/features/auto-translate [date of access: 20 April 2023].

Omniscien Technologies: https://omniscien.com/ and https://omniscien.com/faq/who-uses-machine-translation/ [date of access: 20 April 2023].

United Language Group: https://www.unitedlanguagegroup.com/ and https://www.unitedlanguagegroup.com/blog/how-companies-are-using-machine-translation-to-open-the-lines-of-communication [date of access: 20 April 2023].

Received:

06/06/2023

Reviewed:

27/07/2023

Accepted:

13/09/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.12

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Aleksandra R. Knapik

Komisja Nauk Filologicznych Oddziału PAN we Wrocławiu

reginaknapik@gmail.com

ORCID: 0000-0003-3814-3560

Piotr P. Chruszczewski

Uniwersytet Wrocławski, Wydział Filologiczny

piotr.chruszczewski@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0002-3915-650X

Endo-, egzo- oraz izogenne języki kontaktu

Endo-, Exo-, and Isogenic Contact Languages

Abstract

It is assumed that in the case of contact languages, it is the nonverbal context of use of these languages that may be the key factor in determining the nature of each language. Contact languages, perhaps even to a greater extent than larger or more common, the so-called national languages, may establish the identity of the speech communities that use them. The text presents also selected ways in which contact languages arise, adding to the types of languages known to science, such as endogenous and exogenous contact languages, a new name for the category of languages, which are isogenic contact languages.

Keywords: Anthropological Linguistics, Creolinguistics, endogenous, exogenous and isogenic contact languages, lagerspracha, pidgins, creoles

Słowa kluczowe: językoznawstwo antropologiczne, kreolingwistyka, endogenne, egzogenne oraz izogenne języki kontaktu, lagerspracha, pidżyny, kreolskie języki kontaktu

W tekście wychodzi się z założenia, że w przypadku języków kontaktu, to niewerbalny kontekst użycia tych języków może być kluczowym determinantem określającym naturę każdego z tych języków. Języki kontaktu, być może nawet w większym stopniu niż inne, większe lub bardziej powszechne tzw. języki narodowe, mogą stanowić o tożsamości społeczności mownych, które ich używają. Tekst traktuje także o sposobach powstawania języków kontaktu, dodając do znanych nauce typów języków takich jak endogenne i egzogenne języki kontaktu, nową nazwę kategorii języków, jakimi są izogenne języki kontaktu. Mając na uwadze taksonomię prowadzonych badań, językoznawstwo kontaktu jest lokowane w ramach zdecydowanie szerzej zakrojonej dyscypliny badawczej, jaką jest dynamicznie rozwijające się językoznawstwo antropologiczne (zob. Chruszczewski 2022). Narzędzia, które do tej pory wypracowało językoznawstwo antropologiczne z powodzeniem mogą być używane do wnikliwej analizy i interpretacji tak zjawisk językowych, jak i zjawisk kulturowych, od dyskursu pedagogicznego poczynając, a kończąc na dyskursie politycznym (zob. Strukowska, Chruszczewski 2022).

Biorąc pod uwagę języki kontaktu, wydaje się, że można postawić dość śmiałą hipotezę, stanowiącą o tym, iż kontekst użycia języka definiuje jego naturę1. Jeśli język jest używany dla celów tymczasowych, aby wypełnić potrzebę natychmiastowej wymiany określonych informacji przez swoich użytkowników, charakteryzuje się zazwyczaj bardzo prostymi strukturami gramatycznymi i rudymentarnymi zasobami leksykalnymi. Mając to na uwadze chcielibyśmy zasygnalizować potrzebę intensyfikacji badań nad językami kontaktu jako symbolach tożsamości osób, które się nimi posługują. W jednym ze swoich tekstów trafiających w sedno istoty prowadzenia badań językoznawczych, Gillian Sankoff (1980: 13) otwarcie stwierdza, że „(…) język nie jest tylko źródłem, ale także symbolem tożsamości”, i kontynuując tę myśl rozwija ja pisząc, że:

Pytanie, które chciałabym teraz zadać, brzmi – w jakich okolicznościach funkcja tożsamości zostaje odwrócona w taki sposób, że dana grupa staje się wyobcowana z własnego języka lub odmiany tego języka i zaczyna postrzegać ją jako gorszą od innego języka lub jej odmiany. Proponuję uznać, że są to zwykle okoliczności, w których jest całkiem jasne, że jakaś inna grupa, mówiąca innym językiem lub odmianą tego języka dominuje ekonomicznie i politycznie. Konsekwencją tego [stanu rzeczy] jest to, że istnieją okoliczności, w których dostęp do określonego języka lub jego odmiany działa na rzecz tworzenia i utrzymywania rzeczywistych różnic we władzy i bogactwie.

Powyższe stwierdzenie Gillian Sankoff wydaje się być generalnie prawdziwe, bowiem te dwa zasoby jakimi niewątpliwie są władza i portfel często stać mogą się katalizatorami takiego lub innego społecznego zachowania większości ludzi. Niemniej wydaje się też możliwym znalezienie argumentów, które stanowiłyby wyjątki od reguły proponowanej przez Sankoff. Jednym z takich wyjątków, który bardziej szczegółowo omawiamy w dalszej części tego tekstu, odnosi się do biernego oporu w stosunku do politycznie zdecydowanie mocniejszego języka agresora. Takim językiem był język niemiecki podczas drugiej wojny światowej, a odmawiającymi nauczenia się tego języka byli polscy mieszkańcy Wołynia, którzy zostali przetransportowani do obozów pracy w III Rzeszy do miejscowości Bochow – znajdującej się w niedalekiej odległości od Berlina. Oczywiście nie sposób dotrzeć teraz do tych ludzi, bowiem ich już nieomalże nie ma, ale część z nich, z którymi rozmawialiśmy, wyraźnie wskazała na ten właśnie językowy mechanizm biernego oporu, który sami stosowali. Otóż oni wyraźnie nie chcieli ani uczyć się języka agresora, ani też budować żadnego języka kontaktu, który posłużyłby im do kontaktów z przedstawicielami nazistów. Sytuacja taka trwała przez kilka lat ich niewolniczej pracy na roli pełnionej na rzecz agresora w kilku miejscowościach na terenie III Rzeszy (Bochow, Lukenwalde, Jütterbog).

W świetle powyższych ustaleń tym bardziej ciekawe stają się przemyślenia Amerykanki – Gillian Sankoff (1980: XXI), która nie bierze pod uwagę żadnych wyjątków od proponowanej przez siebie reguły:

Mówiłam o języku jako o „żyjącym [zjawisku] w świecie społecznym”. Nie jest to pusta figura retoryczna. Ma to na celu wyrażenie mojego przekonania, że w dłuższej perspektywie język jest bardziej zależny od świata społecznego niż odwrotnie. Prawdą jest, że wymiana językowa ułatwia kontakty społeczne, a język może być wykorzystywany do tworzenia struktur rozumienia, które definiują i redefiniują świat dla mówiących. Pomimo jednak racjonalności powyższego poglądu, świat okazuje się być w stanie narzucić językowi swoją rzeczywistość. Język zdecydowanie ułatwia kontakty społeczne, ale jeśli sytuacja jest wystarczająco przekonująca, język się dostosuje. Ktoś nauczy się języka kogoś innego lub osiągnięty zostanie kompromis. Jak już stwierdzono (...), istnienie języka jest całkowicie zależne od utrzymania społecznych możliwości jego użycia, bowiem wartość, jaką przypisują mu mówcy, zależy od jakości i charakteru tych [właśnie] możliwości.

Gdyby to tylko było możliwe, niezwykle interesującym byłoby przeprowadzenie badania socjolingwistycznego w grupie np. byłych niewolników III Rzeszy, czy też innych ludzi, którzy doświadczyli długotrwale stanu zniewolenia, aby mogli sami określić skalę uprawdopodobnienia twierdzenia Gillan Sankoff, w świetle tego, co oni sami przeżyli.

Wedle Terry’ego Crowleya (2008: 75): “(...) języki określone jako pidżyny obejmują swoim zasięgiem tak najbardziej podstawowe i nietrwałe języki kontaktu, używane tylko w wąsko określonych kontekstach, jak i strukturalnie i leksykalnie dużo bardziej rozbudowane odmiany, które są w użyciu przez dłuższy okres czasu i mające wiele funkcji. Niemniej jednak w każdym przypadku języki te może charakteryzować brak użytkowników natywnych”. Te różne fazy rozwoju pidżynów zależą od częstotliwości kontaktów między ludźmi, którzy nimi się posługują, natomiast poziom leksykalny tych języków kontaktu zwykle odzwierciedla cele i zamiary, w jakich użytkownicy języków kontaktu się komunikują. Próby definiowania pidżynów sięgają końca XIX wieku. Julien Vinson (1889: 345–346, cyt. za DeGraff 2003: 393) w swojej definicji języka kreolskiego, jak na swoje czasy, naszym zdaniem dość dokładnie oddał naturę takiego języka oraz ówczesny sposób rozumienia języków kontaktu: „[j]ęzyki kreolskie są rezultatem adaptacji języka, szczególnie jakiegoś języka indo-europejskiego, do – że się tak wyrażę – fonetycznego i gramatycznego talentu ludu o lingwistycznie niższej pozycji. Powstający w ten sposób język jest kompozytem, całkowitą mieszanką, szczególnie w swoim słownictwie, lecz jego gramatyka pozostaje w gruncie rzeczy indo-europejska, w najwyższym stopniu uproszczona”.

Michel DeGraff (2003: 393) przedstawia tę definicję, jako typowy sposób widzenia języków kreolskich oraz ludzi nimi się posługujących. Definiowanie dzisiaj zjawiska kontaktu języków i kultur w taki sposób, w jaki było to robione przez dawnych autorów, byłoby w oczywisty sposób rasistowskie, niemniej sam pomysł, że mogą być języki lepsze i gorsze był wtedy bardzo powszechny w dominującym nurcie nauki. Uderzającym jest to, że niski status społeczny użytkowników języka był automatycznie przenoszony na język, bądź na formę języka, której używali ci ludzie i uważany jako niskiej jakości i tym samym niezgodny z normą. Takie klasyfikowanie języków kontaktu jako języków niezgodnych z normą nie brało pod uwagę tego, że ludzie w niecierpiących zwłoki potrzebach komunikowania dostrajają swoje języki do okoliczności komunikacyjnych przez zabieg upraszczania struktur języka. Stąd też powstający nowy język kontaktu jest o „niezwykle esencjonalnej” naturze.

Wśród badaczy nie ma zgody na jedną i ujednoliconą definicję pidżynu, która byłaby akceptowana przez wszystkich, podobnie jak nie ma jednej definicji języka, tekstu, czy dyskursu, którą by akceptowali wszyscy. Większość wyjaśnień stara się uchwycić naturę oraz esencję pidżynu. Przy czym, jak się wydaje, łatwiej jest definiować określone z góry pidżyny przez wskazanie na ich różne pragmatyczne aspekty i funkcje jakie spełniają w komunikacji społecznej, przez role jakie pełnią w grupach swoich użytkowników, w końcu przez swoje strukturalne charakterystyki. Dla przykładu, Robert Hall (1966: 9) definiuje pidżyn mając głównie na uwadze pidżyn angielski (ang. Pidgin English), podkreślając warunki, w jakich wiele pidżynów powstawało: „(...) wiele typów pidżynu angielskiego powstało w wielu regionach [świata], jako rezultat tego samego podstawowego bodźca: angielscy żeglarze i handlarze (z których wielu dotarło do więcej niż jednego regionu) musiało uprościć swoje języki w kontaktach z ludnością autochtoniczną – przykład takiego procesu określa się mianem <rozproszenia bodźca> [ang. stimulus diffusion]”.

Rozproszenie bodźca polega na transferze uproszczonych form gdziekolwiek żeglarze, czy handlarze się kierują. Definicja przedstawiona przez Halla (ibid.) opisuje sytuację, w której jedna grupa użytkowników języka z założenia politycznie mocniejszego, ma przewagę, aby podyktować warunki komunikacji innej grupie użytkowników języka z założenia politycznie słabszego. Grupa dominująca upraszcza swój język, bowiem zakłada, że tylko wtedy będzie w stanie nawiązać kontakt werbalny z grupą autochtoniczną. Leksykon pidżynu zazwyczaj pochodzi w zdecydowanie większym stopniu z języka leksyfikującego, jednego z języków zaangażowanych w proces formowania się pidżynu. Najczęściej jest to język polityczne mocniejszy. Grupa użytkowników nowego języka kontaktu nie jest liczna. Peter Bakker 1995: 25) w swojej kilkuwarstwowej definicji opisującej strukturę pidżynu, cele powstania oraz ich użytkowników, stwierdza, że:

Pidżyny są językami, które pod względem leksykalnym wywodzą się z innych języków, ale które są strukturalnie uproszczone, szczególnie w swojej morfologii. Pojawiają się kiedy ludzie mają potrzebę komunikacji, ale nie posiadają wspólnego języka. Pidżyny nie mają (lub posiadają bardzo niewielu) użytkowników natywnych, [aby nimi się posługiwać] trzeba się ich nauczyć (...), są używane przez dwie lub więcej grup, są niezrozumiałe dla użytkowników języka, z którego zaczerpnięty został leksykon.

Pomimo tego, że pidżyny pochodzą z już wcześniej istniejących języków naturalnych trzeba się ich nauczyć, jak każdego innego języka, żeby móc je rozumieć i się w nich komunikować. Ich uproszczone struktury bardzo często nie są przejrzyste dla użytkowników języków leksyfikujących, z których w dużej mierze otrzymały swoje słownictwo. Wziąwszy pod uwagę powyższe stwierdzenia, można z dużą pewnością powiedzieć, że każdy pidżyn jest nowym językiem kontaktu i nie jest żargonem istniejącego już języka, nie jest też łamaną odmianką istniejącego już języka, nie jest także dialektem, jest natomiast nowym językiem naturalnym. Obserwacja powstawania nowych naturalnych języków kontaktu może walnie przyczynić się do zrozumienia procesów i mechanizmów powstawania i rozprzestrzeniania się języków w ogólności, jeśli tylko uda się w najbliższej przyszłości zbliżyć do wyabstrahowania ogólnego modelu powstania języka naturalnego.

David DeCamp (1971: 15) w swoim rozumieniu pidżynu podkreśla jego merkantylne pochodzenie i autochtoniczną naturę.

Pidżyn jest wernakularnym językiem kontaktu, zazwyczaj nie będącym językiem natywnym swoich użytkowników. Jest używany w handlu, czy w jakiejkolwiek sytuacji wymagającej komunikacji między ludźmi, którzy nie mówią swoimi językami natywnymi; charakteryzują się ograniczonym słownictwem, eliminacją wielu elementów gramatycznych, takich jak liczba i rodzaj oraz drastycznym ograniczeniem zbędnych składników [języka].

Takie ograniczenie rzekomo zbędnych elementów języka prowadzi do znacznego uproszczenia struktury języka kontaktu, niemniej pozostaje kwestią dyskusyjną, czy takie uproszczenie zawsze prowadzi też do ułatwienia zrozumienia nowego języka kontaktu. Robert Chaudenson przedstawia z kolei bardziej złożoną definicję pidżynu, biorąc pod uwagę także socjohistoryczne tło, w jakim doszło do zjawiska pidżynizacji. Wedle Chaudensona (2001: 22) pidżyn jest “(...) językiem o zredukowanych strukturach i leksykonie, który jest używany w ograniczonej ilości funkcji przez użytkowników, którzy dysponują pełnymi możliwościami komunikacji w innym języku/językach i którzy przynależą do, w dużej mierze, autonomicznych grup społecznych”. Robert Chaudenson (ibid.) wyróżnia dwa typy pidżynów i języków kreolskich: endogenne oraz egzogenne. Do tych dwóch podstawowych typów można z powodzeniem dodać typ trzeci: izogenne języki kontaktu.

(A) Endogenne języki kreolskie, powstające z kontaktu rdzennej ludności, niewolniczej lub nie, oraz napływowej grupy Europejczyków, których aktywność charakteryzowała się jako bardziej handlowa niż rolnicza. Kreole takie powstały w strefie, w której był używany język miejscowy rdzennej populacji, bądź w bezpośredniej bliskości takiej strefy.

Do pierwszego typu języków kontaktu należą „(...) pidżyny i języki kreolskie, które rozwinęły się na bazie kontaktów między ludnością autochtoniczną i grupą napływową, w kontekście ekspansji kolonialnej; przykładem będzie tutaj kolonia oparta na faktoriach i centrach handlowych” (ibid.).

(B) Egzogenne języki kreolskie, często wyspiarskie, powstające w strefach geograficznych, z których generalnie nie wywodzi się żadna z populacji grup będących w kontakcie. Kreole te odpowiadają społecznościom plantacyjnym, bowiem te były od początku zorientowane agrarnie (produkowanie żywności, kawy, przypraw, trzciny cukrowej, etc.). (Chaudenson 1977: 264–265)

Do drugiego typu języków należałyby języki wyrosłe z kontaktów „(...) między imigrantami, a populacjami, które zostały przeszczepione [na nowy grunt]” (ibid.). Dla przykładu, kreol jamajski wydaje się należeć do drugiej kategorii i może być sklasyfikowany jako kreol egzogenny, jako że brytyjscy kolonizatorzy, sami będący równocześnie imigrantami, założyli na Jamajce plantacje, głównie trzciny cukrowej, sprowadzając siłą, w zbrodniczych warunkach, na tę wyspę w XVII oraz w XVIII wieku wielu ludzi (głównie z Afryki Zachodniej), posługujących się bardzo różnorodnymi językami. Co ciekawe, wydaje się, że Robert Chaudenson w swoich rozważaniach przeoczył jeden bardzo interesujący fakt. Otóż, w czasach kiedy niewolnictwo było zgodne z obowiązującym prawem, liczne portugalskie, brytyjskie, francuskie, hiszpańskie czy holenderskie statki niewolnicze wykonywały regularne rejsy między Europą, Afryką, a Nowym Światem. Z Europy transportowano towary na sprzedaż, bądź barterową wymianę do Afryki. Z Nowego Świata do Europy wędrował cukier trzcinowy/melasa, bawełna, tytoń, czy kawa. Natomiast między Afryką, a Nowym Światem ładunkiem najczęściej byli ludzie. Proceder ten odbywał się na ogromną skalę, bowiem wedle szacunków przetransportowanych – jako niewolnicy – zostało między 12 a 15 milionów ludzi (!). To tak, jakby w ciągu niecałego wieku ktoś wyłapał i wywiózł na koniec świata całą ludność dużego europejskiego kraju2. Rejs mógł trwać nawet kilka tygodni, ale to wystarczało, żeby ci przerażeni i częstokroć też skrajnie wycieńczeni ludzie mogli zacząć się komunikować między sobą nie tylko w swoich językach natywnych, ale w nowych językach kontaktu, powstałych na pokładzie, a ściślej mówiąc, w ładowniach statków handlarzy ludźmi.

Oczywiście zdecydowana większość z tych nowych języków kontaktu przepadła w odmętach historii lub Oceanu Atlantyckiego, ale wszystkie te, które powstały w takich warunkach kwalifikowałyby się do trzeciego typu języków kontaktu, jeśli pokusilibyśmy się o rozbudowanie typologii Roberta Chaudensona.

(C) Izogenne języki kreolskie – języki kontaktu powstające raptownie na skutek – często niespodziewanego, czy nawet wymuszonego – kontaktu ze sobą pojedynczych ludzi, bądź nawet większych społeczności mownych. Można z dużą dozą prawdopodobieństwa założyć, że zdecydowana większość izogennych języków kontaktu uległa zapomnieniu i nigdy nie była w żaden sposób utrwalona.

Ten trzeci typ języków kontaktu można nazwać typem izogennym. Do tego typu należałyby języki kontaktu, które rozwinęły się raptownie, np. w kontaktach między masowo transportowanymi ludźmi w ładowniach XVII i XVIII-wiecznych statków niewolniczych, lub rozwinęły się w już mniej dramatycznych okolicznościach, np. w czasie wspólnej pracy. Głównym kryterium wyróżniającym język typu izogennego byłby fakt jego powstania i późniejszego rozwoju na bazie kontaktów między podobnymi do siebie pod względem społecznym imigrantami (bądź grupami imigrantów), z których każdy miałby swój własny język natywny. Język typu izogennego jest językiem kontaktu powstałym ad hoc, z potrzeby chwili, częstokroć w nieludzkich warunkach ładowni statku handlarzy ludźmi lub w tzw. obozach przejściowych dla uchodźców, w których warunki życia przypominają te z ładowni wyżej wspomnianych szkunerów śmierci3.

Badacz języków kontaktu, Peter Mühlhäusler (1986: 3–5) otwarcie stwierdza, że ustanowienie satysfakcjonującej dla większości badaczy definicji pidżynu jest sprawą problematyczną, stąd sam porównuje wybrane definicje, podkreślając, że z tymi definicjami wiąże się wiele trudności; nie zgadza się z poglądem autorstwa Johna Reinecke (1938: 108), podkreślającego prowizoryczny charakter pidżynów i określającego je jako „marginalne”. Mühlhäusler kontruje, pisząc, że ta opinia nie bierze pod uwagę „(...) tego, że pidżyny mogą rozwinąć się do godnego szacunku stopnia stabilności i złożoności” (Mühlhäusler 1986: 4). Peter Mühlhäusler przyrównuje także pidżyny do zjawiska języków mieszanych, chociaż chyba lepszym byłoby określenie tego zjawiska mianem „łączeniem się języków”: „w przypadku łączenia, dwa języki w oczywisty sposób wnoszą znaczny wkład w [powstanie nowego] języka: jeden z nich wnosi zawartość słownikową, a drugi gramatykę”. Wedle tego badacza (Mühlhäusler 1986: 5), pidżyny charakteryzują się tym, że „w odróżnieniu od składni, bodaj najbardziej zróżnicowanym komponentem gramatyki [tych języków] jest leksykon, gdzie powszechne są różne formy synkretyzmu”. Opierając się na powyższych uwagach, Mühlhäusler (1986: 5) proponuje własną definicję pidżynu:

Pidżyny są przykładami częściowo zaplanowanego lub niezaplanowanego procesu uczenia się drugiego języka, rozwijającego się od prostszych do coraz bardziej złożonych systemów z uwagi na coraz bardziej wymagające potrzeby komunikacyjne. Pidżyny z definicji nie mają użytkowników natywnych; są bardziej rozwiązaniami społecznymi niż indywidualnymi, stąd pidżyny muszą być zgodne z regułami [społecznej] akceptowalności.

Sarah G. Thomason (1997: 76) mówi natomiast o narodzinach prototypowego pidżynu w ramach różnych zjawisk kontaktu, jakim podlegają języki, podkreślając, że kontakt między trzema grupami daje początek budowaniu się nowych form językowych:

Prototypowy pidżyn (…) powstaje w sytuacji kontaktu, w którym trzy, bądź więcej grup użytkowników języka spotyka się mając na celu handel lub jakieś inne zamiary o ograniczonych wymogach komunikacyjnych. Ten kontakt między grupami jest na tyle ograniczony, że żadna z [uczestniczących w nim] grup nie ma potrzeby, ani pragnienia, czy sposobności, żeby nauczyć się języków innych grup, i – pomimo tego, że [członkowie grup] mogą być dwu- lub wielojęzyczni, poziom dwu- lub wielojęzyczności poszczególnych członków tych różnych grup jest niewystarczający, aby umożliwić im pełną komunikację w sytuacji kontaktu.

Potrzeby komunikacyjne dotyczą przede wszystkim spraw związanych ze sprawami wymiany handlowej, podobnie rzecz ma się też ze słownictwem uformowanym na początku sytuacji kontaktu. Z czasem, kiedy kontakt się rozwija i pojawiają się nowe sytuacje i potrzeby komunikacyjne, rozbudowywana jest leksyka, która ma służyć w ramach rozbudowującej się o nowe dyskursy wymiany dóbr i informacji. Stąd, z dużą dozą prawdopodobieństwa, można powiedzieć, że to właśnie cel kontaktu określa zakres tworzenia się nowych form leksykalnych. John Holm (1988: 4–5), w swojej definicji pidżynu, stwierdza, że nikt nie uczy się tego języka kontaktu dla celów towarzyskich. Pidżyn jest konstruowany kiedy jest potrzebny nowy zakres wyrażeń do wypełnienia bieżących potrzeb komunikacyjnych:

Pidżyn jest językiem zredukowanym, powstałym z rozbudowanego kontaktu grup ludzi, którzy nie mają wspólnego języka; ewoluuje kiedy potrzebują środków komunikacji werbalnej, być może dla celów handlowych, ale żadna grupa nie uczy się języka rodzimego żadnej innej grupy dla celów towarzyskich, włączają w to również brak zaufania czy brak bliskiego kontaktu. (Holm 1988: 4–5)

Redukcja parametrów językowych, takich jak odmiana (ang. inflection), czy pewne reguły gramatyczne bierze się z natury powstającego przyszłego pidżynu. Typ powstającego pidżynu wśród ludzi wywodzących się z różnych społeczności, którzy nie posiadają wspólnego języka zależy od typów kontaktów jakie mają oraz od dynamicznie zmieniających się sytuacji, w których uczestniczą. Peter Bakker dostrzega ścisły związek między niewerbalnym kontekstem użycia języka, a powstającymi pidżynami, stwierdzając, że „można wyróżnić różne typy pidżynów z uwagi na sytuacje, w których zostały użyte. Wszystkie pidżyny są używane w inter-etnicznych kontaktach, poczynając od [kontaktów] handlowych, a kończąc na aktywnościach religijnych i dyplomatycznych” (Bakker 2008: 136).

Wedle Bakkera, to właśnie te sytuacje wymuszają powstanie nowych typów pidżynów. Stąd badacz ten postuluje następującą typologię pidżynów: pidżyny handlowe – używane przy bezpośredniej wymianie barterowej i sprzedaży między różnymi społecznościami mownymi; pidżyny morskie – używane na pokładach statków przez wielojęzyczne załogi oraz w kontaktach między tymi marynarzami a innymi załogami, jak i z ludźmi, których spotykają na lądzie; pidżyny robocze (ang. workforce pidgins) – jakie mogą powstać w sytuacjach, w których siła robocza jest wielojęzyczna, np. w kopalniach, czy na plantacjach; pidżyny militarne – używane wśród żołnierzy (Bakker 2008: 136). Niektóre pidżyny mają naturę bardzo ulotną, efemeryczną, mogą powstawać w jednej chwili, jeśli sytuacja tego wymaga. Takimi oczywiście byłyby zawsze wszystkie izogenne języki kontaktu, które z definicji, powstają raptownie. Raja Mehrotra (1997: 45–49, cyt. za Bakker 2008: 136) opisuje jeszcze pidżyny turystyczne, które są używane przez przewodników turystycznych, czy obsługę hoteli i gastronomii np. w różnych kurortach, a ich gośćmi. Wydaje się jednak, że tego typu języki kontaktu można z powodzeniem sklasyfikować również jako izogenne języki kontaktu.

Zagadnienie języków superstaratów oraz języków substratów odnosi się do formacji pidżynów, w których „pojedynczy język jest określony jako źródło większości słownictwa pidżynu lub języka kreolskiego, i jest znany jako język leksyfikujący” [ang. the lexifier language] (Sebba 1997: 25). W czasie procesu formowania się języka, proporcja języków, które wpływają i przyczyniają się do leksykalnego kształtu, jaki nabiera rozwijający się język jest nierówna. Mark Sebba jest zdania, że „(...) zdecydowana większość słownictwa pidżynów, czy kreoli wywodzi się tylko z jednego języka, z małym dodatkiem (zazwyczaj mniejszym niż 20 procent), z innych języków. Powyższe pasuje do tezy, że jeden język – w sytuacjach kolonialnych, zazwyczaj język europejskich kolonizatorów – był pierwotnym językiem docelowym [tubylców] uczących się języka” (ibidem.). Stąd też, język dominujący nazywa się superstratem, czy też językiem „górnego poziomu”, który jest także językiem leksyfikującym, z którego pochodzi większość słów używanych w pidżynie, a który później może przekształcić się w język kreolski. Substrat jest językiem „dolnego poziomu”.

Dla przykładu, we wczesnej fazie rozwoju kreola jamajskiego superstratem był język angielski, podczas gdy substratami były różne natywne języki Zachodniej Afryki. Historia językoznawstwa każe w tym miejscu pamiętać też o różnych, nierzadko zupełnie zapomnianych, czy celowo zarzuconych, hipotezach pochodzenia języków kontaktu. Jedną z takich hipotez – hipotezę monogenezy – zaproponował Hugo Schuchardt ([1909] 1979/1987), sugerując, że wszystkie języki kreolskie wywodzić się mogą od jednego przodka (zob. też Whinnom 1971). Donald Winford (2008: 19) zaznacza, że „[z] punktu widzenia zróżnicowania strukturalnego mamy do czynienia z ogromną różnorodnością wśród kreoli opartych o anglojęzyczną leksykę, która swoim zakresem obejmuje zarówno języki bliskie strukturalnie superstratom, jak np. języki bajan, czy kreol trynidadzki, jak i inne, które znacznie od nich się różnią, jak np. kreole surinamskie”. Języki znacznie różniące się od języka leksyfikującego, którym w tym przypadku jest język angielski, są niekiedy nazywane radykalnymi kreolami, natomiast językowe formy bazylektalne, które stosunkowo nieznacznie różnią się od języka leksyfikującego są używane w Belize, Guyanie, czy na Jamajce4.

Pomysł polega na tym, że języki kreolskie rozwijają się w nieco schematyczny i ustalony sposób: od wstępnych żargonowych form poprzez rozwijający się pidżyn, który stopniowo się rozszerza, i wreszcie, kiedy pojawi się pokolenie, które używa pidżynu jako swojego pierwszego języka, wtedy następuje faza udomowiania tego języka kontaktu, który przekształca się w język kreolski. Salikoko Mufwene (2008: 553) nie akceptuje tego schematu, a w artykule zatytułowanym “Creoles and Pidgins”, którego tytuł celowo podważa tradycyjny porządek tych dwóch zjawisk językowych, twierdzi, że często powtarzane stałe sformułowanie „pidgins and creoles” „(…) jest zgodne z błędnym założeniem, że języki kreolskie wyewoluowały z wcześniejszych pidgin lingua francas” (ibid.). Według Salikoko Mufwene nie ma dowodów na poparcie teorii, że języki kreolskie rozwijają się z pidżynów, a co więcej, „przemawia przeciwko temu społeczno-gospodarcza historia kolonizacji świata przez Europę począwszy od XV wieku” (ibid.). Salikoko Mufwene twierdzi, że pidżyny i języki kreolskie rozwijały się równolegle, odchodząc „(…) od używania bliższych aproksymacji europejskich języków kolonialnych, którymi początkowo posługiwały się populacje kreolskie oraz tłumacze” (ibid.).

Ta rozbieżność w formie i strukturze nowych odmian z języka leksyfikującego była konsekwencją przekazywania źle wyuczonych form przez jednych użytkowników innym użytkownikom. Później następował dalszy rozwój nowych odmian, podobnie jak w innych językach. Stąd „(…) ani [języków] kreolskich, ani pidżynów nie można wyodrębnić jako strukturalnego typu języków o określonej kombinacji cech lub procesów ewolucyjnych, które odróżniają je od innych języków” (ibid.). To podejście, przerywające łańcuch kolejnych etapów rozwoju języków kontaktu, jest stosunkowo nową tendencją w studiach nad rozwojem pidżynów i języków kreolskich. Dla Salikoko Mufwene podstawowa różnica między pidżynami a językami kreolskimi tkwi w sytuacjach, w których języki te się pojawiły:

(…) kreole [w rozumieniu – kreolskie języki kontaktu] i pidżyny to nowe odmiany językowe, które powstały w wyniku kontaktów między kolonialnymi niestandardowymi odmianami języka europejskiego a kilkoma językami pozaeuropejskimi wokół Atlantyku oraz na Oceanie Indyjskim i Pacyfiku w XVI–XIX wieku. Pidżyny zwykle pojawiały się w koloniach handlowych, które rozwijały się wokół fortów handlowych lub wzdłuż szlaków handlowych, takich jak wybrzeża Afryki Zachodniej. Mają one zredukowane struktury i są wyspecjalizowane w swoich funkcjach [dyskursach – red.] (zwykle handlowych) i początkowo służyły jako nie-rodzime lingua francas użytkownikom, którzy zachowali swoje rodzime języki do codziennych interakcji. (Mufwene 2008: 544)

Przedstawione powyżej definicje podkreślają niestabilność i kruchość języka kontaktu jakim niewątpliwie jest pidżyn, bowiem „[p]idżyny z natury rzeczy mają tendencję do niestabilności, zarówno pod względem systemu językowego, jak i funkcji. Jeśli nie należą do małej grupy pidżynów, które stają się ustandaryzowane, udomowiane lub jedno i drugie, mogą całkowicie zniknąć, gdy przeminie potrzeba społeczna, która spowodowała ich powstanie” (Muysken, Smith, 1995: 7). Mark Sebba (1997: 36) stwierdza, że te, które pojawiają się i szybko znikają, są pidżynami albo sporadycznym, lub jednorazowym kontaktem, tj. nigdy nie mają szansy wyewoluować w rozbudowany pidżyn lub język kreolski. Ze wszystkich badanych definicji możemy pokusić się na wyróżnienie sześciu charakterystycznych cech pidżynów. Otóż języki te:

a. nie mają użytkowników natywnych;

b. ich gramatyka jest uproszczona, ale niekoniecznie prosta;

c. wynikają z potrzeby natychmiastowej komunikacji;

d. ewoluują z kontaktu między dwoma lub więcej językami;

e. pojawiają się w koloniach handlowych lub niewolniczych;

f. większość słownictwa pidżynu wywodzi się z języka leksyfikującego.

Ważne jest tutaj wyraźne rozróżnienie między pidżynami a językami mieszanymi. Czasami pidżyny są nazywane językami mieszanymi, ale istnieje między nimi wyraźne rozróżnienie. Istnieją trzy istotne cechy charakteryzujące języki mieszane. Po pierwsze, przyjęło się uważać, że języki mieszane są wynikiem kontaktu dwóch języków; po drugie, mają własnych rodzimych użytkowników, a co najważniejsze, ich gramatyka jest tak samo złożona, jak gramatyka ich języków źródłowych (Sebba 1997: 36). Jeśli zaś chodzi o pidżyny, to kontakt między trzema lub więcej językami powoduje upraszczanie ich gramatyki, chociaż nowa odmiana może być znacznie bardziej złożona niż język, z którego się dany pidżyn się wyłonił. Z uwagi na powyższą konstatację Robert Hall zauważa, że „[w] związku z tym nie wolno nam myśleć o pidżynie, jako o języku reprezentującym zwykłą dwustronną fuzję; lecz raczej jako o języku rozwijającym się zazwyczaj z języka europejskiego (w czasach współczesnych) z silnymi wpływami jednego lub kilku innych, czasem bardzo wielu języków o zwykle nieeuropejskim pochodzeniu” (Hall 1966: 25). Pojedynczy język kontaktu zaczyna żyć własnym życiem, tworząc całą gamę nowych odmian, których część ostatecznie będzie bardzo przypominała, lub nawet być może kiedyś zrówna się z językiem leksyfikującym.

Przykłady na rodzime izogenne języki kontaktu, sprzed niemal trzech pokoleń, które cały czas nie mogą doczekać się na dogłębne badania są zawikłane historie znacznej części ludności polskiej, która zamieszkiwała dawne Kresy Rzeczypospolitej przed 1939 rokiem i posługiwała się na co dzień dominującym językiem polskim, ale potrafiła też posługiwać się w różnym stopniu ukraińskim, rosyjskim, w niewielkim zakresie też jidysz – z uwagi na bogatą sieć kontaktów ze swoimi sąsiadami z pobliskich kresowych wsi i miasteczek, którzy mówili w tych językach.

Ludzie ci w dużej mierze niemal z dnia na dzień zostali przetransportowani przez niemieckiego okupanta do pracy niewolniczej na teren III Rzeszy i zostali zmuszani do podjęcia prób przyswojenia sobie języka oprawcy. Jeden z konkretnych przypadków takiego modus vivendi dotyczył wywiezionych w rejon miejscowości Bochow (położonej kilkadziesiąt kilometrów na południowy wschód od Berlina). W tym przypadku językiem opresora był standardowy język niemiecki, który de facto był tylko w podstawowym stopniu, jeśli w ogóle, przyswajany przez ludność polską przetransportowaną na te tereny do pracy niewolniczej na rzecz III Rzeszy.

W opisywanym przypadku, w czasie trwania rzezi wołyńskiej, po bestialskim nocnym napadzie nacjonalistów ukraińskich5 z trzeciego na czwartego maja 1943 roku na polską wieś Kąty6, ocaleńcy zostali dodatkowo ograbieni przez wojsko III Rzeszy z części swojego dobytku, załadowani do pociągu towarowego i po kilkunastu dniach podróży do Niemiec byli już niewolnikami III Rzeszy (wystawione im karty pracy noszą datę rejestracji: 16 maja 1943 roku). Jak wynika z relacji świadków tamtych lat niewolniczej pracy na polach III Rzeszy, ich zarządcą i – de facto – panem życia i śmierci, był „G. Schüler” z miejscowości Bochow i wśród tej społeczności mownej najprawdopodobniej nie powstał żaden język kontaktu. Zastanawiać by się można dlaczego tak się działo, skoro model niewolniczej pracy na roli Polaków z Wołynia w III Rzeszy nie odbiegał generalnie od modelu pracy niewolników przymuszanych do pracy na karaibskich polach bawełny, czy trzciny cukrowej.

Być może pokusić by się można o pewną hipotezę sugerująca, że w tym modelu funkcjonowania niewolnika są jednak znaczące różnice, które mogły mieć wpływ na potrzebę szybszej akulturacji, co pociągać też mogło za sobą potrzebę rozwijania kontaktu werbalnego. Na Karaibach pracowali ludzie, którzy byli przetransportowani drogą morską, co w ich przypadku zupełnie wykluczało rychły powrót do domu i mogło wręcz zabijać w nich nadzieję na powrót w rodzinne strony; w przypadku opisywanych niewolników III Rzeszy nadzieja na powrót do domu zwykle była bardzo żywa, co więcej, ludzie ci nawykli do długich podróży piechotą lub konno, więc – z ich perspektywy – sama odległość drogą lądową nie była istotną przeszkodą. Jedną z rzeczy bardzo przez nich wyczekiwanych, aby wyruszyć w drogę powrotną do domu, był upadek militarny oprawcy i koniec wojny. Ponadto w wielu przypadkach Polacy przesiedleni zostali całymi rodzinami, które posługiwały się polszczyzną i które za wszelką cenę starały trzymać się razem, bowiem wychodzili z założenia, że razem łatwiej jest przetrwać. Natomiast niewolnicy przetransportowani np. na Karaiby rzadko kiedy mieli szczęście chociażby zobaczyć kogoś ze swojej rodziny. Podczas spotkania pobratymca posługującego się tym samym językiem etnicznym, nawet jeśli sporadycznie dochodziło do takich spotkań, poświęcenie dłuższej chwili na spokojną rozmowę z krewniakiem było niezwykle trudne, lub niemal wręcz niewykonalne.

Człowiek ze swojej natury jest istotą społeczną, zabiegającą o kontakty z innymi ludźmi, dlatego też być może warunki językowej izolacji wśród ludzi posługujących się różnymi językami etnicznymi, świadomość izolacji geograficznej, wykluczająca powrót do miejsca pochodzenia oraz chęć przetrwania, w czym bardzo istotnym elementem jest lepsze zrozumienie sytuacji, w której zniewolony człowiek się znalazł, stanowiły o prężnie rozwijających się językach kontaktu wśród tych grup ludzi, które nie ze swojej winy znalazły się – ze swojej perspektywy na końcu świata, czyli np. na Karaibach. Wspólny język może odgrywać niezwykle istotną społeczną rolę grupotwórczą i formacyjną, niesie ze sobą też istotny walor natury psychicznej, bowiem może znacząco pomóc w przetrwaniu, kiedy inni członkowie grupy są w stanie wesprzeć psychicznie człowieka upadającego na duchu i tracącego nadzieję na powrót do domu.

W tym miejscu warto wskazać na istotną potrzebę prowadzenia dalszych pogłębionych studiów nad innym izogennym językiem kontaktu jakim niewątpliwie była „lagerszpracha”. Był to izogenny język kontaktu, którym posługiwali się między sobą niektórzy więźniowie obozów koncentracyjnych. Wedle informacji Davida Gramlinga (2012) część byłych więźniarek i użytkowniczek lagerszprachy, które się ze sobą kontaktowały (po zakończeniu wojny), chcąc rozmawiać o swoich obozowych przeżyciach przechodziło właśnie na lagerszprachę, bowiem w żadnym innym języku nie potrafiły rozmawiać o tym, co przeżyły w obozach.7

Mając na uwadze powyższe informacje, tym ciekawsze jest to, że pewna część Polaków pochodzących z Wołynia odmawiała nauki języka agresora, stawiając takim próbom zdecydowany, chociaż tylko bierny opór. Dużo szybciej językiem nowego miejsca zaczynały posługiwać się kilkuletnie dzieci zniewolonych Polaków z Wołynia. Z relacji świadków wynika, że nie był to żaden język kontaktu, tylko podstawowy język niemiecki. Dzieci te często towarzyszyły rodzicom jako tłumacze w miejscach, gdzie można było drogą handlu, kupna lub barteru załatwić dodatkową rację żywności, żeby rodzina mogła przetrwać kolejny dzień niewolniczej pracy.

Na marginesie tej dygresji dodać można, że komunikacja władz reprezentujących agresora zwykle miała miejsce za pośrednictwem tłumacza, który sam bardzo często tylko pobieżnie znał jeden z tłumaczonych języków (zwykle był to Niemiec, który słabo znał język polski, rzadziej Polak posługujący się w jakimś stopniu językiem niemieckim). Stąd popełniane były liczne błędy np. przy transliteracji polskich nazwisk, do czego władze niemieckie, zwyczajowo bardzo skrupulatne, miały stosunek lekceważący, i tak np. Maria i Franciszek Chruszczewscy z Antonówki (powiat krzemieniecki, województwo wołyńskie z siedzibą w Łucku) widnieli w dokumentacji III Rzeszy jako „Francischek Kruschewskij” i „Maria Kruschewska”8.

Zjawisko odmowy nauczenia się nowego języka, czy nawet podjęcia prób wytworzenia jakiegoś izogennego języka kontaktu, który miałby potencjał ulżenia w kontaktach z nazistowskimi zarządcami, jest tym bardziej zdumiewające, i świadczyć może o biernym oporze jaki usiłowali stawiać Polacy agresorowi niemieckiemu.

Weźmy pod uwagę także to, że w skrajnych przypadkach każdy, nawet najmniejszy opór mógł kosztować życie oraz miejmy na uwadze też fakt, jak usilnie agresor starał się zniemczyć ludność polską niemal natychmiast zniemczając polskie nazwy własne miejscowości i publikując już kilka tygodni po wkroczeniu do Polski publiczne odezwy w nowym języku kontaktu, który miał służyć szybkiemu rugowaniu z użycia języka polskiego. Technicznie rzecz ujmując – agresor sam usilnie próbował katalizować zmiany językowe przez budowanie leksykalnych i stylistycznych podstaw do zainicjowania powstania jakiegoś języka kontaktu.

Ciekawym obrazem do omawianego przykładu może być np. „Wezwanie do płacenia podatków” wydane przez okupanta w Gnieźnie trzeciego października 1939 roku, w którym nazwy własne nowych urzędów oraz nazwy miejscowości okupant celowo przedstawia w swoim języku etnicznym, resztę informacji przedstawiając w języku polskim9. Takie zachowanie można określić jako celowe i przemyślane próby powołania do życia języka kontaktu przez najeźdźcę.

Interesujący rozdział na temat samego języka III Rzeszy można przeczytać w niedawno przetłumaczonej na język polski pracy Richarda Grunbergera ([1971] 2022: 382–389) pt. Historia społeczna Trzeciej Rzeszy. O niezwykłych formach językowych wprowadzanych do codziennego językowego uzusu, oraz o języku przeciążonym retoryką i neologizmami przez propagandystów nazistowskich pisze też Victor Klemperer ([1949] 1983).

Kończąc ten tekst chcielibyśmy podkreślić istotę niezwykłego dynamizmu w rozwoju języków świata na przestrzeni dziejów, wskazując na to, że warto pamiętać, iż „czystość językowa” jest bytem wyłącznie teoretycznym, i pewnego rodzaju szaradą myślową, a dzieje się tak chociażby z tego względu, że ludzie, podobnie jak i ich kultury oraz języki, zawsze byli i są w ciągłym kontakcie i naturalnie dzięki temu kultury i języki cały czas się zmieniają. Tak też i języki naturalne są naturalnymi obiektami kontaktu i wymiany społeczno-kulturowej i właśnie jako takie zjawiska należy je badać. Badanie takie jest najbliższe prawdy, kiedy jest przeprowadzone z uwzględnieniem całej sieci zależności społeczno-kulturowych, w których badany język funkcjonuje. Badanie tak złożonego zjawiska jakim jest język naturalny w oderwaniu go od rzeczywistości, czyli od jego znaczeniotwórczych społeczno-kulturowych sieci wzajemnych relacji, jest z definicji skazane na niepowodzenie, bowiem nie byłoby to badanie języka naturalnego, a tylko sztucznego tworu, na domiar złego całkowicie wyabstrahowanego ze swojego środowiska naturalnego, które nadaje mu znaczenie.

1 Na podstawie: (a) pierwotnego anglojęzycznego tekstu (Knapik 2019: 41–48; 85); oraz (b) fragmentu rozbudowanego o nowe źródła tekstu opublikowanego w języku polskim (Knapik, Chruszczewski 2023: 78–88; 222–226). Wszystkie tłumaczenia zostały wykonane przez autorów.

2 Szacuje się, że “[w] przededniu I rozbioru 1772 państwo [polskie] zamieszkiwało ok. 14 mln mieszkańców, przy średniej gęstości zaludnienia ok. 19 osób/km2” [hasło: „Polska. Ludność”; www.encyklopedia.pwn.pl - data dostępu: 3 października 2019]. Warto w tym miejscu wskazać na pracę Kamila Janickiego z 2021 roku pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, napisaną z niezwykłą swadą i w oparciu o bardzo dobrze udokumentowane materiały źródłowe, w której autor dowodzi, że nieludzki system pańszczyźniany – przez wielki ugruntowywany na ziemiach polskich – był de facto systemem niewolniczym. Biorąc pod uwagę skalę tego systemu, można śmiało podpisać się pod gorzką konstatacją Jana Sowy, który recenzując tekst Janickiego stwierdza, że „jesteśmy społeczeństwem postniewolniczym i musimy mierzyć się z typowymi dla niego problemami”.

3 Zob. też np. słynne dzieło malarskie Williama Turnera pt. „Statek niewolniczy”, które po powstaniu niezwykle poruszyło odbiorców, stając się w swoich czasach niemal podstawą do skandalu obyczajowego.

4 Zob. też np. niezwykle szczegółowe studium komparatywne oparte na materiale języków kreolskich, których językiem leksyfikującym był język angielski, opracowane przez Andreia A. Avrama (2005) i jego studia szczegółowe poświęcone tzw. angielskim kreolom atlantyckim (ang. Atlantic English Creoles) – (Avram 2001), językom kontaktu z Trynidadu (Avram 1999) i Tobago (Avram 2002a, 2003), Grenady (Avram 2002b), Surinamu (Avram 2004; Muysken, Smith, Borges 2015, Borges 2014) oraz pracę, którą zredagowali Artur Spears i Donald Winford (1997).

5 Zob. opis obrony wsi Kąty w powiecie krzemienieckim, woj. Wołyńskie z siedzibą w Łucku: https://pl.wikipedia.org/wiki/Obrona_Kut (data dostępu: 21 kwietnia 2022 roku); zob. też np. pracę autorstwa Tymothy Snydera z 2003 roku pt. The Reconstruction of Nations. Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus 1569–1999. New Haven, CT: Yale University Press.

6 Zob. też Archiwum Historii Mówionej, Fundacja Ośrodka KARTA, 02–536 Warszawa, ul. Narbutowicza 29; relacja Pani Leokadii Wawrzykowskiej (z domu Chruszczewskiej, ur. 26 XI 1914 roku w Kątach, pow. Krzemieniec). Nagranie z 20 XI 2010 roku wykonane w Radomiu przez Annę Maciąg, sygnatura: PL_1001_AHM_22_2704_0001.

Strona https://osa.archiwa.org/jednostki/PL_1001_AHM_22_2704_0001 (data dostępu: 14 lutego 2022 roku).

7 Jesteśmy zobowiązani Pani prof. Małgorzacie Tryuk za wskazanie tego tropu badawczego.

8 Zob. zdjęcie załączonych kart pracy wystawiane przez urzędników III Rzeszy: zdjęcie nr 1 – „arbeitskarte Francischek Kruschewskij” oraz zdjęcie nr 2 – „arbeitskarte Maria Kruschewska” [w:] Knapik, Chruszczewski 2023: 240, 241).

9 Zob. zdjęcie nr 3 „wezwanie do płacenia podatków” z 3 października 1939 roku; Gniezno, Muzeum Początków Państwa Polskiego, fot. Piotr P. Chruszczewski [w:] Knapik, Chruszczewski (2023: 242).

Źródła cytowane

Avram, Andrei A. (1999) “On the Origin and Diffusion of Atlantic English Creoles: First Attestations from Trinidadian English Creole”. [W:] Revue Roumaine de Linguistique. Tome XLIV. Nr 1–4; 71–85.

Avram, Andrei A. (2001) “Shared Features in the Atlantic English Creoles”. [W:] Revue Roumaine de Linguistique. Tome XLVI. Nr 1–4; 69–89.

Avram, Andrei A. (2002a) “Investigating the Origin and Diffusion of Atlantic English Creoles: First Attestations from Tobagonian”. [W:] Analele Universităţii Bucureşti. Limbi şi Literaturi Străine. Anul LI; 109–121.

Avram, Andrei A. (2002b) “Atlantic and World-Wide Features Recorded in Grenada English Creole”. [W:] Revue Roumaine de Linguistique. Tome XLVII. Nr 1–4; 73–83.

Avram, Andrei A. (2003) “First Attestations of World-Wide Features in English Pidgins and Creoles. Addenda et Corrigenda”. [W:] Revue Roumaine de Linguistique. Tome XLVIII. Nr 1–4; 173–186.

Avram, Andrei A. (2004) “Diagnostic Features of English-Lexicon Contact Languages: First Attestations in the Creoles of Surinam”. [W:] Analele Universităţii Bucureşti. Limbi şi Literaturi Străine. Anul LIII; 13–30.

Avram, Andrei A. (2005) On The Syllable Structure of English Pidgins and Creoles. Bukareszt, Rumunia: Editura Universităţii din Bucureşti.

Bakker, Peter (1995) “Pidgins”. [W:] Jacques Arends, Pieter Muysken, Norval Smith (red.) (1995) Pidgins and Creoles. An Introduction. Amsterdam, Nerherlands; Philadelphia, PA: John Benjamins; 25–39.

Bakker, Peter (2008) “Pidgins versus Creoles and Pidgincreoles”. [W:] Silvia Kouwenberg, John Victor Singler (red.) The Handbook of Pidgin and Creole Studies. Oxford, UK; Malden, MA: Blackwell Publishing; 130–157.

Chaudenson, Robert (1977) “Toward the Reconstruction of of the Social Matrix”. [W:] Albert Valdman (red.) Pidgin and Creole Linguistics. Bloomington, IN: Indiana University Press; 259–277.

Chaudenson, Robert (2001) Creolization of Language and Culture. London: Routledge.

Chruszczewski, Piotr P. (2022) „Językoznawstwo antropologiczne we współcześnie prowadzonych badaniach nad językiem i kulturą”. [W:] Academic Journal of Modern Philology. Vol. 15; 117–126.

Crowley, Terry (2008) “Pidgin and Creole Morphology”. [W:] Silvia Kouwenberg, John Victor Singler (red.) The Handbook of Pidgin and Creole Studies. Malden, MA; Oxford, UK: Blackwell; 74–98.

DeCamp, David (1971) “Introduction: The Study of Pidgin and Creole Languages”. [W:] Dell Hymes (red.) Pidginization and Creolization of Languages. New York: Cambridge University Press; 13–39.

DeGraff, Michael (2003) “Against Creole Exceptionalism”. [W:] Language. Tom 79, nr 2; 391–410.

Gramling, David (2012) “An Other Unspeakability: Levi and the Lagerszpracha”. [W:] New German Critique 39 (3); 165–187.

Grunberger, Richard ([1971] 2022) Historia społeczna Trzeciej Rzeszy.[A Social History of the Third Reich. London: The Orion Publishing Group]. Tłum. pol. Witold Kalinowski. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.

Hall, Robert (1966) Pidgin and Creole Languages. Ithaca, NY: Cornell University Press.

Holm, John A. (1988) Pidgins and Creoles. Theory and Structure. Tom 1. Cambridge, UK: Cambridge University Press.

Janicki, Kamil (2021) Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Klemperer, Viktor ([1949] 1983) Lingua Tertii Imperii. [Berlin]. Kraków, Wrocław: LTI – Notatnik filologa.

Knapik, Aleksandra R. (2019) Jamaican Creole Proverbs from the Perspective of Contact Linguistics. San Diego, CA: Æ Academic Publishing.

Knapik, Aleksandra R., Piotr P. Chruszczewski (2023) Kreolingwistyka w zarysie. Językowo-kulturowe mechanizmy przetrwania, rozwoju i dezintegracji. San Diego, CA: Æ Academic Publishing.

Mehrotra, Raja Ram (1997) “Reduplication in Indian Pidgin English”. [W:] English Today. Tom 13; 45–49.

Mufwene, Salikoko S. (2008) “Creoles and Pidgins”. [W:] Haruko Momma, Michael Matto (red.) A Companion to the History of the English Language. Oxford, UK, Malden, MA: Blackwell Publishing; 553–566.

Mühlhäusler, Peter (1986) Pidgin and Creole Linguistics. Oxford, UK; Malden, MA: Blackwell Publishing.

Muysken Pieter, Norval Smith, Robert Borges (red.) (2015) Surviving the Middle Passage. The West Africa-Surinam Sprachbund. Trends in Linguistics. Berlin, Niemcy, Boston, MA: Walter de Gruyter.

Reinecke, John E. (1938) “Trade Jargons and Creole Dialects as Marginal Languages”. [W:] Social Forces. Tom 17, nr 1 (październik 1938); 107–118.

Sankoff, Gillian (1980) The Social Life of Language. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.

Schuchardt, Hugo Ernst Mario ([1909] 1979) “Die Lingua Franca”. [W:] Zeitschrift für romanische Philologie 33; 441–461. Opublikowano (1979) jako The Ethnography of Variation: Selected Writings on Pidgins and Creoles. Tłum. Na język angielski: Thomas L. Markey. Ann Arbor, MI: Karoma. Przetłumaczone też (1987) jako “The Lingua Franca”. [W:] Glenn Gilbert (red.) Pidgin and Creole Languages: Selected Essays by Hugo Schuchardt. Cambridge, UK: Cambridge University Press; 65–88.

Sebba, Mark (1997) Contact Languages. Pidgins and Creoles. London: Macmillan.

Snyder, Tymothy (2003) The Reconstruction of Nations. Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus 1569–1999. New Haven, CT: Yale University Press.

Spears, Arthur K., Donald Winford (red.) (1997) The Structure and Status of Pidgins and Creoles. Amsterdam, Netherlands; Philadelphia, PA: John Benjamins.

Strukowska, Marta E., Piotr P. Chruszczewski (2022) “Anthropolinguistic Tools to Study Political Linguistics. The Case of Donald Trump’s 2020 Campaign Discourse”. [W:] Academic Journal of Modern Philology. Vol. 16; 243–266.

Thomason, Sarah G. (1997) “A Typology of Contact Languages”. [W:] Arthur K. Spears, Donald Winford (red.). The Structure and Status of Pidgins and Creoles. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins; 71–88.

Vinson, Julien (1889) “Créoles”. [W:] Dictionnaire des sciences anthropologiques. Adolphe Bertillon et al. (red.). Paris: Doin; 345–47.

Whinnom, Keith (1971) “Linguistic Hybridization and the ‘Special Case’ of Pidgins and Creoles”. [W:] Dell Hymes (red.) Pidginization and Creolization of Languages. Cambrodge, UK: Cambridge University Press; 90–116.

Winford, Donald (2008) “Atlantic Creole Syntax”. [W:] Silvia Kouwenberg, John Victor Singler (red.) The Handbook of Pidgin and Creole Studies. Oxford, UK; Malden, MA: Blackwell Publishing; 19–48.

Źródła sieciowe oraz inne źródła

Borges, Robert (15 października 2014) “Creolization and Language Contact in Suriname”. Wykład gościnny przedstawiony we Wrocławiu podczas spotkania Komisji Nauk Filologicznych Oddziału Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu.

Opis obrony wsi Kąty w powiecie krzemienieckim, woj. Wołyńskie z siedzibą w Łucku: https://pl.wikipedia.org/wiki/Obrona_Kut (data dostępu: 21 kwietnia 2022 roku);

Archiwum Historii Mówionej, Fundacja Ośrodka KARTA, 02–536 Warszawa, ul. Narbutowicza 29; relacja Pani Leokadii Wawrzykowskiej (z domu Chruszczewskiej, ur. 26 XI 1914 roku w Kątach, pow. Krzemieniec). Nagranie z 20 XI 2010 roku wykonane w Radomiu przez Annę Maciąg, sygnatura: PL_1001_AHM_22_2704_0001.

Strona https://osa.archiwa.org/jednostki/PL_1001_AHM_22_2704_0001 (data dostępu: 14 lutego 2022 roku).

Zdjęcie nr 1 – „Arbeitskarte Francischek Kruschewskij” – karta pracy niewolniczej Franciszka Chruszczewskiego [nr 697, przyporządkowanie: Bochow, nadzorca: G. Schüler], wydana przez nazistowskich urzędników III Rzeszy. Archiwum prywatne Piotra P. Chruszczewskiego; zob. też Knapik, Chruszczewski (2023: 240).

Zdjęcie nr 2 – „Arbeitskarte Maria Kruschewska” – karta pracy niewolniczej Marii Chruszczewskiej [nr 698, przyporządkowanie: Bochow, nadzorca: G. Schüler], wydana przez nazistowskich urzędników III Rzeszy. Archiwum prywatne Piotra P. Chruszczewskiego; zob. też Knapik, Chruszczewski (2023: 241).

Zdjęcie nr 3 – „wezwanie do płacenia podatków” z 3 października 1939 roku, Gniezno; dokument ze zbiorów Muzeum Początków Państwa Polskiego, Gniezno; fot. Piotr P. Chruszczewski, zob. też Knapik, Chruszczewski (2023: 242).

Received:

09/10/2023

Reviewed:

13/10/2023

Accepted:

18/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.13

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Barbara Komenda-Earle

Universität Stettin, Institut für Sprachwissenschaft

barbara.komenda-earle@usz.edu.pl

ORCID: 0000-0002-5112-9336

Modellierung und Derivation in der Phraseologie.
Der Fall der hyperbolischen Verbalphraseme
im Deutschen

Modeling and Derivation in Phraseology: The Case of Hyperbolic Verbal Phrasemes in German

Abstract

The paper deals with selected hyperbolic verbal phrasemes of German and their formation mechanisms. Hyperbolic metaphor and hyperbole are present as semantic-rhetorical foundations of the formation of the studied phrasemes and are not only based on semantic-syntactic combinations within the phraseological components, but also on corresponding cognitive structures (metaphor models and metonymies). Both types of operations are explained in the article. The formation mechanisms of hyperbolic verbal phrasemes enter into larger areas of study of phraseology: modeling of phraseological systems and phraseological derivation. Hyperbolic verbal phrasemes as typically idiosyncratic units prove to be modelable, i.e. describable in series within syntactic-semantic schemata. They are also subject to lively derivational processes, i.e. they form the basis for the emergence of new phrasemes. Modeling and derivation are thus important factors in the formation of hyperbolic verbal phrases and are also explained in the article.

Keywords: hyperbolic phrasemes, somatisms, modeling in phraseology, phraseological derivation, metaphor modells, metonymy

Schlüsselwörter: hyperbolische Phraseme, Somatismen, Modellierung in der Phraseologie, phraseologische Derivation, Metaphernmodelle, Metonymie

1. Einleitung

Der Beitrag befasst sich mit ausgewählten hyperbolischen Verbalphrasemen des Deutschen und hat zum Ziel, ihren Bildungsmechanismen nachzugehen. Semantisch-rhetorische Grundlagen der Bildung von den untersuchten Phrasemen stellen die hyperbolische Metapher und die Hyperbel dar, die zum einen auf semantisch-syntaktischen Kombinationen innerhalb der phraseologischen Komponenten basieren, zum anderen auf entsprechende kognitive Strukturen (Metaphernmodelle und Metonymien) zurückgeführt werden können. Beide Typen von Operationen werden im Beitrag veranschaulicht.

Die Bildungsmechanismen von hyperbolischen Phrasemen gehen zugleich in größere Untersuchungsbereiche der Phraseologie ein: Modellierung der phraseologischen Systeme und phraseologische Derivation.

Hyperbolische Verbalphraseme als typisch idiosynkratische Einheiten erweisen sich als modellierbar, d. h. innerhalb von syntaktisch-semantischen Schemata in Serien beschreibbar.

Sie unterliegen auch regen Derivationsprozessen, d. h. bilden Grundlagen für das Entstehen neuer Phraseme.

Modellierung und Derivation stellen damit wichtige Faktoren der Bildung von hyperbolischen Verbalphrasemen und werden im Beitrag ebenfalls erläutert.

2. Hyperbolische Modelle1 bei Fleischer (21997)

Fleischer (21997: 195–196) nennt unter syntaktisch-semantischen Bildungsweisen an Phraseologismen die hyperbolischen Phraseologismen, denen „das semantische Merkmal der Intensität“ eigen ist.

Dabei unterscheidet er zwei Typen von hyperbolischen Strukturmodellen:

reflexive Strukturmodelle mit der Bedeutung ‚Beschädigung oder Zerstörung eines menschlichen Körperteils durch den Menschen selbst‘: sich den Kopf zerbrechen, sich den Hals verrenken, sich die Augen ausgucken, sich (k)ein Bein ausreißen, sich die Zunge aus dem Hals reden, sich die Lippen wund reden, sich die Lunge aus dem Leibe schreien,

nicht reflexive Strukturmodelle mit der Bedeutung ‚Beschädigung oder Zerstörung eines menschlichen Körperteils von jemandem anderen‘: jmdm. das Herz von dem Leibe reißen, jmdm. alle Knochen vom Leibe zerschlagen.2

3. Das Korpus und die Strukturtypen der hyperbolischen Verbalphraseme

Bei den von Fleischer (21997: 195-196) unterschiedenen Strukturmodellen handelt es sich folglich um reflexive und nicht reflexive Konstruktionen, die aufgrund von bestimmten syntaktischen Bildungsmustern auf den Ausdruck der Intensität und Übertreibung festgelegt sind.

In diesem Teil des Beitrags gilt es, syntaktische Bildungsmuster (strukturelle Typen) der hyperbolischen Phraseme3 unter dem Aspekt ihrer Modellierbarkeit (vgl. Abschnitt 5) zu ermitteln.

Das Korpus wird in Anlehnung an das Material von Fleischer (21997: 196–197) und die Wörterbücher https://www.duden.de/, Duden. Redewendungen (42013) und Schemann (1992) zusammengestellt und umfasst 37 hyperbolische Phraseme.

A. [sich NOMEN Akkusativobjekt (Körperteil) VERB Infinitiv]

sich <Dativ> die Augen ausweinen/ rot weinen (sehr weinen; aus dem Klagelied Jeremias 2, 11)

sich <Dativ> den Arsch abfrieren (derb: sehr frieren)

sich <Dativ> den Arsch aufreißen (derb: sich sehr anstrengen)

sich <Dativ> ein Bein ausreißen, antonym sich <Dativ> kein Bein ausreißen (umgangssprachlich: sich [bei der Arbeit] (nicht) besonders anstrengen)

sich <Dativ> die Beine abstehen (umgangssprachlich: lange stehen und auf etwas warten müssen)

sich <Dativ> die Kehle ausschreien (umgangssprachlich: anhaltend laut schreien)

sich <Dativ> [an etwas] den Kopf einrennen (bei einem Vorhaben auf Widerstand stoßen, nicht zum Ziel kommen)

sich <Dativ> [an etwas] den Kopf zerbrechen/ zermartern/ zergrübeln (umgangssprachlich: angestrengt nachdenken, in einer schwierigen Lage nach einer Lösung suchen)

sich <Dativ> die Zunge abbeißen (unter keinen Umständen bereit sein, eine bestimmte Information preiszugeben)

Variante des Phrasems [sich ADJEKTIV NOMEN Akkusativobjekt (Körperteil) VERB Infinitiv]

sich <Dativ> eher/lieber die Zunge abbeißen [als etwas zu sagen] (unter keinen Umständen bereit sein, eine bestimmte Information preiszugeben)

B. [sich NOMEN Akkusativobjekt (Körperteil) ADJEKTIV VERB Infinitiv]

sich <Dativ> die Lippen wund reden (umgangssprachlich: lange [vergeblich] auf jemanden einreden)

sich <Dativ> den Mund fransig/fusselig reden (umgangssprachlich: lange [vergeblich] auf jemanden einreden)

C. [sich NOMEN Akkusativobjekt (Körperteil) in NOMEN Akkusativ (Körperteil) VERB Infinitiv]

sich <Dativ> die Beine in den Leib/Bauch stehen (umgangssprachlich: lange stehen und auf etwas warten müssen)

D. [sich NOMEN Akkusativobjekt (Körperteil) aus NOMEN Dativ (Körperteil) VERB Infinitiv]

sich <Dativ> die Augen aus dem Kopf weinen (sehr weinen; aus dem Klagelied Jeremias 2, 11)

sich <Dativ> [nach jmdm., etwas] die Augen aus dem Kopf sehen/schauen (umgangssprachlich: intensiv [vergeblich] suchen oder erwartend Ausschau halten)

sich <Dativ> die Kehle aus dem Hals schreien (umgangssprachlich: anhaltend laut schreien)

sich <Dativ> die Lunge aus dem Hals/Leib(e) schreien (umgangssprachlich: sehr laut schreien)

sich <Dativ> die Seele aus dem Leib reden (umgangssprachlich: alles versuchen, um jemanden zu überzeugen, zu etwas Bestimmtem zu bewegen)

sich <Dativ> die Seele aus dem Leib schreien (umgangssprachlich: sehr laut und anhaltend schreien)

sich <Dativ> die Zunge aus dem Hals reden (umgangssprachlich: alles versuchen, um jemanden zu überzeugen, zu etwas Bestimmtem zu bewegen)

sich <Dativ> die Zunge aus dem Halse rennen (umgangssprachlich: bis zur Erschöpfung rennen)

E. [sich NOMENKörperteil an/nach etwas/jmdm. VERB Infinitiv]

sich <Dativ> nach jmdm., etwas die Augen ausgucken (umgangssprachlich: angestrengt nach jmdm., etwas weinen)

sich <Dativ> die Beine nach etwas ablaufen/ abrennen/ wund laufen/wundlaufen (umgangssprachlich: in dauerndem [vergeblichem] Bemühen hinter einer Sache her sein, viele Gänge wegen etwas machen)

sich <Dativ> nach jmdm., etwas den Hals verrenken (umgangssprachlich: erwartungsvoll oder neugierig nach jmdm., etwas Ausschau halten)

sich <Dativ> [an etwas] den Kopf einrennen (bei einem Vorhaben auf Widerstand stoßen, nicht zum Ziel kommen)

sich <Dativ> [an etwas] den Kopf zerbrechen/ zermartern/ zergrübeln (umgangssprachlich: angestrengt nachdenken, in einer schwierigen Lage nach Lösung suchen)

sich <Dativ> an etwas die Zähne ausbeißen (umgangssprachlich: an einer schwierigen Aufgabe trotz größter Anstrengungen scheitern)

sich <Dativ> an jmdm. die Zähne ausbeißen (umgangssprachlich: mit jmdm. nicht fertigwerden; sich vergeblich bemühen, jmdn. zu etwas Bestimmtem zu veranlassen)

sich <Dativ> an etwas die Zunge abbrechen (etwas nur mit Mühe und sehr holprig aussprechen können)

F. [jmdm. NOMEN Akkusativobjekt (Körperteil) aus/in NOMEN Dativ/ Akkusativ (Körperteil) VERB Infinitiv]

jmdm. die Seele aus dem Leib fragen (umgangssprachlich: jemanden mit Penetranz alles Mögliche fragen)

jmdm. die Seele aus dem Leib prügeln (umgangssprachlich: jemanden heftig verprügeln)

jmdm. ein Loch/Löcher in den Bauch fragen (salopp: jmdm. pausenlos Fragen stellen)

jmdm. das Mark aus den Knochen saugen (umgangssprachlich: jmdn. hemmungslos ausbeuten)

Variante des Strukturtyps [jmdm. ADJEKTIV NOMEN Akkusativobjekt (Körperteil) VERB Infinitiv MODALVERB]

jmdm. am liebsten die Augen auskratzen mögen (umgangssprachlich: so wütend sein auf jemanden, dass man dieser Person am liebsten etwas Böses antäte)

G. [NOMEN Akkusativobjekt (Körperteil) in/ unter NOMENAkkusativ (Körperteil) VERB Infinitiv]

die Beine unter den Arm/ in die Hand nehmen (umgangssprachlich: ganz schnell [weg]laufen)

das Herz in die Hand/ in beide Hände nehmen (seinen ganzen Mut zusammennehmen)

4. Semantische und syntaktische Verfahren der Bildung von hyperbolischen Verbalphrasemen

4.1. Semantisch-rhetorische Verfahren

Hyperbolische Phraseme kommen in mehrschichtigen syntaktischen und semantischen Verfahren zustande.

Die Hyperbel ist ein semantisches Verfahren einer bewussten Übertreibung, das besonders durch vergleichende oder metaphorische Erhöhung oder Erniedrigung zustande kommt (vgl. Ueding/ Steinbrink 31994: 293).

In der klassischen rhetorischen Auslegung besteht sie „in einer schicklichen Übersteigerung der Wahrheit“ (Ueding/ Steinbrink 31994: 293) und kommt dadurch zustande, dass

mehr gesagt als geschehen ist,

etwas durch Ähnlichkeit oder durch Vergleich gesteigert wird,

die Steigerung eines Sachverhalts durch übertragene Worte, Merkmale oder Anzeichen erreicht wird (vgl. Ueding/ Steinbrink 31994: 293).

Für den Prototyp der hyperbolischen Metaphern hält Dietz (١٩٩٩: ٢٢٩) den Ausdruck sich die Augen ausweinen – das Phrasem ist bereits im Alten Testament belegt und ist hyperbolisch im Sinne von ‚heftig weinen‘ bzw. eigentlich ‚so viel weinen, dass die Augen nichts mehr erkennen können‘ (vgl. Röhrich 2004: 114).

Eine ganze Reihe umgangssprachlicher Redewendungen dürfte in späterer Zeit laut Dietz (1999: 229) nach diesem Muster entstanden sein: sich die Kehle/ Lunge aus dem Hals/ Leib schreien, sich die Beine in den Bauch stehen, sich den Arsch abfrieren.

Gegenstand der wörtlichen Lautfolgen von hyperbolischen Phrasemen sind Vorgänge, die hinsichtlich ihrer Intensität das übliche Maß überschreiten. – „Dies geschieht, indem der Sprecher physische Beeinträchtigungen, die tatsächlich oder auch nur in der Vorstellung aus den genannten Vorgängen resultieren können (Frieren, Heiserkeit, entzündete Augen), teils bis ins Groteske überzeichnet“ (Dietz 1999: 230).

Neben hyperbolischen Metaphern nennt Dietz (1999: 220–236) zwei weitere Möglichkeiten der Bildung von hyperbolischen Phrasemen:

Hyperbeln im engeren Sinne (ewig und drei Tage, alle Jubeljahre einmal, alle naslang, im Null Komma nichts) und

hyperbolische Vergleiche (Nerven wie Drahtstahle haben, wie auf (glühenden) Kohlen sitzen, jmdn. hassen/ fürchten wie die Pest).

Die rhetorisch-semantische Grenze zu hyperbolischen Metaphern liege darin, dass Hyperbeln im engeren Sinne und hyperbolische Vergleiche „noch im Bereich des Vorstellbaren oder des ‚hyperbolisch akzeptablen‘“ liegen, die hyperbolischen Metaphern sich „wahrheitsfähig“ jenseits dieser Grenze platzieren (Dietz 1999: 224).

Hyperbeln im engeren Sinne als typische Hyperbeln, in denen laut dem Grundprinzip „im engeren Sinne mehr gesagt als geschehen ist“ (Dietz 1999: 220), seien also auch durch den Strukturtyp vertreten:

[NOMEN1 Akkusativobjekt (Körperteil) und NOMEN2 Akkusativobjekt (Körperteil) VERB Infinitiv]

Mund und Augen aufreißen/aufsperren (umgangssprachlich: sehr überrascht sein)

Mund und Nase aufreißen/ aufsperren (umgangssprachlich: fassungslos erstaunt sein)

Mund und Ohren aufsperren (umgangssprachlich: fassungslos erstaunt sein)

und auf den Prototyp den Mund öffnen/ aufmachen, den Mund/ (derb) das Maul aufsperren (umgangssprachlich) ‚sehr erstaunt sein‘ zurückzuführen.

Dem Prototyp folgen Bildungen mit dem Substantiv Ohr, die mehr in den hyperbolisch-metaphorischen Bereich verschoben sind: die Ohren auftun/aufmachen/aufsperren/auf Empfang stellen (umgangssprachlich, scherzhaft) ‚genau zuhören‘.

Der Strukturtyp erlaubt strukturelle Varianten, die durch den Ersatz von Zwillingsformeln durch Drillingsformeln (Mund, Nase und Ohren aufsperren/ aufreißen) und das Hinzufügen von Präpositionalobjekten (den Mund bis zu den Ohren aufsperren, die Ohren die auf Empfang stellen) entstehen.

4.2. Semantisch-syntaktische Verfahren

Außer den semantischen Verfahren der Phrasembildung sind bei der Bildung der hyperbolischen Phraseme syntaktische Verfahren inklusive syntaktischer Anomalien im Spiel:

verstärkender Gebrauch des Reflexivpronomens (sich die Augen ausweinen, sich die Kehle ausschreien),

intensivierende Hinzufügung des Präpositionalobjekts mit der Körperteilbezeichnung (sich die Augen aus dem Kopf weinen, jmdm. das Mark aus den Knochen saugen),

transitiver Gebrauch von intransitiven Verben (sich die Beine abstehen, sich die Augen aus dem Kopf sehen/schauen, sich die Seele aus dem Leib reden),

ungewöhnliche, d.h. semantisch inkompatible Zusammenstellungen von Substantiv und Verb (sich die Lunge aus dem Leib schreien, sich die Zunge aus dem Halse rennen, jmdm. ein Loch/Löcher in den Bauch fragen, sich die Beine in den Bauch stehen),

Gebrauch obsoleter Komponenten (sich die Lunge aus dem Leibe schreien, sich die Zunge aus dem Halse rennen, Mund und Nasen aufreißen),

mitunter Gebrauch von Zwillings- oder Drillingsformeln (Mund und Augen/Nasen/ Ohren aufreißen/aufsperren, Mund, Nase und Ohren aufsperren/ aufreißen).

Hyperbolische verbale Phraseme erweisen sich damit als modellhafte Bildungen, die nach ermittelbaren syntaktischen (vgl. Abschnitt 3, Strukturtypen A-G) Schemata unter Einsatz von spezifischen semantischen Kombinationen gebildet werden. Zwischen ihrer Struktur und Semantik bestehen Wechselbeziehungen, die durch ein bestimmtes syntaktisches Muster zwar oftmals vorgegeben sind, semantisch dennoch durch Inhalte spezieller Art aufgefüllt werden.

Sie gehören alle zu Idiomen4 im engeren Sinne, d.h. ihre Gesamtbedeutungen können aus den Bedeutungen der Komponenten nicht erschlossen werden.

5. Modellierbarkeit (Modellierung) phraseologischer Einheiten

Modellierbarkeit phraseologischer Einheiten bedeutet die Möglichkeit, „nach einem strukturell-semantischen Modell Phraseologismen zu bilden“ (Fleischer 21997: 193).

Im Bereich der Phraseologie existieren bestimmte Modelle, auf deren Grundlage Phraseme entstehen können und auf die bei der Bildung neuer Phraseme zurückgegriffen werden kann. Zwar gehört nicht jede feste Wendung einem verbreiteten Modell an, „aber jeder Phraseologismus stellt potentiell ein Modell dar, aus dem Serien hervorgehen können“ (Burger, Buhofer, Sialm 1982: 299).

Mit dem Begriff der Modellierung phraseologischer Einheiten verbinden sich „die Versuche, bestimmte Regularitäten bei der Phrasembildung bzw. Phraseologisierung aufzudecken und auf entsprechende kognitive und linguistische Gesetzmäßigkeiten zurückzuführen“ (Baranov, Dobrovol‘skij 1991: 113).

Die Modellierbarkeit der untersuchten hyperbolischen Phraseme überzeugt, dass auch Idiomen mit einer komplizierten semantisch-rhetorischen und syntaktisch-rhetorischen Beschaffenheit (vgl. Abschnitt 4) bestimmte syntaktische und semantische Strukturtypen zugrunde liegen.

Phraseologische Modellierbarkeit impliziert zudem Wiederholbarkeit der syntaktischen phraseologischen Strukturen und einen seriellen Charakter der Bildung von neuen Phrasemen. Phraseologische Modelle werden andauernd neu aufgefüllt und erweitert, vgl. z. B. die Einträge von Idiomen bei Küpper (2004: 25624–25628) unter dem Stichwort Seele: sich die Seele aus dem Leib/ Hals schreien ‚laut schreien; mehr laut als musikalisch singen‘, sich die Seele aus dem Leib reden/ schwätzen ‚eindringlich, bis zur Erschöpfung auf jmdn. einreden‘, sich die Seele aus dem Leib schuften/ schaffen ‚angestrengt, bis zur Erschöpfung arbeiten‘, sich die Seele aus dem Leib schwitzen ‚sich abmühen; mühsam bergauf steigen‘, sich die Seele aus dem Leib spielen ‚sich in einer Bühnenrolle stark verausgaben‘, sich die Seele aus dem Leib ärgern ‚sich sehr ärgern‘, sich die Seele aus dem Leib kotzen ‚heftig sich heftig erbrechen‘, sich die Seele aus dem Leib kreischen‚ langanhaltend rufen, schreien‘.

Für phraseologische Modelle ist eine weitgehend festgeprägte Modellbedeutung kennzeichnend, d.h., die syntaktische Struktur, unabhängig von der lexikalischen Auffüllung, trägt bereits eine allgemeine Bedeutung, die dem modellierbaren Phrasem eigen ist. Das phraseologische Modell bestimmt also in allgemeinen Zügen die Bedeutung des Phrasems. – „Das phraseologische Modell besteht aus strukturell-syntaktischen und inhaltlichen Invarianten“ (Burger, Buhofer, Sialm 1982: 299).

Je nach der Zielsetzung und dem angesetzten Abstraktionsgrad kann die Idee der Modellierbarkeit die Ermittlung von phraseologischen Modellen auch in mehreren genetisch verwandten oder auch unverwandten Sprachen umfassen (so bei Mokienko 2002 und neulich bei Piirainen 2020).

Phraseologische Modelle an sich sind im deskriptiven Sinne zu verstehen – „Es sei darauf hingewiesen, dass es sich dabei nicht um produktive Modelle der Generierung, sondern nur um Modelle der Beschreibung handelt“ (Dobrovol’skij 1988: 192)

Phraseologische Modelle lassen bestimmte Tendenzen in der Entwicklung Phraseologie erkennen, sind aber keine Regelwerke, nach denen man Phraseme frei bilden oder in der Rede produzieren könnte (vgl. Dobrovol’skij 1988: 192, Hessky 1995: 292, Fleischer 1997: 194).

Die Modellierbarkeit phraseologischer Systeme hat ihre Grenzen. Zum einen gilt jedes Modell für eine usuell beschränkte Gruppe von Phrasemen, zum anderen bleibt „auch wenn der ganze phraseologische Bestand der Sprache auf einzelne Modelle verteilt wird, (…) immer noch ein nichtmodellierbarer Rest bestehen“ (Dobrovol’skij 1988: 196).

Mit der lexikalischen Auffüllung des Modells spezifiziert sich zudem die konkrete phraseologische Bedeutung.

Phraseologische Modelle enthalten weitere kleinere Modellierungen im Sinne der Form-Bedeutungspaare. Im Falle der präsentierten hyperbolischen Phraseme lässt sich beobachten, dass die Intensität der Handlung unterschiedlich zum Ausdruck gebracht wird, je nachdem welche Aspekte der Handlung, fokussiert werden, vgl. die Beine unter den Arm/ in die Hand nehmen ‚ganz schnell [weg]laufen‘ vs. das Herz in die Hand/in beide Hände nehmen ‘seinen ganzen Mut zusammennehmen‘, den Mund aufmachen/ aufsperren/ aufreißen ‚fassungslos erstaunt sein‘ vs. die Ohren auftun/aufmachen/aufsperren/auf Empfang stellen ‘genau zuhören‘.

Unabhängig von der modellierbaren Bedeutung können Phraseme eines Modells polyseme Bedeutungen entwickeln, vgl.

sich die Beine in den Bauch/ Leib stehen

Lesart1 (umgangssprachlich) lange warten (müssen) auf jmdn./ etw.; wenig zu tun haben, untätig herumstehen

Lesart2 (umgangssprachlich) aufgrund fehlender Sitzgelegenheiten stehen müssen

die Beine unter den Arm/ die Arme/ in die Hand nehmen

Lesart1 (umgangssprachlich) sich (sehr) beeilen, hetzen, rennen (um etwas zu erreichen); schnell handeln

Lesart2 (umgangssprachlich) ⟨jmd. nimmt die Beine in die Hand⟩ weglaufen, fliehen,5

inklusive Teilbedeutungen (als Bedeutungsaspekte der Hauptbedeutungen), vgl. sich die Beine in den Bauch/ Leib stehen ‚untätig herumstehen‘ in der Lesart1.

Phraseologische Modelle dürfen deswegen nicht nur als statische Organisationsschemata behandelt werden, die bloß der Ordnung des phraseologischen Materials dienen. Ihre adäquate Beschreibung soll entsprechende Modifikationen berücksichtigen.

Der Dualismus der Modellierbarkeit und des Variationspotentials der Modelle wird längst in der Sprichwortforschung thematisiert.

Röhrich/Mieder (1977) behandeln die Struktur und Variabilität der Sprichwörter als Exponenten ihrer äußeren und inneren Form.

Für die strukturelle Ebene stellen sie fest: „In sich ständig wiederholende Strukturmodelle und Satzmuster sind immer wieder neue Inhalte gegossen und damit sprichwörtlich geworden“ (Röhrich/Mieder 1977: 60).

Neben der Oberflächenebene ermitteln sie eine Art Tiefenstruktur des Sprichworts, wo sich „die Variabilität innerhalb der vorgegebenen Strukturmuster“ und „die Variationsbreite einer und derselben inhaltlichen Idee“ zeigt (Röhrich/Mieder 1977: 60).

Dabei übernehmen sie die Grundgedanken von Kuusi (z. B. Kuusi 1974), wo von den äußeren Strukturtypen der Sprichwörter auf ihre tiefenstrukturelle Bedeutungen geschlossen wird und von Permjakov (z. B. Permjakov 1968/1997), bei dem die inhaltlich ähnlichen Sprichwörter als Bezeichnungen und Modelle von Situationen funktionieren, auf die sie referieren.

Steyer (2012, 2015) bearbeitet in der jüngsten Zeit das Konzept der Sprichwortmuster und beweist unter Einsatz strenger korpuslinguistischer Methoden, dass die traditionell als fest angesehene Strukturen der Sprichwörter offene Slots aufweisen, die lexikalisch neu aufgefüllt werden.

Nur wenige lexikalisch verwandte Sprichwortmuster sind im klassischen Sinne monosem, z. B.

Der Ton/ Unterton/ Zwischenton macht die Musik,

Übung macht den Meister/ Handball-Meister/ Zaubermeister.

Die meisten lexikalischen Ersetzungen bringen trotz invarianter Gesamtbedeutung neue Teilbedeutungen ein:

Es ist noch kein Meister/Großmeister/ Star/Redner vom Himmel gefallen,

Übung macht den Radioprediger/ Schützen/ Feuerwehrmann/ den Gourmet

oder auch konstituieren vollkommen andere Bedeutungen:

Der Markt/das Geld macht die Musik

Technik/ Energie/ Vorsicht/ doch erst Playoff macht den Meister (vgl. Steyer 2012: 300–310, 2015: 214–216). – Steyer plädiert dafür, in solchen Fällen neue Sprichwortmuster anzunehmen.

6. Phraseologische Derivation

Phraseme sind Zeichen der sekundären Nomination und entstehen durch Phraseologisierung freier Wortverbindungen (als Folge ihres häufigen metaphorischen Gebrauchs) oder durch phraseologische Derivation.

Die phraseologische Derivation ist der Prozess der Ableitung neuer Phraseme von bereits bestehenden Phrasemen (auch von Satzphrasemen, Sprichwörtern, ggf. Komposita)6 und der Bereicherung des phraseologischen Bestandes, der sich im Wesentlichen über die Variation vollzieht (vgl. Fleischer 21997: 189).

Der phraseologischen Derivation wird mitunter der höchste Grad der Abstraktion in der Erkenntnis des phraseologischen Bestandes der Sprache zugeschrieben (vgl. Lewicki 2003: 215).

Die phraseologische Variation wird zur Derivation, wenn sie in den Komponentenbestand eingreift und sich nicht auf syntaktische und morphologische Veränderungen einzelner Komponenten beschränkt (vgl. Dobrovol‘skij 1988: 181, Stepanova/ Černyševa 1975: 243–246).

Die Derivation umfasst Bildung von phraseologischen Synonymen sowie Bildung von neuen phraseologischen Einheiten.

Mit den formalen Unterschieden zwischen der Ausgangsform (Basis) und dem Derivaten gehen semantische Änderungen einher, wobei wesentliche gemeinsame semantische Elemente in beiden Phrasemen erhalten bleiben (vgl. Lewicki 2003: 74).

Derivate haben also eine gemeinsame semantische Invariante und gemeinsame lexikalische Komponenten.

Sie können direkt oder indirekt von der Ausgangsform (Basis) abgeleitet werden.

Derivate können ebenfalls einander motivieren und voneinander abgeleitet werden (vgl. Lewicki 2003: 89–90).

Die Differenzierung von Ausgangsform (Basis) und Derivat ist nicht immer chronologisch nachvollziehbar (vgl. Fleischer 21997: 189), dennoch in zahlreichen Fällen diachron rekonstruierbar, so z. B. ist sich die Beine in den Leib/ Bauch/ Arsch stehen seit 1800 belegt, sich die Beine in den Leib treten seit 1900 (vgl. Küpper 62004: 3151, 3153), sich die Seele aus dem Leib rennen ist seit dem 19. Jh. bezeugt, sich die Seele aus dem Leib/ Hals schreien seit 1900, sich die Zunge aus dem Hals schreien nach 1920 (vgl. Küpper 62004: 25627, 32058).

7. Kognitiv-konzeptuelle Verfahren der Bildung von Phrasemen

7.1. Die innere Form

Der phraseologischen Modellierung wird die innere Form, anders Bildkomponente oder bildliche Bedeutungskomponente zugrunde gelegt, die im konzeptuellen Bereich liegt.

Als innere Form oder bildliche Bedeutungskomponente werden „Spuren des mentalen Bildes […], das der semantischen Entwicklung des Idioms zugrunde liegt“ verstanden Dobrovol‘skij/Piirainen (2009: 13).

Die Bildkomponente funktioniert als eine besondere konzeptuelle Struktur, die zwischen der lexikalischen Struktur und der lexikalisierten Bedeutung vermittelt, und ist „ein relevantes Element der Semantik einer bildlichen Lexikoneinheit, darunter auch eines Idioms.“ (Dobrovol‘skij/Piirainen 2009: 13)

Das Wesen der inneren Form liegt in der desaktualisierten wörtlichen (direkten/ freien/ wendungsinternen) Bedeutung, die in die Beziehung zur idiomatischen (wendungsexternen) Bedeutung der idiomatischen Einheiten gesetzt wird.

Die innere Form übernimmt die Vermittlungsrolle zwischen der wörtlichen und der idiomatischen Bedeutung und konstituiert die Spezifik der Idiomsemantik.

Sie ist eine Art der semantischen Verbindung zwischen der idiomatischen und wörtlichen Bedeutung und zählt zu den formalen semantischen Eigenschaften der Idiome.

Insofern zwischen der wörtlichen und phraseologischen Bedeutung der Konstituenten beim Zustandekommen der phraseologischen Gesamtbedeutung eine Verbindung herstellbar ist, sind Phraseme semantisch motiviert.

Die innere Form determiniert die metaphorische oder die Frame-basierte Bildungsweise der Phraseme.

7.2. Metaphernmodelle und Frames

Die Ausgangsdomänen der untersuchten hyperbolischen Idiome stellen komplizierte gedankliche Konstrukte dar, die sich der unmittelbareren Wahrnehmung entziehen und sogar die Grenzen des Vorstellbaren überschreiten. Die Erklärung der semantisch-rhetorischen und der syntaktisch-rhetorischen Mechanismen ihrer Bildung (vgl. Abschnitt 4) gibt zu erkennen, dass die Idiome insgesamt einem komplizierten mehrschichtigen Motivationstyp angehören.

Im Falle der untersuchten hyperbolischen Idiome sind im Großen und Ganzen konzeptuelle Metaphern feststellbar:

(Sich) Einen Körperteil Belasten/ Beschädigen ist Eine Handlung Intensivieren (Augen ausweinen, sich die Augen ausgucken, sich den Hals verrenken, sich den Mund fransig/fusselig reden, sich die Beine in den Leib stehen)

Jemandem Einen Körperteil Entfernen/Zerstören Ist Eine Handlung Intensivieren (jmdm. die Seele aus dem Leib fragen, jmdm. die Seele aus dem Leib prügeln, sich die Zunge aus dem Hals rennen, jmdm. alle Knochen vom Leibe zerschlagen, jmdm. das Mark aus den Knochen saugen).

Dobrovol‘skij/Piirainen (2009: 21) sprechen in solchen Fällen von Metaphernmodellen (metaphoric models) als „abstrakten konzeptuellen Entsprechungen zwischen mehreren Gruppen von Ausgangs- und Zieldomänen“, die „eine Reihe von Idiomen mit recht unterschiedlichen Bildern (auf der konkreten Ebene), die anscheinend nichts mit einander zu tun haben“, zusammenfassen.

Die analysierten Verbalphraseme lassen sich im nächsten Schritt metonymisch, also frame-semantisch interpretieren.

Frames (darunter Scripts und Scenarios) verstehen Dobrovol‘skij/Piirainen (2009: 24) als schematische Repräsentationen der konzeptuellen Strukturen und Muster.

Das Bestimmen der Aspekte der Handlung, die mit dem gegebenen Phrasem fokussiert werden, erlaubt weitere detaillierte semantische Zuordnungen innerhalb der strukturellen Modelle und damit eine genauere Charakteristik der Form-Bedeutungspaare.

Innerhalb des Szenarios Action sind im Bereich der genannten Metaphernmodelle solche Zuordnungen zu den elementaren Slots wie die Dauer der Handlung (sich die Beine in den Leib/Bauch stehen), das Tempo (die Beine unter den Arm/ in die Hand nehmen) (umgangssprachlich: ganz schnell [weg]laufen), die Iterativität (sich die Beine nach etwas ablaufen, abrennen, wund laufen/wundlaufen), die (ungünstigen) Umstände (sich an etwas die Zunge abbrechen), das (fehlende) Ergebnis (sich an etwas die Zähne ausbeißen, sich an jmdm. die Zähne ausbeißen) möglich.

8. Fazit

Im vorliegenden Beitrag wurden die Mechanismen der Bildung von hyperbolischen Verbalphrasemen ausgehend von strukturell-syntaktischen Einzelmodellen (Abschnitt 3), über die Erklärung der semantisch-rhetorischen Verfahren (darunter spezifischer semantisch-syntaktischer Komponentenkombinationen) (Abschnitt 4) bis zu überordnenden kognitiven Mechanismen der Metaphorisierung und Metonymisierung (7.2) (mit der grundlegenden Größe der inneren Form (Abschnitt 7.1)) dargelegt.

Die Mechanismen der Bildung von den untersuchten Phrasemen zeigten die Mehrschichtigkeit ihrer strukturell-semantischen und kognitiven Beschaffenheit.

Die Bildung der hyperbolischen Phraseme wurde zugleich in breiteren Untersuchungsfeldern verortet:

- der Modellierbarkeit und Modellierung von phraseologischen Systemen (verstanden als Möglichkeit der modellhaften Bildung und Beschreibung von bereits lexikalisierten Phrasemen mittels regulärer Transformationsregeln) (Abschnitt 5)

- der phraseologischen Derivation (als Prozess und Ergebnis der Ableitung neuer Phraseme von bereits bestehenden Phrasemen) (Abschnitt 6)

Bei der Modellierung phraseologischer Bestände – sowohl im traditionellen wie auch im kognitiven Paradigma – wurde auf ihre Grenzen hingewiesen und auf die Tatsache, dass phraseologische Modelle nicht nur als statische Organisationsschemata betrachtet werden können.

Die innere Dynamik der phraseologischen Modelle fordert die Berücksichtigung von kleineren Nuancen (bezeichnet als „kleinere Modellierung“) und adäquate Beschreibung der einzelnen Form-Bedeutungspaare. Einen relevanten Forschungsaspekt stellt dabei auch das Problem der phraseologischen Polysemie innerhalb der gegebenen Modelle dar, obwohl sie im Falle der hyperbolischen Verbalphraseme keine reguläre Erscheinung ist.

1 Fleischer (21997) benutzt für die Modellierung in der Phraseologie zahlreiche Termini bzw. Umschreibungen, u.a. strukturell-semantische Modelle, syntaktische Strukturmodelle, Konstruktionen, lexikalisierte Konstruktionen, syntaktisch-semantische Konstruktionsweisen, Konstruktionsgerüste, modellhafte Bildungen. Es handelt sich um die Phase der phraseologischen Forschung, in der „über die Modellierbarkeit in der Phraseologie (…) sehr unterschiedliche Standpunkte“ (Fleischer 21997: 193) gegeben sind und in der erst angedeutet wird „dass die Frage der Modellierung im Bereich der Phraseologie weiterer Untersuchung bedarf“ (Fleischer 21997: 197).

2 Des Weiteren berücksichtigt Fleischer (21997: 196-197) den anderen Typ an hyperbolischen Modellen und zwar solche, die die Intensität von Gefühlsreaktionen ausdrücken, dabei reflexive Konstruktionen des Typs [sich VERB vor NOMENDativ]: sich umbringen/ totmachen vor Angst, sich biegen/ ausschütten vor Lachen, sich krümmen vor Schmerzen und nicht reflexive Konstruktionen des Typs [VERB/ vor NOMENDativ]: platzen vor Wut, umkommen vor Neid/ Hunger/ Durst, kopfstehen vor Aufregung.

3 Der Terminus Phrasem setzt sich als Oberbegriff für festgeprägte Einheiten in der deutschsprachigen Fachliteratur immer stärker gegenüber dem Terminus Phraseologismus durch und wird auch im vorliegenden Text verwendet. Zu vermerken ist dennoch, dass Termini wie phraseologisch, dephraseologisch, Phraseologisierung etc. von dieser Änderung (noch) nicht miterfasst werden (können).

4 Der Terminus Phrasem wird im vorliegenden Beitrag in Bezug auf Idiome hyperonym verwendet.

5 Bedeutungsangaben nach dwds.de, Einträge sich die Beine in den Bauch stehen, die Beine unter die Arme nehmen [Zugriff am 07.01.2023].

6 Die phraseologische Derivation ist von der dephraseologischen Derivation, also der Ableitung von Wortbildungskonstruktionen auf der Basis von Phraseologismen, z. B. sich wichtig tun – Wichtigtuer, Süßholz raspeln – Süßholzraspler, mit dem großen Messer aufschneiden – aufschneiden mit etwas, jmdn. aus dem Sattel stechen – jmdn. ausstechen (vgl. Fleischer 21997: 185, Komenda-Earle 2018: 213, 215–218).

Literaturverzeichnis

Baranov, Anatolij, Dmitrij Dobrovol’skij (1991) „Kognitive Modellierung in der Phraseologie: zum Problem der Aktuellen Bedeutung.“ [In:] Wolfgang Fleischer, Rudolf Große, Gerhard Helbig, Gotthard Lerchner (Hgg.) Beiträge zur Erforschung der deutschen Sprache 10. Leipzig: Bibliographisches Institut; 112–123.

Burger, Harald, Annelies Buhofer, Ambros Sialm (1982) Handbuch der Phraseologie. Berlin, New York: de Gruyter.

Dietz, Hans-Ulrich (1999) Rhetorik in der Phraseologie. Tübingen: Niemeyer.

Dobrovol’skij, Dmitrij (1988) Phraseologie als Objekt der Universalienlinguistik. Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie.

Dobrovol’skij, Dmitrij, Elisabeth Piirainen (2009) Zur Theorie der Phraseologie. Kognitive und kulturelle Aspekte. Tübingen: Stauffenburg.

Fleischer, Wolfgang (21997) Phraseologie der deutschen Gegenwartssprache. Tübingen: Niemeyer.

Hessky, Regina (1995) „Zum kognitiven Ansatz in der Phraseologie: ‚Aufgewärmter Kohl‘ oder ‚eine neue Platte‘?“ [In:] Gisela Harras (Hg.) Die Ordnung der Wörter: kognitive und lexikalische Strukturen. Berlin: de Gruyter; 289–302.

Komenda-Earle, Barbara (2018) „Dephraseologische Derivate oder sog. Einwortphraseologismen? Historisch-etymologische Analysen von verbalen Einheiten.“ [In:] Germanica Wratislaviensia143; 209–223.

Kuusi, Matti (1974) „Tiefenstruktur und Oberflächenstruktur in der Parömiologie“. [In:] Proverbium 23; 920–928.

Lewicki, Andrzej Maria (2003) Studia z teorii frazeologii [Studien zur Theorie der Phraseologie]. Łask: Oficyna Wydawnicza Leksem.

Mokienko, Valerij M. (2002) „Prinzipien einer historisich-etymologischen Analyse der Phraseologie.“ [In:] Dietrich Hartmann, Jan Wirrer (Hgg.) Wer A sägt, muss auch B sägen. Beiträge zur Phraseologie und Sprichwörterforschung aus dem Westfälischen Arbeitskreis. Baltmannsweiler: Schneider Verlag Hohengehren; 231–253.

Permjakov, Grigorij ([1968] 1997) „Der logisch-semiotische Aspekt der Sprichwörter und Redensarten.“ [In:] De Proverbio 3/2. [At:] www.deproverbio.com/DPjournal. (Nachdruck von Proverbium 10, 1968) [Zugriff am 09.10.2006].

Piirainen, Elisabeth (2020) „Wide spread idioms and wide spread idiomatic patterns: results for phraseology and related disciplines.“ [In:] Paula Cotta Ramusino, Fabio Mollica (Hgg.) Contrastive Phraseology. Languages and Culteres in Comparison. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing; 13–28.

Röhrich, Lutz, Wolfgang Mieder (1977) Sprichwort. Stuttgart: J.B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung.

Stepanova, Marina D., Irina I. Černyševa (1975) Lexikologie der deutschen Gegenwartssprache. Moskau: Vyššaja škola.

Steyer, Kathrin (2012) „Sprichwortstatus, Frequenz, Musterbildung. Parömiologische Fragen im Lichte korpuslinguistischer Empirie.“ [In:] Kathrin Steyer (Hg.) Sprichwörter multimodal. Theoretische, empirische und angewandte Aspekte der modernen Parömiologie. Tübingen: Narr Francke Attempto Verlag; 287–314.

Steyer, Kathrin (2015) „Proverbs from the Corpus Linguistic Point of View.” [In:] Hrisztalina Hrisztova-Gotthard, Melita Alexa Varga (Hgg.) Introduction to Paremiology. A Comprehensive Guide to Proverb Studies. Berlin (u.a.): De Gruyter; 206–228.

Ueding, Gert, Bernd Steinbrink (31994) Grundkurs der Rhetorik. Geschichte – Technik – Methode. Stuttgart, Weimar: J.B. Metzler.

Wörterbücher

https://www.duden.de/woerterbuch [Zugriff am 16.12.2022].

https://www.dwds.de (Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache, Berlin Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften (Hgg.)) [Zugriff am 07.01.2023].

DUDEN. Redewendungen. Wörterbuch der deutschen Idiomatik (42013). 4., neu bearbeitete und aktualisierte Auflage. (= Der Duden in 12 Bänden, Band 11). Bearbeitet von Brigitte Alsleben und Werner Scholze-Stubenrecht. Dudenredaktion (Hgg.). Mannheim u.a.: Dudenverlag.

Küpper, Heinz (62004) Wörterbuch der deutschen Umgangssprache. Digitale Bibliothek 36. Berlin: Herder.

Röhrich, Lutz (2004) Lexikon der sprichwörtlichen Redensarten. Digitale Bibliothek 42. Berlin: Herder.

Schemann, Hans (1992) Synonymwörterbuch der deutschen Redensarten. Stuttgart: Ernst Klett Verlag.

Received:

09/01/2023

Reviewed:

28/02/2023

Accepted:

03/03/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.14

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Jan Lazar

Université d’Opole

ORCID : 0000-0002-2436-7152

Université d’Ostrava

ORCID : 0000-0002-2274-7901

janlazar@email.cz

La perception des rectifications orthographiques
de 1990 : quelle connaissance auprès des étudiants polonais 

The Perception of the Orthographical Corrections of 1990:
Knowledge among Polish Students

Abstract

The study is focused on the perception of the French spelling reform of 1990 by Polish students. The aim is to ascertain to what extent Polish students are familiar with the most recent spelling changes, which will also allow us to see if the new orthography is taught in the Polish cultural context. For this purpose, a linguistic survey among the students at the departments of Romance studies in Poland was conducted. The respondents were asked to write a dictation containing selected expressions which have had two possible spellings since 1990. The presentation of the obtained results is an integral part of this paper.

Keywords: Orthography, perception, Polish student

Mots-clés : Orthographe, perception, étudiant polonais

1. Introduction

L’invention de l’écriture est un évènement important pour la société humaine, puisqu’elle a permis à lʼhomme de noter sa production orale. Il faut se rendre compte que les premiers systèmes dʼécriture sont tous nés dans les mêmes conditions. Dès que les gens commençaient à s’installer dans les premières villes, ils ressentaient le besoin de codifier à jamais leur production orale. L’un des plus vieux systèmes graphiques s’est développé en Basse Mésopotamie (entre 3400–3200 av. J.-C) et il s’est répandu dans le Proche-Orient ancien, avant de disparaître dans les premiers siècles de l’ère chrétienne. Ce premier système orthographique, appelé l’écriture cunéiforme, combinait la notation phonétique avec la notation pictographique. Aujourd’hui on distingue 3 types d’alphabet – pictographique, idéographique et phonétique.

La langue française se sert de l’alphabet phonétique dont l’objectif est de coder des sons du langage. Pour représenter ses 36 phonèmes, la langue française utilise seulement 26 lettres, ce qui nous montre qu’il y a une discordance évidente entre l’écrit et l’oral (Anis 1981 : 10). Si on compare le système graphique et phonologique du français, on peut constater qu’il contient peu de mots qui imitent avec précision et économie la prononciation d’un mot. Il est possible de retrouver quelques exemples comme les mots ami ou il, mais il il faut avouer qu’une telle économie est plutôt rare en français (Catach 1980 : 98). Il en résulte que l’orthographe française est considérée comme très opaque où les graphèmes ne correspondent pas aux phonèmes. Il va de soi que l’opacité de l’orthographe française complique considérablement son apprentissage ainsi que sa bonne maîtrise. Si on observe plus en détail l’orthographe française, on peut lui attribuer 4 caractéristiques essentielles, elle est historique (elle garde beaucoup de graphies correspondant à des états antérieurs de la langue), elle est étymologique (elle contient un grand nombre de lettres qui ont été introduites en imitant le latin), elle est morphologique (elle nous donne à l’écrit des indications des catégories morphologiques) et elle est discriminative (elle assure la distinction graphique des homophones). L’Académie française a déjà adopté plusieurs réformes pour réduire l’opacité de l’orthographe française, mais elles n’ont jamais abouti l’état qui pourrait satisfaire ses usagers. De nombreux linguistes ne cessent critiquer l’opacité ainsi que l’irrégularité de certaines règles de notation (Catach, Gruaz, Dupriez 1986 : 25). La dernière réforme de l’orthographe provient de 1990 et son objectif était d’éliminer certaines anomalies et bizarreries qui compliquaient l’écriture française. Malheureusement, ces rectifications ne sont que recommandées et nous observons que l’emploi de l’orthographe traditionnelle reste toujours assez répandu en France, y compris dans les manuels de FLE (Français langue étrangère). Nous émettons donc l’hypothèse qu’un apprenant polonais de la langue française emploie en grande majorité les graphies traditionnelles et sa connaissance de nouvelles variantes orthographiques ne reste que très sommaire. Le dessin principal de notre étude est de confirmer ou de réfuter cette hypothèse dans le contexte de l’enseignement universitaire en Pologne. Avant de passer à la présentation détaillée des réformes orthographiques, il nous semble utile de brièvement rappeler l’évolution de l’orthographe française.

2. Cadre théorique – aperçu historique sur l’orthographe

Si on observe l’ancien français, on peut constater qu’il a bénéficié au début d’une certaine clarté de l’orthographe latine, ce qui veut dire que les lettres employées imitaient parfaitement la production orale (Cohen 1987 : 94). Malheureusement, on n’a pas eu l’idée d’inventer de nouvelles lettres pour distinguer les sons qui s’étaient différenciés en français. Ainsi, la lettre g devant i et devant o reste même, quoiqu’elle représente deux phonèmes différents. Par ce manque d’esprit d’innovateur, l’orthographe française était viciée dès le début. Très tôt on observe une tendance à introduire des lettres parasites du point de vue de prononciation, ce qui a encore augmenté la discordance de l’orthographe par rapport à la prononciation. L’abondance des mots savants, le sentiment d’intimité entre le latin et le français, on eut une autre conséquence grave sur l’évolution de l’orthographe française (Cohen 1987 : 150). On a commencé à restituer les doubles consonnes dans les mots qui les avaient perdues. Le mot bel devint donc belle d’après le modèle latin bella, le mot flame commença à s’écrire flamme pour se rapprocher du mot latin flamma. En ce qui concerne les voyelles, on préféra utiliser ai à e, ce qui change la graphie du mot fet en fait. Pourtant, il faut souligner que l’orthographe proprement dite n’existait pas encore et plusieurs variantes graphiques figuraient dans le même texte. C’est surtout la période du 18ème siècle qui a fait naître les règles essentielles de l’orthographe française comme on le connaît aujourd’hui. Néanmoins, à partir du même moment, on observe aussi des tendances réformatrices qui visent à simplifier le code graphique du français. C’est surtout l’Académie française, la fameuse institution fondée par Richelieu, qui est derrière tous les aménagements orthographiques de la langue française. C’est aussi le cas pour la dernière réforme orthographique datée de 1990. Vu qu’elle fait l’objet de notre étude, nous jugeons nécessaire de la présenter plus en détail dans le paragraphe suivant.

3. La réforme orthographique de 1990

En 1989, Michel Rocard, premier ministre de la France, met en place le Conseil supérieur de la langue française qui devrait proposer des régularisations sur quelques points problématiques (notamment les traits-d’union, le pluriel des mots composés, l’accent circonflexe, le participe passé et diverses anomalies). Le CSLF (Conseil supérieur de la langue française) met donc en place un groupe d’experts, présidé par le linguiste Bernard Cerquiglini, qui se donne pour mission de dresser un rapport d’aménagements qui élimineront toutes les anomalies et absurdités de l’orthographe française (Lazar – Mudrochová 2020 : 2). Les rectifications orthographiques proposées par CSLF reçoivent un avis favorable de l’Académie française et elles sont officiellement présentées au Premier ministre dans le document administratif appelé « Journal officiel de la République française, n. 100 du 6 décembre 1990 ». Nous allons essayer de les résumer dans quelques tableaux récapitulatifs.

Les numéraux composés sont systématiquement reliés par des traits d’union.

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Vingt et un

Vingt-et-un

2. Dans les noms composés de la forme verbe + nom ou préposition + nom, le second élément prend la marque du pluriel seulement et toujours lorsque le mot est au pluriel.

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Des après-midi

Des après-midis

3. Emploi de l’accent grave (au lieu de l’accent aigu) dans un certain nombre de mots, ainsi qu’au futur et au conditionnel des verbes qui se conjuguent comme céder.

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Événement

Évènement

4. L’accent circonflexe disparaît sur i et u. On le maintient néanmoins dans les terminaisons verbales du passé simple, du subjonctif et dans cinq cas d’ambiguïté.

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Coût

Cout

Les mots dans lesquels le circonflexe est conservé parce qu’il apporte une distinction de sens utile sont : les adjectifs masculins singuliers dû, mûr et sûr, jeûne(s) et les formes de croitre qui, sans accent, se confondraient avec celles de croire (je croîs, tu croîs, etc.).

5. Les verbes en -eler ou -eter se conjuguent comme peler ou acheter. Les dérivés en -ment suivent les verbes correspondants. Exceptions : appeler, jeter et leurs composés.

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Tu époussetteras

Tu épousèteras

6. Les mots empruntés forment leur pluriel comme les mots français et sont accentués conformément aux règles qui s’y appliquent.

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Des matches

Des matchs

7. La soudure s’impose dans un certain nombre de mots. En particulier dans les mots composés de contr(e)- et entr(e)- ; dans les mots composés de extra-, infra-, intra-, ultra- ; dans les mots composés avec des éléments « savants » (hydro-, socio-, etc.) ; dans les onomatopées et dans les mots d’origine étrangère.

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Extra-terrestre

Extraterrestre

8. Les mots en -olle et les verbes en -otter (et leurs dérivés) s’écrivent respectivement -ole et -oter. Exceptions : colle, folle, molle et les mots de la même famille qu’un nom en -otte (comme botter, de botte).

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Frisotter

Frisoter

9. Pour montrer la prononciation du u, le tréma est, dans les mots comportant -guë- et -guï-, déplacé sur cette lettre et dans les mots comportant -geure-, ainsi qu’avec le verbe arguer, rajouté à cette lettre.

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Aiguë

Aigüe

10. Le participe passé de laisser suivi d’un infinitif est invariable (à l’image de faire).

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Elle sʼest laissée maigrir

Elle sʼest laissé maigrir

Je les ai laissés partir

Je les ai laissé partir

Ajoutons qu’il y a, en outre, une soixantaine de modifications orthographiques isolées dont l’objectif est d’éliminer toutes les anomalies. Mentionnons quelques exemples :

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Oignon

Ognon

Nénuphar

Nénufar

Asseoir

Assoir

4. Méthodologie de recherche

Dans le but d’étudier les tendances actuelles concernant le choix de l’orthographe privilégiée, dans le contexte de l’enseignement du français langue étrangère (FLE) au niveau universitaire en Pologne, nous avons décidé de proposer une dictée, composée des dix items au sein desquels nous avons placé quatorze éléments présélectionnés (en gras ci-dessous).

1. Trente et un (trente-et-un) candidats ont été retenus sur cinq cents (cinq-cents) qui postulaient ces postes.

2. Tous les après-midi (les après-midis), je les passais assis sur un banc dans un parc à regarder les nuages se déplacer au-dessus de ma tête.

3. La COP 21 a été un événement (un évènement) crucial, espérons que l’accord signé régulera le taux d’émission de CO2 dans les pays participants.

4. Il paraît (il parait) que cette décision entraînera (entrainera) un coût (un cout) supplémentaire inutile.

5. La tempête de neige Jonas a paralysé la circulation à New-York, la neige s’amoncelle (s’amoncèle) dans les rues de la ville.

6. Nous devons préparer quelques sandwiches (sandwichs) avant de partir, n’est-ce pas ?

7. Le week-end (le weekend) prochain, à Paris, se tiendra une conférence consacrée au développement du secteur agro-alimentaire (agroalimentaire) en France.

8. Cette réponse, franchement, je la trouve ambiguë (ambigüe).

9. Elle s’est laissée (laissé) aller en s’exprimant ainsi, c’est inacceptable.

10. Sais-tu comment hacher finement un oignon (un ognon) au couteau ?

Ces éléments qui nous intéressent tout particulièrement renvoient aux règles et aux graphies revues en 1990 et présentées dans le chapitre 3.

Le choix méthodologique de la dictée mise en œuvre répond en effet à notre souci que les graphies convoitées soient aussi spontanées que possible : a) nous n’avons pas souhaité de dicter les mots séparés aux étudiants, dépourvus de leur contexte de communication minimal ; b) nous n’avons pas voulu proposer le choix entre deux formes orthographiques acceptables ; c) nous n’avons pas non plus dévoilé le vrai objectif de notre étude aux personnes testées. Bref, toutes ces mesures ont été prises pour ne pas focaliser l’attention des étudiants aux éléments clefs de la dictée afin d’éviter de suggérer quelconque choix orthographique.

Dans le but d’avoir une vision plus large (au niveau national) de l’état de l’acquisition des règles orthographiques (des graphies) données, six grandes universités polonaises ont participé à notre étude (dans l’ordre alphabétique) : Université de Łódź, Université d’Opole, Université de Poznań, Université de Silésie, Université de Varsovie et Université de Wrocław. Au total 196 étudiants (femmes et hommes), tous volontaires, ont été invités à faire notre dictée. Elle a été réalisée en pratique par des enseignants responsables des cours d’expression écrite au sein des universités participant à notre enquête. D’une manière consciente, nous avons dédié cette dictée aux étudiants de niveau avancé (à partir du niveau B2 selon le CERCL), car nous avions estimé qu’ils étaient plus autonomes dans le choix de l’orthographe privilégiée. Il s’agissait notamment des étudiants en licence qui ont participé à notre enquête. Il faut aussi préciser que le niveau B2 correspond habituellement à la troisième année d’études.

5. Analyse des résultats

Nous présentons les premiers résultats en chiffres qui nous permettront d’esquisser quelques tendances actuelles concernant le choix de l’orthographe privilégiée dans le milieu universitaire en Pologne formant les spécialistes de FLE (entre autres traducteurs, interprètes, enseignants, ou encore responsables de la politique linguistique), sans pour autant aspirer à tirer des conclusions définitives sur les fruits qu’ont portés des rectifications orthographiques proposées par le Conseil supérieur de la langue française en 1990.

Sur le graphique ci-dessous nous avons visualisé chaque fois deux graphies officiellement acceptées depuis 1990, accompagnées de chiffres indiquant le nombre de personnes qui ont fait le choix de cette orthographe. Troisième indicateur, autre, présente le nombre de personnes qui n’ont respecté aucune graphie officiellement catégorisée comme correcte.

Graphique 1 : Nombre de réponses par catégorie nouvelle orthographe/ancienne orthographe/autre de tous les éléments testés.

Exemple

Orthographe traditionnelle

Orthographe réformée

Autre (graphie incorrecte)

trente et un (trente-et-un)

23%

19%

58%

cinq cents (cinq-cents)

71%

20%

9%

les après-midi (les après-midis)

35%

63%

2% 

un événement (un évènement)

61%

11%

28% 

il paraît (parait)

73%

20%

7%

entraînera (entrainera)

48%

17%

35%

la neige s’amoncelle (s’amoncèle)

41%

15%

44%

quelques sandwiches (sandwichs)

57%

23%

20% 

le week-end (le weekend)

67%

32%

1%

agro-alimentaire (agroalimentaire)

69%

21%

10%

ambiguë (ambigüe)

13%

23%

64%

elle s’est laissée (laissé) aller

46%

27%

27% 

un oignon (un ognon)

65%

8%

27%

5.1. Écriture des nombres

Trente et un (trente-et-un) candidats ont été retenus sur cinq cents (cinq-cents) qui postulaient ces postes.

Selon les rectifications de 1990 l’usage du trait d’union serait étendu aux numéros formant un nombre complexe. D’après nos résultats, 19 % des étudiants ont choisi de noter trente-et-un avec le trait d’union, 23 % sans trait d’union, et plus de la moitié, car 58 % des étudiants, ne savaient pas l’écrire correctement. En ce qui concerne cinq cent (cinq-cent), la majorité des étudiants, car 71 %, ont choisi la forme cinq cents sans trait d’union. On peut en déduire que l’usage du trait d’union n’est pas systématique et les apprenants ressentent la nécessité de l’employer plutôt avec les chiffres bas.

5.2. Pluriel des noms composés

Tous les après-midi (les après-midis), je les passais assis sur un banc dans un parc à regarder les nuages se déplacer au-dessus de ma tête.

Pour le singulier et le pluriel des noms formés de verbe + nom et de préposition + nom, les auteurs des rectifications proposent une seule règle. Ces noms devraient être traités comme des substantifs ordinaires et prendre la marque finale du pluriel sur le second élément quand ils seront au pluriel (un après-midi sans s et des après-midis avec s). Il s’agit d’une modification qui simplifie considérablement la formation des noms composés au pluriel. Les étudiants étrangers se sont sentis souvent perdus en observant que le -s final n’est pas ajouté à tous les substantifs composés (p.ex. un couvre-lit/des couvre-lits X un après-midi/des après-midi). Et nous pouvons constater que la plupart des étudiants polonais, environ 63 %, ont choisi d’écrire après-midi au pluriel avec un s, et 35 % des étudiants n’ont pas utilisé cette marque du pluriel, ce qui confirme notre hypothèse que l’écriture d’un -s semble plus logique pour les étudiants étrangers.

5.3. Usage des accents grave et aigu sur la lettre e

La COP 21 a été un événement (un évènement) crucial, espérons que l’accord signé régulera le taux d’émission de CO2 dans les pays participants.

Quant à l’usage des accents grave et aigu sur la lettre e (en accord avec la prononciation), les rectifications auraient pour le but de modifier l’accent d’un certain nombre de mots qui ont échappé à la régularisation de l’Académie dans le passé. Cependant, d’après nos résultats, en ce qui concerne le choix de mettre l’accent grave ou aigu sur la deuxième lettre e du mot événement, 61 % des personnes ont privilégié l’accent aigu et seulement 11 % ont fait le choix de l’orthographe proposée dans le Journal officiel de 1990, à rappeler évènement. Il s’ensuit que cette réforme ne semble pas trop logique aux étudiants étrangers et ils ne sont pas capables de percevoir la motivation phonétique de la rectification proposée.

5.4. Emploi de l’accent circonflexe

Il paraît (il parait) que cette décision entraînera (entrainera) un coût (un cout) supplémentaire inutile.

Le Conseil supérieur suggère de conserver l’accent circonflexe sur les lettres a, e, o, par contre celui-ci peut être supprimé sur les lettres i et u, sauf dans certains cas où il est utile (quelques cas d’homographie, la terminaison verbale du passé simple et du subjonctif imparfait et plus-que-parfait). Selon les résultats de notre dictée, pour le verbe paraître, 73 % des étudiants ont écrit il paraît avec l’accent circonflexe. Dans le cas du verbe entraîner, 48 % ont également décidé de mettre l’accent circonflexe et 17 % des étudiants ont choisi l’orthographe sans accent. En ce qui concerne le mot coût, à notre surprise, il y a eu une confusion entre le mot coût et coup. Nous supposons que les étudiants n’aient pas réfléchi, n’aient pas compris le sens de cette phrase. Par conséquent, les résultats ne sont pas du tout révélateurs de quelconque tendance et nous ne pouvons pas les prendre en considération. Vu le pourcentage élevé d’usage de l’accent circonflexe, il est possible de constater qu’il est perçu comme un symbole de l’orthographe française auquel il est difficile de renoncer. Du point de vue historique, l’accent circonflexe marque la disparition de la lettre -s. A titre d’exemple, nous pouvons mentionner les mots comme teste > tête, feste > fête ou fenestre > fenêtre. A l’époque actuelle, il n’a pas trop d’utilité, mais comme le montre notre dictée, les étudiants préfèrent conserver le « chapeau chinois » dans les textes rédigés.

5.5. Graphie du e ouvert dans la conjugaison des verbes en -eler

La tempête de neige Jonas a paralysé la circulation à New-York, la neige s’amoncelle (s’amoncèle) dans les rues de la ville.

En l’occurrence, il y a au niveau de la graphie deux possibilités de marquer le son e ouvert dans la conjugaison des verbes en -eler et -eter, soit le redoublement de la consonne, soit l’accent grave sur la lettre e suivi d’une consonne simple. Le journal officiel propose de généraliser la deuxième solution. Pourtant, sur l’exemple du verbe s’amonceler, nous constatons que seulement 15 % des étudiants ont choisi cette orthographe, contre 41 % qui ont préféré le redoublement de la consonne, le tiers restant (44 %) ont rencontré des difficultés orthographiques et n’ont respecté aucune graphie acceptable. Nous pouvons expliquer le pourcentage élevé des graphies incorrectes notamment par la difficulté du mot s’amonceler dont la maîtrise appartient plutôt au niveau avancé.

5.6. Singulier et pluriel des mots empruntés

Nous devons préparer quelques sandwiches (sandwichs) avant de partir, n’est-ce pas ?

D’après les recommandations, les noms ou adjectifs d’origine étrangère devraient avoir un singulier et un pluriel réguliers : un ravioli – des raviolis ; un jazzman – des jazzmans ; un graffiti – des graffitis. Ces mots formeraient régulièrement leur pluriel avec un –s non prononcé (exemple : des matchs, des lands). Sur l’exemple du mot sandwich (au singulier), nous pouvons observer que 57 % des étudiants ont écrit sandwiches pour marquer le pluriel et seulement 23 % ont noté sandwichs avec un s au pluriel, en accord avec les rectifications proposées. Il est possible de constater que les étudiants polonais privilégient le pluriel d’origine anglaise -es plutôt qu’un simple -s qui correspond mieux aux règles morphologiques de la langue française. Nous expliquons ce fait par la connaissance répandue de la langue anglaise qui est habituellement la première langue étrangère enseignée en Pologne. Il serait sans soute intéressant de comparer la réalisation graphique de ce mot auprès des locuteurs natifs.

5.7. Soudure de mots composés

Le week-end (le weekend) prochain, à Paris, se tiendra une conférence consacrée au développement du secteur agro-alimentaire (agroalimentaire) en France.

Il est recommandé également d’écrire soudés les mots composés d’origine latine (par exemple apriori, vadémécum) ou étrangère (par exemple cowboy, hotdog). Dans notre dictée, nous avons testé le mot week-end et nous pouvons constater que 67 % des étudiants ont privilégié l’orthographe avec le trait d’union, contre 32 % qui ont écrit le mot weekend soudé. Il faut ajouter le mot week-end appartient au vocabulaire de base d’un apprenant. Étant donné que les manuels employés en Pologne privilégient l’orthographe traditionnelle, il n’est pas surprenant de voir la graphie contenant le trait d’union est nettement privilégiée par les apprenants.

Nous avons obtenu le résultat semblable quant à la proposition de soudure des mots composés sur élément « savant », en particulier en o, comme c’est le cas du mot agro-alimentaire. Il s’est avéré que 69 % des étudiants avaient privilégié la forme avec le trait d’union et 21 % seulement avaient écrit le mot agroalimentaire soudé.

5.8. Usage du tréma

Cette réponse, franchement, je la trouve ambiguë (ambigüe).

Selon les rectifications de 1990, il est conseillé de placer le tréma sur la voyelle qui doit être prononcée, car l’usage du tréma pose problème et conduit souvent à des prononciations défectueuses. Nos résultats, en effet, confirment cette difficulté chez les apprenants polonophones, y compris au niveau orthographique, car 64 % des étudiants n’ont pas appris l’orthographe du mot ambiguë, 23 % ont réussi à noter ambigüe avec le tréma placé sur le u, et 13 % seulement ont opté pour l’ancienne orthographe, ambiguë. L’écriture correcte du mot ambiguë (ambigüe) représente donc un vrai obstacle pour les apprenants. Cette difficulté est encore renforcée par l’usage du tréma qui n’existe pas dans le système orthographique polonais et son emploi peut s’avérer problématique.

5.9. Participe passé de laisser suivi d’un infinitif

Elle s’est laissée (laissé) aller en s’exprimant ainsi, c’est inacceptable.

Le participe passé du verbe laisser suivi d’un infinitif est rendu invariable depuis les rectifications orthographiques de 1990. Pourtant, selon les résultats de notre enquête, 46 % des étudiants ont choisi d’accorder ce participe passé et 27 % seulement ne l’ont pas accordé, le tiers restant n’a respecté aucune orthographe officiellement acceptable. Il faut avouer que l’usage correct de l’accord du participe passé représente une vraie difficulté non seulement pour les apprenants, mais aussi pour les locuteurs natifs. On a déjà observé plusieurs débats sur la simplification de l’accord du participe passé en France. Étant donné qu’il s’agit d’une construction grammaticale compliquée (accord du participe passé suivi d’un infinitif), les apprenants hésitent comment l’écrire correctement, ce qui confirme aussi notre statistique.

5.10. Anomalie (sur l’exemple du mot oignon/ognon)

Sais-tu comment hacher finement un oignon (un ognon) au couteau ?

Des rectifications de certaines anomalies proposées par l’Académie en 1975 ont été reprises et complétées en 1990. Sur la liste H du Journal officiel de 1990 (p.14) figure entre autres le mot oignon dont la nouvelle orthographe proposée est ognon. Nos résultats montrent pourtant que la plupart des personnes testées se sont penchées plutôt vers la graphie traditionnelle, car 65 % des étudiants ont écrit oignon, 8% seulement ont choisi la graphie ognon, et 27 % n’ont pas su noter correctement ce mot, pourtant courant. De nouveau, nous pouvons supposer que la préférence pour l’orthographe traditionnelle est motivée notamment par les manuels qui favorisent les graphies non-reformées. L’apprenant de la langue française fait connaissance de ce mot au début de son apprentissage et il fait confiance au manuel qui lui présente une seule graphie possible.

6. En guise de conclusion

Si nous estimons les statistiques dans l’ensemble, en analysant les quatorze éléments testés (respectant l’ordre d’apparition dans notre dictée), dans les douze cas sur quatorze, nous pouvons constater que c’est l’orthographe dite « traditionnelle » qui est majoritairement privilégiée par les étudiants polonais, ce que nous pouvons observer sur le schéma ci-dessous.

Graphique 2 : Nouvelle orthographe/ancienne orthographe (statistiques).

Il y a à peine deux exceptions : a) les après-midis (numéro 3 sur le schéma), car la plupart des étudiants ont utilisé la marque du pluriel s ; b) ambigüe (numéro 12 sur le schéma) avec le tréma sur la lettre u, dans la mesure où plus d’étudiants ont réussi à l’écrire correctement suivant la rectification proposée, cependant le taux de réussite en général a été exceptionnellement faible dans ce cas-là (à rappeler, 64 % des étudiants n’ont pas su noter ambiguë/ambigüe en respectant quelconque orthographe officiellement acceptée).

Quelle orthographe privilégier, quelle orthographe enseigner ? Nous nous posons cette question comme enseignants du FLE non natifs en Pologne. L’ancienne orthographe ? La nouvelle orthographe ? – non sans réticence, nous décidons d’utiliser consciemment ces termes controversés, car souvent contestés par nos collègues linguistes français, pour susciter un débat plus large. En fait, sur le plan de la didactique du FLE, cette question reste ouverte, d’autant plus que la relation son/graphie en français pose problème en général et la plupart de méthodes de français parues après 1990 disponibles sur le marché éducatif ne respectent pas elles-mêmes (ne serait-ce pas pour l’orthographe des nombres complexes) les rectifications proposées. Il faut aussi ajouter que l’usage des graphies réformées n’est pas répandu en France, ce qui augmente encore la confusion auprès des locuteurs non-natifs. Les directives de l’Académie française nous disent clairement que l’orthographe réformée devrait être privilégiée, mais si on ouvre un quotidien imprimé, on s’aperçoit rapidement que les graphies traditionnelles figurent dans le texte. Il n’est pas souhaitable qu’au cours de l’apprentissage les deux graphies possibles soient présentées aux débutant. Il s’ensuit que les professeurs montrent aux débutants la graphie traditionnelle qui correspond à la graphie présentée dans le manuel employé. Espérons que ce désaccord entre les directives de l’Académie française et l’usage quotidien va bientôt disparaitre et les apprenants seront sensibiliser seulement aux graphies rectifiées qui simplifient l’emploi de la langue de Molière.

Bibliographie

« Les Rectifications de l’orthographe » (document administratif du 19 juin 1990). [In :] Journal Officiel de la République Française, 06/12/1990. Disponible en ligne 16/11/2023 : https://www.academie-francaise.fr/sites/academie-francaise.fr/files/rectifications_1990.pdf

Anis, Jacques (1981) « Écrit/oral : discordances, autonomies, transpositions. » [In :] Études de linguistique appliquée, N°42 ; 7–22.

Anis, Jacques (1983) « Pour une graphématique autonome. » [In :] Langue française, N° 59 ; 31–44.

Anis, Jacques (1988) L’écriture, théories et descriptions. Bruxelles/Paris : DeBoeck/Éditions universitaires.

Catach, Nina (1973) « La structure de l’orthographe française. » [In :] La recherche, Vol. 39, N°4 ; 949–956.

Catach, Nina (1980) L’orthographe française. Paris : Nathan.

Catach, Nina, Claude Gruaz, Daniel Duprez (1986) L’orthographe française : traité théorique et pratique. Paris : Nathan.

Cohen, Marcel (1987) Histoire d’une langue – Le français. Paris : Messidor.

Contant, Chantal (2009) Grand vadémécum de l’orthographe moderne recommandée : cinq millepattes sur un nénufar. Montréal : Éditions De Champlain S. F.

Contant, Chantal, Romain Muller (2009) Les rectifications de l’orthographe du français. Bruxelles-Québec : Éditions ERPI et De Boeck-Duculot.

Dedková, Iva, Jan Lazar (2017) « La nouvelle orthographe : Quel usage dans le milieu universitaire tchèque ? » [In :] LINGUA VIVA 25. 2017, roč. XIII, č. 25 ; 22–35.

Hélix, Laurence (2011) Histoire de la langue française. Paris : Ellipses.

Lazar, Jan (2017) À propos des pratiques scripturales dans l’espace virtuel : entre Facebook et Twitter. Ostrava : OU.

Lazar, Jan, Radka Mudrochová (2020) « Les rectifications orthographiques de 1990 dans l’espace francophone, 30 ans plus tard. » [In :] Cahiers de Praxématique 74; 1–16.

Lazar, Jan, Iva Dedkova (2020) « La formation du singulier et du pluriel orthographiques des noms composés faisant l’objet de la dernière réforme de l’orthographe – entre recommandation et application. » [In :] Cahiers de Praxématique 74 ;1–16.

Lenoble-Pinson, Michéle (2005) « L’usage des recommandations orthographiques en Belgique. » [In :] Liaisons-AIROÉ, Spécial Renouvo. Le point sur les Rectifications de l’orthographe, N° 38, P. 9 ; 35–37.

Lenoble-Pinson, Michéle (2006a) « Les avancées des rectifications en Belgique. » [In :] Les rectifications orthographiques de 1990. Analyse des pratiques réelles (Belgique, France, Québec, Suisse, 2002–2004), coll.  Cahiers de l’Observatoire des pratiques linguistiques,1 ; 111–115.

Lenoble-Pinson, Michéle (2006b) « Diffusion et application des rectifications orthographiques en Belgique. » [In :] Langues et cité. Bulletin de l’Observatoire des pratiques linguistiques (Paris),7 ; 9

Received:

22/09/2022

Reviewed:

28/11/2022

Accepted:

18/05/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.15

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Magdalena Lidia Lobert

Universität Warschau, Fakultät für Neuphilologie, Institut für Germanistik

lobertmagdalena@gmail.com

ORCID: 0009-0006-8398-1976

Namen im südlichen Ermland. Beobachtungen zur Tätigkeit von Komisja Ustalania Nazw Miejscowości am Beispiel von Toponymen der Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda

Place Names in Southern Warmia. Observations on the Activity
of Komisja Ustalania Nazw Miejscowości Using the Example of Toponyms of the Communes Gietrzwałd and Stawiguda

Abstract

In the article, selected names of places in southern Warmia will be discussed and subjected to linguistic analysis. On this basis, the division of these toponyms will be made in terms of the linguistic affiliation of their morphemes, which have their source in Polish, German and Prussian. The history of the activity of the Commission for the Determination of Place Names will also be presented, which after World War II, immediately after the incorporation of Warmia into the Polish state, began intensive work on giving German names their Polish equivalents. The collected material will make it possible to formulate the methods most likely used by the Commission during its work, as well as to show conclusions regarding the impact of national identity and state policy on changes in the naming of places in Warmia.

Keywords: Onomastics, Toponomastics, Polish toponyms, German toponyms, Repolonization, Hybrid names

Schlüsselwörter: Onomastik, Toponomastik, polnische Toponyme, deutsche Toponyme, Repolonisierung, Hybridnamen

1. Einführung

Die reiche Geschichte von Ermland wurde von vielen Kulturen geprägt, was sich noch heute in den lokalen Ortsnamen widerspiegelt. Den Einfluss auf sie hatten nämlich die prußische, deutsche und polnische Sprache. Anfang des 13. Jahrhunderts wurde die Region von den altprußischen Völkern besiedelt, die den seither entstandenen Siedlungen Namen in ihrer Sprache gaben. Im Zuge der Christianisierung kam es zu einer Verdrängung der prußischen Sprache zugunsten der deutschen Sprache. Damit ging auch eine Umbenennung der Ortsnamen einher – deutsche Ortsnamen erschienen. Die meisten der damals verwendeten Toponyme wurden aber genetisch von prußischen Personennamen abgeleitet. In der zweiten Hälfte des 16. Jahrhunderts machten die polnischen Siedler ein Viertel der hier in Frage kommenden Bevölkerung aus, und erst dann tauchten ebenfalls die ersten polnischen Ortsnamen auf (vgl. Schmauch 1932: 11–12).

Nach dem Zweiten Weltkrieg, als das Ermland Teil Polens wurde, verfolgte die neue polnische Führung die Politik, polnische topographische Namen im verstärkten Maße zu bestimmen. Diese Aufgabe sollte von einer eigens dafür eingesetzten Kommission zur Bestimmung von Ortsnamen (poln. Komisja Ustalania Nazw Miejscowości) übernommen werden.

2. Historischer Hintergrund

Wie bereits erwähnt, sind die Ortsnamen im südlichen Ermland als die ältesten Zeugnisse der kulturellen und damit auch sprachlichen Vielfalt dieser Region anzusehen. Um ihr Wesen zu verstehen, ist es notwendig, die Geschichte von Ermland kurz zu skizzieren.

2.1. Landschaft von Ermland (Warmia)

Der Begriff Warmia (dt. Ermland) wird heutzutage im Polnischen meist zusammen mit Mazury (dt. Masuren) verwendet und bezieht sich auf den nordöstlichen Teil Polens, d.h. die Woiwodschaft Ermland-Masuren. Der genaue Ursprung des Namens Warmia ist nicht bekannt, er steht in einem gewissen Zusammenhang mit dem Stamm der Warmianer (poln. Warmowie) vgl. Chłosta 2002: 388). Es gibt Spekulationen, dass der Name von einem prußischen Wort wormyan, warmes, warmun, urminan abstammen könnte, das rot bedeutet (vgl. Biolik 2014: 9). Dies hängt höchstwahrscheinlich mit dem Sammeln von polnischen Karminschildläusen (Porphyrophora polonica) an den Ufern der Weichsel-Lagune zusammen, aus denen der rote Farbstoff hergestellt wurde (vgl. Achremczyk 2011: 11). Es ist anzunehmen, dass diese Bezeichnung in der prußischen Sprache „rotes Land“ oder „Land der Karminschildläuse“ bedeutete.

Die Grenzen des historischen Ermlands hatten die Form eines Dreiecks, das durch den Fluss Passarge (poln. Pasłęka) und die Weichsel-Lagune markiert wurde. Laut Biolik (2014: 8) lässt sich die Geschichte von Ermland in fünf Perioden unterteilen. Die erste Periode dauerte bis zum 13. Jahrhundert und wird mit der Zeit der Besiedlung des Gebiets durch das altprußische Volk in Verbindung gebracht. Vom 13. Jahrhundert bis zum Zweiten Frieden von Thorn im Jahr 1466 fand die so genannte Periode des Deutschritterordens statt. Der dritte Zeitraum bezeichnet die Jahre, in denen Ermland zu Königlich Preußen unter polnischer Krone gehörte (1466–1772). Die nächste Periode wiederum umfasst die Teilungen Polens sowie die Weltkriege und die Zwischenkriegszeit. Der letzte Zeitraum ab 1945 ist die Zeit, seitdem Ermland zu Polen gehört.

2.2. Geschichte der Besiedlung des südlichen Ermlands

Wie Schmauch (1932: 1), ein deutscher Siedlungsforscher, nachweist, wurde das südliche Ermland erst im Jahre 1340 von den deutschen Kolonisten erreicht. Sie erlangten jedoch keinen wesentlichen Einfluss auf die ermländische Toponymie zu dieser Zeit – im 14. Jahrhundert erhielten nur drei Städte und einige Dörfer einen deutschen Namen (vgl. Schmauch 1932: 7). Alle anderen Namen wurden aus dem Prußischen abgeleitet, und zwar am häufigsten von prußischen Personennamen. Schmauch (1932: 8) fügt auch ausdrücklich hinzu, dass die polnischen Siedler bis ١٤١٠ keine bedeutende Rolle bei der Schaffung lokaler Toponyme gespielt haben:

[…] Nirgends aber finden wir in dieser Zeit der ersten Besiedlung geographische Bezeichnungen, also Namen für Ortschaften, Wälder, Seen oder Gewässer in slawischer, insbesondere in polnischer Sprache. Aus der ganzen Zeit bis 1410 ist uns im Ermland kein Pole als Lokator, d.h. Unternehmer bei der Anlage eines Dorfes oder als Besitzer eines Gutes unter den unzähligen deutschen und preußischen Namen der Gründungsprivilegien genannt. (Schmauch 1932: 8)

Pospiszyl (1987: 11–12) bestreitet die obige These nicht, betont aber, dass es schon damals größere Gruppen von Polen in der Region gab, was durch einige Dokumente aus dem 14. Jahrhundert bestätigt wird.

Die polnische Bevölkerung begann nach der Schlacht bei Tannenberg am ١٥. Juli ١٤١٠, als Polen den Deutschen Orden besiegte, verstärkt ins Ermland zu strömen. Wie bereits erwähnt, schwollen die Migrationswellen in der zweiten Hälfte des 16. Jahrhunderts noch weiter an (vgl. Schmauch 1932: 11–12).

Im 16. und 17. Jahrhundert fand die größte Ausdehnung der polnischen Besiedlung im südlichen Ermland statt, als ein großer Teil der Polen aus dem benachbarten Masowien sowie aus dem Kulmer- und Dobriner Land1 zuwanderte. Infolge der zunehmenden Dominanz der polnischen Sprache wurden eingedeutschte altprußische und deutsche Ortsnamen polonisiert. Dieser Prozess wurde durch die erste Teilung Polens unterbrochen. Zu dieser Zeit wurde Ermland in das Königreich Preußen eingegliedert. Das anschließende Wirtschaftswachstum und Bismarcks „Kulturkampf“-Politik trugen zur Stärkung des polnischen Nationalbewusstseins bei. Der Kampf um das Polentum im Ermland verschärfte sich, was eine Gegenreaktion von Seiten der deutschen Politik provozierte. Im Jahr 1920 fand schließlich eine Volksabstimmung statt, bei der sich die Einwohner mit überwältigender Mehrheit für den Verbleib in den Grenzen des deutschen Staates aussprachen. Damit erlitten Anhänger Polens eine vernichtende Niederlage.

So schildert Schmauch (1932: 19–20) den in jenen Jahren stetig zurückgehenden Einfluss der polnischen Sprache im Kreis Allenstein:

Im Jahre 1831 waren noch 84% der Bevölkerung polnischsprechend, ihre Zahl ist im Jahre 1890 bereits auf 53% gesunken, 1910 waren es 39 und 1925 nur noch 25%. […] Bei der großen Abstimmung im Juli 1920 gaben im Landkreise Allenstein nur rund 13% ihre Stimme für Polen ab, und seitdem ist noch bei jeder politischen Wahl die Zahl der polnischen Stimmen zurückgegangen. (Schmauch 1932: 19–20)

Infolge der politischen und sozialen Veränderungen wurde die lokale Nomenklatur in der Folgezeit germanisiert. Die wichtigsten Veränderungen gingen auf das Jahr 1938 zurück, als die nationalsozialistische Germanisierungspolitik ihren Höhepunkt erreicht hatte. Die Anordnung des Gauleiters und Oberpräsidenten Erich Kochs bewirkte die Eindeutschung zahlreicher Namen altprußischer, polnischer und litauischer Herkunft.

Im nächsten Kapitel wird kurz auf die Tätigkeit von der Kommission zur Bestimmung von Ortsnamen (poln. Komisja Ustalania Nazw Miejscowości) eingegangen, deren Entscheidungen um die Wende der 1940er und 1950er Jahre eine Schlüsselrolle für die aktuelle Toponymie im südlichen Ermland spielten.

3. Tätigkeit von der Kommission zur Bestimmung von Ortsnamen

Infolge der Eingliederung von Ermland und anderen Gebieten in die heutige Republik Polen im Jahr 1945 gab es seitens der neuen polnischen Machthaber die Bestrebung, den Ortschaften dieser Regionen polnische Namen zu verleihen. Mit dieser Arbeit wurde die Kommission zur Bestimmung von Ortsnamen (poln. Komisja Ustalania Nazw Miejscowych, seit 1948 Komisja Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych) betraut, die 1946 vom Ministerium für öffentliche Verwaltung im Einvernehmen mit dem Ministerium für Wiedergewonnene Gebiete eingerichtet wurde. Sie wurde vom Geographen Stanisław Srokowski aus Warschau geleitet. Dieses Staatsorgan bestand aus zwei Unterkommissionen unter Leitung von zwei Linguisten: Witold Taszycki aus Krakau und Mikołaj Rudnicki aus Posen (vgl. Gołaski 2008: 46).

Wie Czopek-Kopciuch (2012: 73) feststellt, wurden bei der Festlegung neuer Namen vor allem nationale und soziale Erwägungen berücksichtigt. Die ersten wurden befolgt, um das Polentum der neuen Gebiete zu betonen. Es wurde versucht, den historischen Hintergrund der Namen so weit wie möglich zu berücksichtigen und polnische oder slawische Formen der eingedeutschten Entsprechungen zu rekonstruieren. Wenn sie jedoch den deutschen Ursprung hatten, wurden an ihre Stelle phonetische Substitute eingeführt. Sie wurden ebenfalls übersetzt oder es wurden neue Namen gegeben. Auch aus sozialer Sicht war die Polonisierung der Ortsnamen von größter Bedeutung. Damals bestand ein großer Bedarf an einer Verbesserung der sprachlichen Kommunikation, insbesondere in Lebensbereichen wie Verwaltung oder Tourismus. Laut Czopek-Kopciuch fand die intensivste Tätigkeit der Kommission in den Jahren 1945–1950 statt. In diesen Jahren war die Regulierung der topographischen Namen im Sinne der polnischen Führung im großen Maße fortgeschritten. Die Kommission selbst hat noch weiter funktioniert.

Es sollte jedoch nicht übersehen werden, dass einige von der Kommission getroffenen Entscheidungen von der lokalen Verwaltung nicht akzeptiert oder sogar abgelehnt wurden. Aus diesem Grund wurden an die Kommission zahlreiche Anträge gestellt, Korrekturen vorzunehmen. Im Prinzip aber waren die Entscheidungen der Kommission unanfechtbar, so dass die Wünsche der Bewohner nicht berücksichtigt wurden (vgl. Tomkiewicz 2004: 543).

4. Zielsetzung

Nachfolgend wird der Versuch unternommen, die Toponyme im südlichen Ermland in den Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda detailliert zu analysieren. Ortsnamen werden im Hinblick auf ihr zeitliches Auftreten und die genetische Zugehörigkeit ihrer Morpheme untersucht. Anschließend werden mögliche Methoden vorgestellt, die die Kommission bei der Vergabe der Namen angewandt hat.

Die gegenwärtigen polnischen Ortsnamen in den Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda wurden dem Ortsnamenverzeichnis Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części z roku 20192 entnommen. Als Quelle der deutschen und polnischen Äquivalente aus der Zeit vor dem Zweiten Weltkrieg wurde vor allem die Zusammenstellung Nazwy miejscowe polskie Prus Zachodnich, Wschodnich i Pomorza: wraz z ich przezwiskami niemieckimi von Kętrzyński (1879) verwendet. Die damaligen Ortsnamen, die der Autor nicht berücksichtigte, wurden aus dem Buch Toponimia południowej Warmii. Nazwy miejscowe von Pospiszylowa (1987) herausgesucht.

Darüber hinaus sollte erwähnt werden, dass die folgende Analyse Teil meiner Bachelorarbeit unter dem Titel Polnische Ortsnamen im südlichen Ermland. Beobachtungen zur Tätigkeit von Komisja Ustalania Nazw Miejscowości am Beispiel von Toponymen der Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda ist, die im Jahr 2021 an der Universität Warschau verteidigt wurde.

5. Aufteilung der Toponyme nach der sprachlichen Zugehörigkeit ihrer Morpheme

Bezogen auf das Gebiet der heutigen Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda lassen sich die deutschen Ortsnamen definieren, die in Ostpreußen offiziell galten und von der deutschsprachigen Bevölkerung bis zum Ende des Zweiten Weltkriegs im Alltag gebraucht wurden (im Weiteren werden sie als deutsch1 bezeichnet). Polnische Namen wiederum bezeichnen Namen, die von der polnischen Bevölkerung verwendet wurden (im Weiteren werden sie polnisch1 genannt): (i) als die Amtssprache in Ostpreußen Deutsch war, d.h. in der Vorkriegszeit; (ii) nach dem Jahre 1945, als Ermland Teil von Polen wurde.

Dieselben Toponyme kann man auch nach der sprachlichen Herkunft ihrer Morpheme in Gruppen aufteilen. Von besonderer Bedeutung ist die Herkunftssprache der topographischen Wortstämme und Suffixe. Ortsnamen, die genetisch zur deutschen Sprache gehören, wurden als deutsch2 bezeichnet, diejenigen wiederum, die ihren Ursprung im Polnischen haben – als polnisch2. Innerhalb der Gemeinden gibt es zudem Ortsnamen, die genetisch prußisch2 sind.

An dieser Stelle sollte noch erwähnt werden, dass neben „reinen Typen“, die vollständig aus einer Sprache stammen, auch Hybridnamen existieren, deren Wörterstämme und Suffixe aus verschiedenen Sprachen abgeleitet sind.

Unter 47 deutschen1 Ortsnamen sind 31 Hybridnamen hervorzuheben, was einem Verhältnis von 66% zu 34% der Nicht-Hybriden entspricht. Ein Sonderfall ist hier der Name Lanskerofen, der laut Pospiszyl (1987: 206) Elemente all dieser drei Sprachen enthält. Darüber hinaus bemerkt man in dieser Gruppe 12 rein deutsche2 Namen, 2 prußische2 und 2 polnische2. In den meisten Fällen können Endungen wie -en, -au, -dorf, -hof, -mühle beobachtet werden. Bei einigen Toponymen treten die Zusätze groß und klein auf.

Bei den 43 polnischen1 Namen der Vorkriegszeit erfreuen sich Hybridnamen nicht mehr so großer Beliebtheit, obwohl sie immer noch mehr als die Hälfte aller von der polnischen Bevölkerung verwendeten Toponyme ausmachen (56% gegenüber 44% der Nicht-Hybridnamen). 17 Namen sollten als polnisch2 betrachtet werden. Außerdem findet man 1 deutschen2 und 1 prußischen2 Namen. In den Hybridnamen überwiegen Endungen wie -ny, -ty, -dy, -owo und deren Wortstämme stammen aus dem Deutschen oder Prußischen. Auch hier enthalten Beziehungsnamen Zusätze wie wielki oder mały. Da in dieser Gruppe weit weniger Ortsnamen identifiziert werden können, sollte dies bei der Analyse der prozentualen Verteilung der verschiedenen Typen berücksichtigt werden.

Das Verhältnis der Hybrid- und Nicht-Hybridnamen unter den 47 gegenwärtigen polnischen Ortsnamen beträgt 47% zu 53%. Es sind 24 polnische2, 1 prußischer2, aber kein einziger genetisch deutscher2 Name nachweisbar. Es kommen fast fünfmal mehr Hybridnamen vor, die ein prußisches Grundwort beinhalten (18), als diese mit einem deutschen Stamm (4).

Tab. 1: Aufteilung der Toponyme nach dem genetischen Prinzip

deutsche1 Namen

polnische1 Namen der Vorkriegszeit

polnische1 gegenwärtige Namen

Nicht-Hybridnamen:

34%

44%

53%

prußische2

4%

2%

2%

deutsche2

26%

2%

0%

polnische2

4%

40%

51%

Hybridnamen:

66%

56%

47%

prußisches Wortstamm

+ dt. Suffix 51%

+ poln. Suffix 42%

+ poln. Suffix 38%

deutsches Wortstamm

-

+ poln. Suffix 14%

+ poln. Suffix 9%

polnisches Wortstamm

+ dt. Suffix 13%

-

-

prußische, deutsche und polnische Elemente

2%

-

-

Anhand der in der Tab. 1 dargestellten Ergebnisse sind genetisch prußische Einflüsse auf Wortstämme in Hybridnamen deutlich zu beobachten, auch wenn gleichzeitig der Anteil der prußischen2 Namen gering ist. Darüber hinaus ergibt sich die Schlussfolgerung, dass es bei den deutschen1 Namen relativ wenige genetisch polnische2 Toponyme gibt. Polnische1 Namen, sowohl aus der Vorkriegszeit als auch aus der Gegenwart, weisen wiederum einen geringen Anteil an genetisch deutschen2 Ortsnamen auf. Diesbezüglich lässt sich feststellen, dass die Gruppen dazu neigen, eigensprachliche Ortsnamen zu bevorzugen. Die Unterschiede im prozentualen Anteil der Hybridnamen bleiben nahezu unmerklich.

Die Spuren, die die prußische Sprache hinterlassen hat, sind in allen Ortsnamengruppen noch sichtbar. Als unwiderlegbarer Beweis dafür sollte der rein prußische2 Name Grada (2%) angesehen werden. Bemerkenswert ist zudem das deutsche1, aber genetisch prußische2 Toponym Kerrey, das nach Kieruj polonisiert wurde. Prußische Wortstämme spielen ebenfalls bei Hybridnamen eine wichtige Rolle, da sie in 51% aller deutschen1, 42% aller polnischen1 Namen der Vorkriegszeit und 38% aller gegenwärtigen polnischen1 Namen erhalten geblieben sind.

Obwohl der Ausgangspunkt für die Vergabe polnischer1 Ortsnamen deutsche1 Toponyme waren, besteht kein Zweifel daran, dass die Kommission die deutschen Einflüsse vermeiden wollte und intensiv nach polnisch klingenden Entsprechungen suchte. Mit anderen Worten, vor allem aus politischen Gründen wurden alle Maßnahmen ergriffen, um deutsche Merkmale aus den Ortsnamen zu entfernen. Daher findet man heutzutage in den Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda im südlichen Teil Ermlands keinen einzigen deutschen2 Namen. Gering ist ebenfalls der Prozentansatz der Hybridnamen, die den deutschen Wortstamm und den polnischen Suffix enthalten (9% aller Toponyme in dem untersuchten Gebiet). Die Anzahl der polnischen2 Ortsnamen ist fast auf das dreizehnfache gestiegen. Während sich unter den deutschen1 Namen nur zwei polnische2 Namen (Mniodowko, Mecherowo) befanden, lassen sich nach Abschluss der Kommissionsarbeit bis zu 24 von ihnen nachweisen, die mehr als die Hälfte aller untersuchten Ortsnamen ausmachen.

Unter Berücksichtigung der Ergebnisse der obigen Analyse kann der Schluss gezogen werden, dass sich die Kommission bei der Erfüllung ihrer Aufgabe von folgenden Grundsätzen hat leiten lassen:

Abschaffung deutscher2 Namen zugunsten polnischer2;

Bevorzugung prußischer2 Namen und Wortstämme bei Hybridnamen gegenüber den deutschen2.

6. Methoden der Polonisierung der deutschen Toponyme

Die Bestimmung polnischer1 Toponyme unterlag sicherlich weitgehend definierbaren Prinzipien. Ausgangspunkt für ihre Entstehung waren, wie oben erwähnt, größtenteils deutsche1 Ortsnamen. Anzumerken ist, dass in den Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda im südlichen Teil Ermlands außer Grada kein Name nach 1945 in derselben Form erhalten geblieben ist.

Ausgehend von der Analyse der in den Gemeinden vorkommenden Ortsnamen lassen sich die folgenden Methoden ihrer Polonisierung unterscheiden.

6.1. Repolonisierung

Untersucht man deutsche1, aber dennoch genetisch polnische2 Ortsnamen, so kommt man zu dem Schluss, dass in diesem Fall nicht von ihrer Polonisierung, sondern von ihrer Repolonisierung gesprochen werden sollte, da sie ihren Ursprung in dieser Sprache haben. Im Untersuchungsgebiet finden sich zwei solche Beispiele:

Mecherowo > Muchorowo

Mniodowko > Miodówko

6.2. Genehmigung der früheren polnischen Form

26 polnische1 Ortsnamen aus den Vorkriegsjahren fanden auch nach dem Zweiten Weltkrieg ihre Verwendung. Die Kommission hat ihrerseits keine Änderungen vorgenommen. Nicht weniger als 85% davon sind durch den prußischen Wortstamm gekennzeichnet. Es ist daher festzustellen, dass die Kommission bei ihrer Arbeit prußische2 Namen bevorzugte, während deutsche2 Namen grundsätzlich abgelehnt wurden.

6.2.1. Entsprechung von dt. -en oder -n und poln. -ny/-ty/-(j)dy/-py/-ki/-(j)sy

Barwienen > Barwiny

Grieslienen > Gryźliny

Rentienen > Rentyny

Gronitten > Gronity

Penglitten > Pęglity

Woritten > Woryty

Kudippen > Kudypy

Nagladen > Naglady

Mauden > Majdy

Leyßen > Łajsy

Nattern > Naterki

Im Deutschen sowie im Polnischen stehen diese Toponyme in der Pluralform. Alle deutschen1 Entsprechungen enthalten die Endung -en, mit Ausnahme des Namens Nattern, bei dem die Endung -n auch den Plural bezeichnet. Die polnischen1 Äquivalente enden mit den Suffixen -ny, -ty, -(j)dy, -py, -jsy oder -ki. Endungen mit Doppelkonsonanten in deutschen1 Ortsnamen wie tt oder pp werden in den polnischen1 Entsprechungen durch Endungen -ty oder -py ersetzt. Je nach Konsonanten im Auslaut wurden ebenfalls -ny und -dy hinzugefügt. Im Fall von Mauden > Majdy und Leyßen > Łajsy bestimmen Diphthonge au und ey in dem polnischen1 Äquivalent den zusätzlichen Konsonanten j in der Endung. Im Polnischen wurde der Name Naterki zudem um das Element k erweitert.

6.2.2. Entsprechung von dt. -en und poln. –owo

Darethen > Dorotowo

In diesem Fall wurde die Pluralendung des deutschen1 Namens durch das polnische toponymische Suffix -owo ersetzt. Bemerkenswert ist zudem die Semantisierung in den polnischen Vornamen Dorota.

6.2.3. Entsprechung von dt. -au und poln. –ki

Ganglau > Gągławki

Dieses Beispiel zeigt eine Adaptierung des prußischen Suffixes -aw.

6.2.4. Entsprechung von dt. -tzig und poln. –ski

Plautzig > Pluski

Dass die polnische1 Entsprechung die Pluralendung enthält, ist wahrscheinlich darauf zurückzuführen, dass in der lokalen Nomenklatur Pluralnamen dominierten.

6.2.5. Entsprechung von dt. -ich und poln. –ych

Abstich > Łupstych

Ustrich > Ustrych

Die deutsche Endung -ich wurde im Polnischen durch die Endung -ych ersetzt. Zusätzlich wurde der Anlautvokal im Namen Łupstych labialisiert und gehoben (a > o > u) sowie der schwache Labial durch ein stimmloses p ersetzt. Bei der Namensbildung konnte ebenfalls die Adideation des polnischen Verbs łupać (Pospiszyl 1987: 19) möglich sein.

6.2.6. Phonetische oder phonetisch-morphologische Substitution

Dietrichswalde > Gietrzwałd

Schönbrück > Sząbruk

Kranz > Kręsk

Die ermländische Nomenklatur ist reich an regelmäßigen Äquivalenten von Endungen, was das erste Wortpaar beweist. Denn in Ermland entspricht das Suffix -wałd immer dem deutschen -walde. Außerdem hat sich der Wortstamm im Laufe der Jahre mehrfach phonetisch und graphisch verändert – sichtbar ist der Übergang -di- in -gie- und die Vereinfachung der Gruppe -trichs- > -tš- (Pospiszyl 1987: 39).

Die Namen Sząbruk und Kręsk sind hingegen phonetische Ersetzungen für die ursprünglichen deutschen1 Namen Schönbrück und Kranz.

6.2.7. Entsprechung von den prußischen Namen mit Flexionsanpassung

Bertung > Bartąg

Gelguhnen > Jełguń

Kerrey > Kieruj

Wemitten > Wymój

Diese Gruppe von Namen bezieht sich stark auf prußische2 Namen, d.h. entsprechend Bertings, Ilgūns, Kerājs, Wemājs (Pospiszyl 1987: 220). Anstelle der prußischen Endungen wurden polonisierte Endungen gewählt.

6.2.8. Alternation w:b / b:w

Windugga > Binduga

Stabigotten > Stawiguda

Die Alternation w:b / b:w ist in diesen Toponymen laut Pospiszyl (1987: 29) mit dem dialektischen Hintergrund zu erklären. Wie die Beispiele zeigen, funktionierte die Alternation in beide Richtungen. Laut Steffen (1961: 289) ist der Name Stawiguda (pruß. stabis ‘Pfeiler‘, ‚Stein‘, gudde ‘Busch‘) ein besonders interessanter Fall. Der Autor behauptete, dass noch vor dem Zweiten Weltkrieg die Aussprache von b in w geändert wurde, wodurch die Schriftform Stawiguda entstand.

6.2.9. Gebrauch von alternativen Toponymen

Lansk ( > Łańsk) > Rybaki

In diesem Fall scheint es unmöglich zu sein, die gemeinsame Genese von dem deutschen1 und dem polnischen1 Namen zu bestimmen. Im offiziellen Ortsnamenverzeichnis steht heutzutage Rybaki. Vor dem Krieg und kurz danach verwendeten Ermländer diesbezüglich den Namen Łańsk synonym. Auch heute noch wird er gelegentlich erwähnt.

6.3. Modifizierung

4 Toponyme zeugen von gewissen Korrelationen zwischen deutschen1 und polnischen1 Namen, die jedoch Modifikationen unterzogen wurden.

6.3.1. Kürzung

Reußen > Ruś

Vergleicht man das deutsche1 Toponym, das sich durch seine Pluralform auszeichnet, mit dem polnischen1 Namen, so kann man feststellen, dass letzterer gekürzt wurde. Ruś kann zudem mit der Bezeichnung des Landes assoziiert werden.

6.3.2. Entfernung des Suffixes –mühle

Schillamühle > Siła

Soykamühle > Sójka

Beide Toponyme weisen darauf hin, dass das appellative Glied -mühle wegfiel und der Wortstamm, der von Personennamen abgeleitet ist, übrig blieb.

6.3.3. Namenszusätze im Deutschen und diminutivische Suffixe im Polnischen

Klein Bertung > Bartążek

In diesem Fall wurde anstelle eines Namenszusatzes im Deutschen ein Diminutivsuffix -ążek an den polnischen1 Namen angehängt. Dies diente der Unterscheidung von zwei nebeneinander liegenden Ortschaften (Groß Bertung > Bartąg, Klein Bertung > Bartążek).

6.4. Übersetzung und semantische Anspielung

Um die Spuren der deutschen Sprache in den Hybrid- oder deutschen2 Namen zu verwischen, wurde beschlossen, sie ganz oder teilweise zu übersetzen.

6.4.1. Übersetzung des ganzen Namens

Neumühle > Nowy Młyn

Der deutsche1 Name wurde vollständig ins Polnische übersetzt.

6.4.2. Übersetzung eines Teils des Namens

Neidhof > Zazdrość

Grünau > Zielonowo

Das erste Teil des deutschen1 Ortsnamens scheint ein Bezugspunkt für den polnischen1 Namen zu sein.

Lanskerofen > Łański Piec

Der adjektivische Namenszusatz im polnischen1 Ortsnamen bezieht sich auf den nahegelegenen Lansker See (poln. Jezioro Łańskie). Der zweite Teil wiederum wurde aus dem Deutschen übersetzt.

6.4.3. Replik mit einem toponymischen Formanten erweitert

Sophienhof > Zofijówka

Thomsdorf > Tomaszkowo

In diesem Fall wurden die Vornamen, die den Wortstamm bilden, übersetzt (Sophie – Zofia, Thomas – Tomasz). Darüber hinaus wurden die Ortsnamen mit einem toponymischen Suffix angereichert.

6.5. Festlegung eines neuen Namens

Acht Toponyme wurden von der Kommission künstlich festgelegt. Weder Polen noch Deutsche hatten sie vor ١٩٤٥ verwendet.

Vonferne > Smoleń

Klein Plautzig > Klekotowo

Klein Stabigotten > Zarośle

Jommendorf > Jaroty

Schönfelde > Unieszewo

In einigen polnischen1 Äquivalenten der Vorkriegszeit gab es vermutlich so große deutsche Einflüsse, dass beschlossen wurde, diesen Ortschaften neue Namen zu geben.

Der Ortsname Smoleń könnte vom polnischen Appellativ smoła (dt. Teer) abgeleitet worden sein. Die polnische Bevölkerung nannte jedoch vor dem Krieg diese Ortschaft Fąfernia. Obwohl für Klein Plautzig früher das polnische1 Äquivalent der Vorkriegszeit Pluski Małe galt, wurde der Ortschaft der Name Klekotowo gegeben, der durch das onomatopoetische Wort klekot entstanden ist. Der Name Klein Stabigotten wurde vor 1945 von der polnischen Bevölkerung als Stabiguda Mała übersetzt. Der heutige Name Zarośle bezieht sich auf das mit Büschen bewachsene Gebiet, in dem sich die Ortschaft befindet.

Für die letzten beiden Beispiele waren wahrscheinlich die slawischen Namen Jarota und Unisław der Ausgangspunkt. Der polnische1 Name der Vorkriegszeit für den deutschen1 Namen Schönfelde war die phonetische Substitution Sząfałt. Nach dem Zweiten Weltkrieg wurde dieser Name durch das künstlich geschaffene Toponym Unieszewo ersetzt.

Neu Bertung > Owczarnia

Neu Stabigotten > Ćwikielnia

Hermsdorf > Cegłowo

Die drei geschaffenen Ortsnamen stehen in engem Zusammenhang mit den Objekten, die sich in diesem Gebiet befinden. Owczarnia wurde mit Blick auf das Gebäude vergeben, in dem die Schafe aufgezogen wurden (poln. owczarnia ‘Schafstall’). Neu Stabigotten wurde durch den Namen Ćwikielnia aufgrund dem nahe gelegenen Rote-Beete-Anbau ersetzt (poln. ćwikła ‘rote Beete’). In Ermangelung einer polnischen Entsprechung erhielt die Ortschaft Hermsdorf den Namen Cegłowo, der sich auf die örtliche Ziegelei bezog (poln. cegła ‘Ziegel’).

6.6. Keine Veränderungen

Grada

Nur ein deutscher1 Name wurde intakt gelassen. Er ist genetisch aus der prußischen Sprache abgeleitet (pruß. Graūda), was möglicherweise der Grund für die Beibehaltung dieser Bezeichnung ist.

7. Schlussbemerkungen

Im Laufe der Jahrhunderte haben sich die Toponyme der Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda mehrmals verändert. Ihre heutige Form wurde von drei Sprachen beeinflusst: Prußisch, Deutsch und Polnisch. Daraus sind zahlreiche Hybridnamen entstanden, die nicht nur auf polnischer, sondern auch auf europäischer und globaler Ebene ein ungewöhnliches Phänomen darstellen.

Die Kommission zur Bestimmung von Ortsnamen (poln. Komisja Ustalania Nazw Miejscowości) stand vor der großen Herausforderung, polnische Toponyme festzulegen. Im Laufe ihrer Arbeit hat sie Methoden angewandt, die mehrheitlich die sprachliche Vergangenheit der Ortsnamen berücksichtigten. Das Hauptziel dieser Kommission war es jedoch, polnisch klingende Äquivalente zu finden. Die von ihr geprägten Namen sollten daher möglichst viele polnische Elemente enthalten, um das Polentum des Ermlands zu betonen, was ein wichtiges Ziel der polnischen Staatspolitik nach der „Wiedergewinnung“ des ehemaligen Ostpreußens war.

Die Sprachmorphologie spielte die bedeutendste Rolle bei der Arbeit der Kommission, was die Ergebnisse der durchgeführten Analyse zeigen. In erster Linie wurden Namen mit polnischen Wortstämmen oder Suffixen gewählt. Es wurden Anstrengungen unternommen, um aus dem Deutschen stammende Namen oder Namensteile zu eliminieren, auch wenn diese von der dort lebenden polnischsprachigen Bevölkerung verwendet wurden. Es ist jedoch unbestreitbar, dass sich – trotz Repolonisierung – Relikte der prußischen Sprache erhalten haben, die häufig die Grundlage der Namen bilden.

Abschließend lässt sich feststellen, dass die Kommission unter erheblichem Einfluss der damaligen Politik des polnischen Staates handelte, die eine möglichst rasche Eingliederung der „Wiedergewonnenen Gebiete“ – auch in topographischer Hinsicht – in die Republik Polen zum Ziel hatte.

1 Auf Polnisch werden diese Länder ziemie chiełmińska i dobrzyńska genannt.

2 Onlinezugang: http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/urzedowy_wykaz_nazw_miejscowosci_2019.pdf. [Letzter Zugang: 26.05.2021].

References:

Achremczyk, Stanisław (2011) Warmia. Olsztyn: Wydawnictwo LITTERA.

Biolik, Maria (2014) Dialekt warmiński. Fonetyka i fonologia. Olsztyn: Wydawnictwo UWM.

Czopek-Kopciuch, Barbara (2012) „Prace Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych przy MSWiA.“ [In:] Archiwum Fotogrametrii, Kartografii i Teledetekcji. Wrocław: Zarząd Główny Stowarzyszenia Geodetów Polskich, Vol. 23; 71–80.

Chłosta, Jan (2002) Słownik Warmii. Olsztyn: Wydawnictwo LITTERA.

Gołaski, Janusz (2008) „Ustalanie i wdrażanie nazw obiektów fizjograficznych na Ziemiach Zachodnich i Północnych Rzeczypospolitej Polskiej.“ [In:] Polski Przegląd Kartograficzny, Vol. 40; 46–53.

Kętrzyński, Wojciech (1879) Nazwy miejscowe polskie Prus Zachodnich, Wschodnich i Pomorza: wraz z ich przezwiskami niemieckimi. Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Lobert, Magdalena Lidia (2021) Polnische Ortsnamen im südlichen Ermland. Beobachtungen zur Tätigkeit von Komisja Ustalania Nazw Miejscowości am Beispiel von Toponymen der Gemeinden Gietrzwałd und Stawiguda. Warszawa. Unveröffentlichte Diplomarbeit.

Pospiszyl, Anna (1987) Toponimia południowej Warmii. Nazwy miejscowe. Olsztyn: Wydawnictwo Pojezierze.

Schmauch, Hans (1932) Besiedlung und Bevölkerung des südlichen Ermlands. Königsberg: Altertumsgesellschaft Prussia.

Steffen, Augustyn (1961) „Przyczynki językoznawcze z Warmii.“ [In:] Komunikaty Mazursko-Warmińskie (2) Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego; 287–291.

Szczerbakowska-Kopacz, Joanna (2011) „Klasyfikacja, znaczenie oraz pochodzenie nazw geograficznych w Polsce.“ [In:] Językoznawstwo: współczesne badania, problemy i analizy językoznawcze, Vol. 5. Łódź: Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi; 177–184.

Tomkiewicz, Ryszard (2004) „O działalności Komisji Ustalania Nazw Miejscowych i Obiektów Fizjograficznych na terenie Warmii i Mazur.“ [In:] Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Nr. 4. Olsztyn: Instytut Północny im. Wojciecha Kętrzyńskiego; 539–547.

Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części z roku 2019. [Auf:] http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/urzedowy_wykaz_nazw_miejscowosci_2019.pdf on 26.05.2021 (Letzter Zugang 26.05.2021].

Received:

21/07/2023

Reviewed:

11/08/2023

Accepted:

10/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.16

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Anna Maciejewska

Uniwersytet Wrocławski, Wydział Filologiczny

aniamaciejewska1@interia.pl

ORCID: 0000-0002-6447-9482

„Czarna legenda” Niccolò Machiavellego w polskiej poezji XVII wieku (na wybranych przykładach)

Bad Opinion about Niccolò Machiavelli in Polish Poetry of the 17th Century (Based on Selected Examples)

Abstract

The subject matter of my research is the black legend of Niccolò Machiavelli in Polish baroque poetry. This legend spread in the 17th-century Commonwealth on such a large scale that the name of this secretary of the Florentine republicbegan to be used to describe even kings or pretenders to the throne who were political opponents. For this reason, I described in this scientific article the literary works of poets such as Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski and Stanisław Orzelski. The second of these authors acted in a similar way in The Stone of Testimony of the Innocence of the Great Senator in the Polish Crown, comparing the actions of the royal court to an infernal council, in which such characters as Machiavelli, Richelieu and Mazarini take part. In my scientific article, I will emphasize that this Polish Baroque poet also showed the secretary of the Florentine republic in his other literary works as a perverse and demonic person. I will also note that Wacław Potocki in his work negatively refers to those people who defame John III Sobieski in lampoons and accuse him of using “Machiavellian arts”. I will not ignore Stanisław Orzelski’s Macaronica carmina Marfordii Mądzikovii poetae approbatihere.

Keywords: Niccolò Machiavelli, bad opinion, Polish poetry, Wespazjan Kochowski, Wacław Potocki; Stanisław Orzelski, early modern Polish literature

Słowa kluczowe: Niccolò Machiavelli, czarna legenda, poezja polska, Wespazjan Kochowski, Wacław Potocki, Stanisław Orzelski, literatura staropolska

1. Ogólny zarys losów myśli Niccolò Machiavellego w Polsce

Recepcja pism Niccolò Machiavellego była w Polsce bardzo złożona (zob. Maciejewska 2019; Pietryka 2017; Grześkowiak-Krwawicz 2010). Niemały wpływ na to miało pojawienie się związanego z włoskim politykiem stereotypu: znajomość myśli sekretarza Republiki Florenckiej często współistniała bowiem z czarną legendą, której rozprzestrzenienie się sprawiło, że przeciwników politycznych nazywano „Machiavellami”. Zarzucano im w ten sposób cynizm, przebiegłość oraz brak skrupułów nawet wtedy, gdy brakowało dowodów na to, że oskarżeni rzeczywiście znali dzieła Florentczyka (Pietryka 2017: 169–170). Do mitu Machiavellego i do wyobrażeń dotyczących makiawelizmu odwoływały się nieraz te osoby, które wprawdzie nigdy nie podjęły się lektury Księcia oraz Rozważań nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza, ale mimo to niegodne działania i poglądy polityczne wiązały z sekretarzem Republiki Florenckiej (Grzybowski 1979: LXXIV–LXXV).

Myśl Machiavellego – co podkreślają m.in. Jan Malarczyk i Henryk Barycz – przedostała się do Polski za sprawą wracających z Włoch peregrynantów kulturalnych. Byli nimi przeważnie szlachcice studiujący na włoskich uniwersytetach, a oprócz tego – dyplomaci, kupcy, księża, uczeni, artyści, architekci czy też osoby skazane na banicję ze względów politycznych i religijnych. Niewykluczone, że pewien udział w rozprzestrzenieniu się idei Florentczyka miał dwór królowej Bony: możliwe bowiem, że włoscy goście, którzy przybyli do Krakowa na jej ślub z Zygmuntem I Starym, znali pisma Machiavellego, choć brakuje na to przekonujących dowodów. Pojawiały się w XVI w. opinie sugerujące, jakoby syn królowej, Zygmunt II August, praktykował makiawelizm. Owe zarzuty wysuwali przede wszystkim oponenci polityczni ostatniego króla z dynastii Jagiellonów, oskarżając go przy tym o dążenie do jednowładztwa (Pietryka 2017: 170). Zresztą i w tym, i w następnym stuleciu w XVII wieku dość często osoby sprawujące wysokie urzędy posądzano o realizowanie koncepcji zawartych w Księciu Machiavellego.

2. Nawiązania do autora Księcia w dziele Najaśniejszemu Królowi Panu swojemu Miłościwemu życzliwy i wierny poddany przy niskim do nóg upadzie tę lichą prezentuję Pocztę Wacława Potockiego

Wacław Potocki w Najaśniejszemu Królowi Panu [...] Poczcie przedstawiał m.in. sytuację, w której pewna grupa ludzi zarzuca „wielkim hetmanom”, iż stosują „makiawelskie sztuki”1. Barokowy twórca surowo oceniał taką postawę obserwatorów życia społecznego. Przyrównał ich krytycznie do przyglądających się niebu astrologów:

Widzicie przez swe, astrolodzy, tuby,

w niebie anioły, w piekle Belzebuby,

wiecie, gdzie Turków, co Kamieniec brali,

zawoje szyto, więceście pisali

wielkiem hetmanom marsowe nauki,

machijawelskie wyrzucając sztuki;

nie minucyje, bo wam tylko tyle

wolno, ale już składacie paskwile. (Potocki 1996: 74)

Aby trafnie przeanalizować i zinterpretować powyższy tekst, należy określić kontekst nie tylko językowy, ale też kulturowy, historyczny i społeczny. Znaczący jest już tytuł cytowanego utworu, bowiem sugeruje, że Pan z  Potoka przekazał dzieło – jako podarunek – królowi Janowi III. Tak rzeczywiście się stało, gdyż barokowy poeta wręczył mu swoją Pocztę podczas uroczystości koronacyjnych 2 lutego 1676 roku (Sliziński 1979: 24; Targosz 2012: 107). W panegiryku wylicza zwycięstwa Sobieskiemu, chwali także jego męstwo. Podkreśla ponadto, że król wywodzi się ze stanu szlacheckiego (Sliziński 1979: 24): „żeś nam dziś panem, coś wczora był bratem” (Potocki 1996: 76). Oprócz tego wita nowo obranego króla na Wawelu, pokładając w nim wielkie nadzieje (Sliziński 1979: 24).

Poczta Wacława Potockiego jest panegirykiem, zaliczającym się do staropolskiej poezji okolicznościowej. Zbudowany wokół konceptu herbowego utwór ukazuje wydarzenia bitewne oraz zawiera apologię Jana III Sobieskiego, a przy okazji piętnuje niewdzięczność ludzką (Karpiński 1996: 9). Została ona uwidoczniona w przytoczonym wcześniej fragmencie tekstu. Potocki żalił się w nim, że niektórzy szlachcice wypominają wielkim hetmanom stosowanie doktryny Machiavellego. Według autora ci obserwatorzy życia publicznego działają de facto na szkodę Rzeczypospolitej:

Wielkaż to wolność, ba, swawola raczej,

kiedy leda bik piórkiem tak dziwaczy,

pisząc, co aspekt dyktuje mu prędki,

a ono dosyć szewca po napiętki. (Potocki 1996: 74)

Wydarzeniem historycznym, do którego nawiązał twórca, było tureckie oblężenie Kamieńca Podolskiego. W tym czasie urząd hetmana wielkiego koronnego piastował właśnie Sobieski. Mimo że ten wybitny dowódca wojskowy jeszcze w 1672 r. odniósł wiele zwycięstw nad Turkami (do najznamienitszych z nich zaliczał się triumf w bitwie pod Kałuszem) (Klimaszewski 1983: 18–19), to niechętni mu stronnicy dotychczasowego króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego zawiązali przeciwko niektórym możnowładcom konfederację gołąbską (Karpiński 2001: 114).

Użyte w panegiryku Potockiego sformułowanie: „wielkiem hetmanom” odnosi się również do Jana Sobieskiego. Świadczy o tym m.in. fakt, że był on wtedy najwyższym dowódcą wojsk polskich. Przyszłego króla zresztą nieraz negatywnie opisywano w utworach o wymowie satyrycznej. Wśród nich należy wymienić Paszkwil na tych co od króla szwedzkiego upominki brali (Rkps Bibl. PAN w Krakowie 367), w którym anonimowy autor oskarża wodza polskiego o przyjęcie znaczącej kwoty w zamian za zgodę na objęcie tronu Rzeczypospolitej przez Karola Gustawa. Podstawą do takich zarzutów był fakt, że Sobieski początkowo aprobował pomysł powołania szwedzkiego króla na władcę Polski, choć już w marcu 1656 r. zmienił zdanie i przyłączył się ponownie do wojsk wiernych Janowi Kazimierzowi. Dość szybko uzyskał przebaczenie królewskie, a wraz z nim – wyższy urząd, gdyż mianowano go chorążym koronnym (Klimaszewski 1983: 15–16). Nie oznaczało to jednak końca ataków na zwycięzcę spod Chocimia. Ujawnienie romansu wybitnego żołnierza z Marią Kazimierą d’Arquien, czyli żoną wojewody sandomierskiego Jana Zamoyskiego, stało się przyczynkiem do kolejnej fali krytyki. Wielki hetman koronny in spe musiał wtedy borykać się z zarzutami ze strony opozycji dworskiej. W licznych pamfletach – które miały tak naprawdę skompromitować „rozpustny dwór” – znieważano go wulgarnymi epitetami oraz porównaniami (Klimaszewski 1983: 16–17). Należy zaznaczyć, że później pojawiły się kolejne okoliczności, które dały asumpt do krytykowania Sobieskiego. Należy do nich tychże chociażby bratobójcza – stoczona 13 lipca 1666 r. – bitwa pod Mątwami. Zginęło w niej wielu żołnierzy królewskich, a odpowiedzialnością za rzeź obarczono właśnie Jana Sobieskiego. Oprócz tego negatywnie postrzegano dowódcę wojsk w związku z przyjęciem przez niego urzędu wielkiego marszałka koronnego, a należy przypomnieć, że wcześniej król odebrał tę zaszczytną funkcję uwielbianemu przez szlachtę Jerzemu Sebastianowi Lubomirskiemu. To spowodowało pojawienie się licznych pism, w których szkalowano Sobieskiego, ukazując go jako tchórza, okrutnika, człowieka bez czci i honoru. Bolesław Klimaszewski zaliczał do nich takie utwory, jak (Klimaszewski 1983: 17–18): Echo żałosne (Rkps Bibl. Jagiellońska 5119), Przestroga Jowisza (Brückner 1899: 24), Ad Eandem (Rkps Bibl. Czartoryskich 400, k. 77), Kunszt (Rkps Bibl. Czartoryskich 400, k. 77), Puścizna Pana Sobieskiego (Rkps Bibl. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu 714, k. 279), Lament (Rkps Bibl. Kórnicka 361, k. 173–174), Quot capita tot sensus (Nowak-Dłużewski 1953: 95) oraz Wiersz o marszałkach (Rkps Bibl. Narodowa R. F. XVII. 110, k. 1). Oprócz wymienionych warto jeszcze wspomnieć o paszkwilu zatytułowanym Praecepta Machiavellis de Principe (Rkps BOss, sygn. 210, k. 109), który pochodzi z drugiej połowy XVII wieku i również wymierzony jest w Sobieskiego. Utwór ułożono prawdopodobnie na wzór Rad Kallimacha, dodając do tego najpopularniejsze zwroty z Księcia autorstwa Machiavellego (Leśnodorski 1949: 278).

Prawdopodobnie do przedstawionych powyżej zdarzeń nawiązuje też kolejny fragment Poczty Wacława Potockiego:

Już był nasz Księżyc na zginionej drodze,

kiedy tak gwiazdy rządzieły niem srodze,

kiedy komety, co królestwa straszą,

okropnymi go ogonami gaszą. (Potocki 1996: 74)

Król Jan III Sobieski ukazany tu został metaforycznie jako Księżyc, którym próbują rządzić gwiazdy, czyli – szlachta. Z kolei sformułowanie „komety straszące królestwa” ma określać wrogów Rzeczypospolitej; w tym wypadku nie tyle zewnętrznych (czyli Turków), co grono osób zniesławiających w paszkwilach polskiego władcę oraz oskarżających go o stosowanie „makiawelskich sztuk”.

3. Czarna legenda Niccolò Machiavellego w twórczości Wespazjana Kochowskiego

Nawiązania do myśli Niccolò Machiavellego w polskiej poezji barokowej nie ograniczają sie do przywołanych przykładów z twórczości Wacława Potockiego. Sekretarza Republiki Florenckiej i jego doktrynę przedstawiał bowiem w swoich utworach literackich również Wespazjan Kochowski. W dziele Kamień świadectwa w Koronie polskiej senatora niewinności przyrównał on Filipa Kallimacha do autora Księcia:

Schodzą się w radę w parsku zamieszkani

Konsyliarze na tak nagłe wici,

Idzie Demosten, Cyneas, Sejani,

Wszyscy starego wieku foruszyci:

Nuż Machiawel z najgłębszej otchłani,

Co twych, Florenzo, dynastów się szczyci

Tyraństwa mistrzem; i z twym, Polsko strachem,

Idzie z etruskim Fanton Kallimachem. (Kochowski 1859: 10)

Poszukiwanie analogii między oboma Włochami występuje zresztą nie tylko w literaturze pięknej. Polski historyk filozofii dawnej Juliusz Domański również zestawił Machiavellego z Kallimachem. Według niego poglądy włoskiego doradcy na dworze Jana I Olbrachta były jeszcze bardziej radykalne aniżeli doktryna sekretarza Republiki Florenckiej (Domański 1989: 86–87). Kochowski w swoim utworze nie wysnuł tak daleko posumiętych wniosków. Skupił się raczej na przedstawieniu „piekielnych polityków”, do których zaliczył – obok Demostenesa, Cyneasza, Sejana, kardynała Mazariniego oraz kardynała Richelieu – właśnie Machiavellego i Kallimacha. Symptomatyczne przy tym, że przeniósł akcję utworu w zaświaty, a dokładniej do piekła, przypominającego wręcz mitologiczny Tartar, gdyż w owej krainie ukazał harpie i trójgłowego Cerbera. Od strofy XXIV Kamienia świadectwa następuje opis nie tylko podziemnej przestrzeni, ale również zgromadzonych „polityków piekielnych”. Ten fragment poematu złożony jest z trzech komponentów: zarysu wydarzeń oraz dwóch mów. Pierwsze przemówienie rozpoczyna Rychel, czyli kardynał Richelieu, drugie natomiast – Kallimach (Koehler 2021: 442–444). Można więc wywnioskować, że w XVII-wiecznej francuskiej polityce Wespazjan Kochowski dostrzegał analogie do rad, jakie Kallimacha udzielał Janowi Olbrachtowi. Ta polityka nie cieszyła się uznaniem w Rzeczypospolitej. Zapewne dlatego w Kamieniu świadectwa, stanowiącym obronę Jerzego Lubomirskiego, Mazarin i Richelieu zostali umieszczeni razem z Machiavellim w Tartarze. Tam wciąż knuli spiski, aby odebrać Rzeczypospolitej – bronioną w XVII w. przez Lubomirskiego – wolność (Bełcikowski 1870: 232).

Kochowski był podkomendnym Jerzego Sebastiana Lubomirskiego podczas wyprawy na Węgry w 1656 r. To po stronie marszałka wielkiego koronnego staną w swoim (choć wydanym anonimowo drukiem w 1668 r.) Kamieniu świadectwa. W przeważającej części owo – składające się z ٧٥ oktaw – dzieło składa się z opisu narady „polityków piekielnych” i zwolenników silnej władzy królewskiej. Mimo iż w tym gronie zostali umieszczeni również Mazarin oraz Machiavelli, to jednak w Kamieniu świadectwa główną rolę odegrały inne postaci: kardynał Richelieu i Kallimach. Oni obaj wygłosili tam mowy, które zawierały liczne bluźnierstwa oraz zarzuty skierowane pod adresem szlachty. Według Kochowskiego miały one oburzyć czytelników. Barokowy pisarz chciał ostrzec rodaków przed absolutyzmem oraz bliskimi makiawelizmowi knowaniami cudzoziemców, zgłaszających zresztą coraz częściej pretensje do tronu Rzeczypospolitej. Warto zaznaczyć, że Wespazjan Kochowski za ideał cnoty uznawał właśnie Lubomirskiego, dlatego też w Kamieniu świadectwa ukazał go jako osobę nieprzekupną, miłującą wolność, tradycję i sprawiedliwość (Gruchała 2003: 425–426). Ten potężny magnat pełnił urząd hetmana polnego oraz marszałka wielkiego koronnego. Był przy tym jednym z najznamienitszych wodzów nie tylko w Rzeczypospolitej, lecz również w Europie. Niezadowolony z polityki prowadzonej przez Jana II Kazimierza, zawiązał przeciwko niemu rokosz, który trwał od 1665 do 1666 r. Jak podkreśla Józef Andrzej Gierowski, króla z dynastii Wazów nie darzono w Rzeczypospolitej zbytnią sympatią (Gierowski 1977: 73), ale jeszcze mniej ceniono Ludwikę Marię Gonzagę. Poświadczają to np. Pamiętniki Paska, gdzie autor przedstawiał w bardzo plastyczny sposób, jaką wrogość, a wręcz nienawiść przejawiała polska szlachta wobec królowej. Oschłe relacje pomiędzy wyższymi warstwami społecznymi a dworem królewskim wynikały m.in. z tego, że Ludwika Maria dominowała nad mężem, on zaś łatwo ulegał jej naciskom. Upatrywał w tym szanse ówczesny władca Francji Ludwik IV, mając nadzieję, że wkrótce panowanie w Rzeczypospolitej przypadnie Francuzowi. Żona Jana II Kazimierza powzięła zamiar zrealizowania planu swojego rodaka. Aby to jednak było możliwe, jej mąż musiałby najpierw zgodzić się na elekcję vivente rege, czyli – przeprowadzoną jeszcze za swojego życia. Ludwika Maria niemal osiągnęła swój cel – Jan II Kazimierz poparł ten pomysł, jednak po jakimś czasie musiał z niego zrezygnować (Czubiński 1977: 132). Na taką decyzję króla wpłynęła stanowcza postawa Lubomirskiego oraz polskiej szlachty, obawiającej się ograniczenia swobód. Warto zaznaczyć, że m.in. Jan Chryzostom Pasek negatywnie oceniał działania królowej Rzeczypospolitej (Ochmann-Staniszewska 2006: 145):

widząc zawziętość i praktyki Ludowiki królowej, natione2 Francuzki, że koniecznie nam do wolności naszych chce inducere gallicismum3 przez wprowadzenie na królestwo jakiegoś fircyka francuskiego, widząc, że już i króla ujęto za noc, kiedy pozwolił z kancellaryjej uniwesały na sejmiki przedsejmowe do województ[w] proponendo novam electionem stante vita4, Francuzów w Warszawie więcej niżeli owych, co cerberowe5 rozdymają ognie; piniądze sypią, praktyki czynią, a najbardziej nocne, wolność im w Warszawie wielka, powaga wielka; (…) do pokoju wniść Francuzowi zawsze wolno, a Polak u drzwi musi i pół dnia stać; zgoła sroga i zbyteczna powaga. (Pasek 1979: 353)

Polski pamiętnikarz, jak wielu jego rodaków, uważał, że Ludwika Maria Gonzaga dąży do realizowania prywatnych interesów, planując posadzić na tronie Rzeczypospolitej „francuskiego fircyka”, czyli Henryka Juliusza de Bourbona, księcia de Condé.

Interesujący jest fakt, że w późniejszych latach dążenia zmierzające do objęcia polskiego tronu przez Francuza, ale tym razem innego – Franciszka Ludwika de Contiego, wspierał Franciszek de Castagnères, czyli opat de Châteauneuf. Z powodu jego przybycia pewien anonimowy autor napisał utwór pt. Divinacyja Apollina sarmackiego o księciu Szatanosie, pośle francuskim. W tym wierszu tytułowy sarmacki Apollin przestrzega Ojczyznę przed prymasem Michałem Radziejowskim, podstępnymi działaniami Francji i jej wysłannikami: opatem de Châteauneufem oraz de Contim. Warto zaznaczyć, że paszkwil ten powstał w wyniku skojarzenia nazwiska Châteauneuf z szatanem (Trościński 2019: 330–331). Jak podkreśla Grzegorz Trościński w Okolicznościowej poezji politycznej okresu bezkrólewia po śmierci Jana III Sobieskiego, zastosowany kalambur:

stał się punktem wyjścia do snucia konceptów o ojczyźnie-Ewie kuszonej przez Châteauneufa złotym jabłkiem królewskim w celu zniesienia sarmackiej wolności szatańską niewolą. (Trościński 2019: 331)

Za pomocą gry słów twórca anonimowego utworu chciał niewątpliwie przedstawić prawdziwe oblicze współczesnej mu francuskiej polityki. Zamierzał też wzmocnić w Rzeczpospolitej lęk przed absolutyzmem, wywołany usiłowaniami powołania na polski tron Franciszka Ludwika de Contiego6. Robił tak nie tylko on, bowiem także inni autorzy wyrażali swoje niezadowolenie z faktu, że Francuz stał się głównym kandydatem na króla. Swoimi przemyśleniami w tej materii podzielili się oni m.in. w: Korespondencyi Polaka z Francuzem przed elekcyją króla Augusta anno 1697 (Rkps BOss, sygn. 6148/I), Templum Pacis (Rkps BOss, sygn. 5762), Metamorphosis Kondeusza w kącie (Rkps BOss, sygn. 253) czy epigramacie Na Francuza ze zbioru Competitores Korony wierszami opisanymi (Rkps BCz, sygn. 1669).

W Kamieniu świadectwa wielkiego w Koronie Polskiej senatora niewinności wyrażona została krytyka następującego francuskiego pretendenta do tronu Rzeczypospolitej: Henryka Juliusza de Bourbona, księcia de Condé. Przeciwny pomysłowi koronacji owego przedstawiciela rodu Kondeuszy na króla Polski był Jerzy Sebastian Lubomirski. Opinię tę całkowicie popierał Wespazjan Kochowski, który w swoim poemacie w usta wspomnianego hetmana włożył poniższe słowa (Syrokomla 1852: 338):

Tej, w której żyję, pieszczonej wolności,

Winienem bronić i strzec z wszelkiej siły,

Choćby otchłani, choćby wysokości

Wraz się na moją głowę obaliły.

Chyba że stany koronne w jedności

Wszystkie się na to według praw zgodziły,

To i ja z niemi. Ale gdy ci nie chcą,

Darmo Kondego próżne myśli łechcą. (Kochowski 1859a: 8)

Lubomirski sądził, że książę de Condé snuje plany ograniczenia w Rzeczypospolitej szlacheckiej wolności, które łączyłyby się z wprowadzeniem absolutyzmu. Próbował zatem udaremnić dążenia Francuza, wspomaganego zresztą nie tylko przez Julesa Mazariniego, ale też przez Ludwikę Marię Gonzagę. Bezdzietna królowa Polski przecież wyswatała nawet siostrzenicę swojego męża, Jana II Kazimierza, z księciem d’Enghien. To jednak nie pomogło w uzyskaniu tronu przez syna Wielkiego Kondeusza. Warto dodać, że do fiaska owych poczynań przyczynił się Lubomirski, który następnie przeciwstawił się również innym niecnym projektom królewskiego dworu. Wśród nich należy wymienić pomysł nasłania Tatarów na żądające wypłaty zaległego żołdu skonfederowane wojska polskie. Swój brak zaufania do władcy wyraził ponadto, nie wyruszając na kolejną wyprawę przeciw Moskwie. W rezultacie doszło do sporu pomiędzy dworem królewskim a hetmanem. Odmowę uczestniczenia w wyprawie – choć zrozumiałą, gdyż planowano wtedy podstępnie zgładzić Lubomirskiego – uznano za zdradę stanu. W 1664 r. Jerzy Sebastian Lubomirski na mocy wyroku sądu sejmowego został nie tylko pozbawiony sprawowanych urzędów, ale też skazany na śmierć oraz utratę dóbr. Przyczynił się do tego Mikołaj Prażmowski, przekupny i rozpustny biskup łucki, późniejszy prymas. W następstwie tychże wydarzeń Lubomirski obwieścił swój Jawnej niewinności manifest. Należy podkreślić, że właśnie te okoliczności zainspirowały Wespazjana Kochowskiego do napisania poematu zatytułowanego Kamień świadectwa. W dziele tym metaforą działań dworu jest piekielna rada, w której biorą udział Machiavelli, Richelieu oraz Mazarini (Kowalski 2006: 127–128; Rachuba 1982: 20).

Sekretarz Republiki Florenckiej ukazany został przez Kochowskiego również w zbiorze Epigramata polskie po naszemu fraszki, a ściślej we fraszce – Machiawelowi. Mała z obłudy korzyść. Tam też jawi się on jako symbol przewrotności (Barycz 1965: 295):

Kędy płonna skalistym pod Kaukazem skiba,

Tu swe złożył zewłoki z Florencyjej skryba.

Nie wiem czy o przewrotność łajać mu się godzi,

Chyba że martwy syny przewrotności rodzi. (Kochowski 1991: 312)

Kochowski stwierdził, że Florentczyk złożył swoje zwłoki u stóp Kaukazu (Barycz 1965: 295). Polski poeta zrobił to, by uwypuklić wysoką niemoralność rad zawartych w Księciu. Do nasilenia ich negacji przyczyniło się – w tym wypadku – odwołanie do locus horridus. W epoce staropolskiej za krainę przeklętą uważano bowiem Kaukaz, do czego przyczynił się mit o Prometeuszu. Kochowski w dziele Machiawelowi zastanawia się też, czy autorowi Księcia wypada ganić obłudę. W rezultacie dochodzi do wniosku, że byłoby to wskazane tylko wówczas, gdyby pośmiertnie zaczął „rodzić synów przewrotności”.

Inny utwór barokowego twórcy – Mała z obłudy korzyść – jak sam tytuł sugeruje, wyjaśnia z kolei, dlaczego warto unikać obłudy:

Machiavel jak Jahel, tu cię mlekiem słodkiem

Częstuje, owdzie w czoło gwóźdź ci wbija młotkiem. (Kochowski 1859b: 4)

Kochowski nawiązuje tym razem do znanej ze Starego Testamentu Jael, która palikiem od namiotu przebiła skroń Sisery, czyli dowódcy armii Kananejczyków (Księga Sędziów 2003: 233). Wspomniał o niej również inny staropolski twórca, Fabian Birkowski, w dziele Widok wielki Bóg wiecznej chwały w Jeruzalem ukrzyżowany. Na Wielki Piątek kazanie pierwsze:

Strzeż się mleka z wiadra onego Jahel niewiasty. Prosił jej o wodę wielki hetman Sisara, ona miasto wody mlekiem go częstowała z wiadra skórzanego, a potym uśpiła i zabiła. Ciało nasze podobne tej Jaheli, słodkimi nas zabawami łudzi, hetmana naszego, to jest rozum do snu prowadzi rozkoszami tymi, a potym zabija. Kto czuje, ten oczy ma otworzone. Oko dusze naszej rozum jest; gdy ten nie śpi, widzi wielkość wiecznych rzeczy, małość i podłość tych doczesnych i marność wielką. (Birkowski 2014: 234)

Kochowski w przywołanej fraszce przestrzega czytelników przed stosowaniem doktryny Machiavellego, gdyż – jak sam zauważa – jest ona zwodnicza i prowadzi do upadku.

Polski poeta w kolejnym utworze ze zbioru Epigramata polskie po naszemu fraszki, noszącym tytuł O Macchiawelu Flor. Scri., nie tyle przypisuje sekretarzowi Republiki Florenckiej wszechwiedzę (Barycz 1965: 295), co bardziej wskazuje na wszechobecność jego demonicznej idei:

Arpin uczy wymowy, a zasię Stagiery,

Pełne filozoficznej mądrości papiery.

Justynian z pożytkiem w prawie biegłych ćwiczy,

Galen złoto od chorych za recepty liczy,

Prostakiem jednak, kto z tych dyscypułów wiela,

W szkole choć raz nie będzie u Macciawela. (Kochowski 1859c: 52–53)

Aby ją uwidocznić czytelnikowi, wymienia umiejętności, które nauczane były przez dwóch wybitnych filozofów: Arystotelesa oraz Cycerona. Kochowski nawiązuje też do cesarza Justyniana I Wielkiego i sporządzonego z jego nakazu kodeksu prawa rzymskiego (Kodeks Justyniana). Oprócz tego wspomina o Galenie, czyli o jednym z najznakomitszych starożytnych lekarzy. Po dokonaniu tychże wyliczeń na wpół z ironią, częściowo z uznaniem, stwierdza, że prawie każdy człowiek miał styczność – bezpośrednio lub pośrednio – z makiawelicznymi praktykami (Grzybowski 1979: LXXXIX).

4. Postać Machiavellego jako straszak przed absolutyzmem na przykładzie Macaronica carmina Marfordii Mądzikovii poetae approbati Stanisława Orzelskiego

Jak wykazał Mieczysław Brahmer, pisma sekretarza Republiki Florenckiej dość wcześnie zaczęto w Rzeczypospolitej czytywać w oryginale, a wiązało się to ze wzmożonym zainteresowaniem problemami politycznymi u Polaków podróżujących do Włoch. Machiavelli stał się z czasem wręcz „straszakiem”, bowiem widziano w nim przewrotnego doradcę tyranów oraz wroga złotej wolności. W Kamieniu świadectwa Kochowskiego ukazany został na samym dnie piekła (Brahmer 1980: 22–23), w wydanym w 1623 r. dziele Macaronica carmina Marfordii Mądzikovii poetae approbati Stanisława Orzelskiego (Mikołajczak 1998: 208) również przedstawiono go w bardzo negatywnym świetle (Brahmer 1980: 22–23):

Scopator Macchiavellus erat ruffianus et idem

Scurra levis, mendax maculosi nomine znacznus,

Vellerit arte mala qui reges atque tyrannos

Instituit populo, leges praescripsit iniquas. (Orzelski 1960: 107)

W słowach tych wyrażono przekonanie, że Machiavelli był niegodziwcem, błaznem i kłamcą. Ponadto zaatakowano Florentczyka, gdyż rzekomo wychwalał tyranów i wprowadził niesprawiedliwe prawa. Warto jednak dodać, że wskazany utwór zaklasyfikować należy do żartobliwej poezji makaronicznej, czyli formy rozwijającej się już w epoce renesansu za sprawą m.in. Piotra Rozjusza i Jana Kochanowskiego. Carmina macaronica były ulubioną rozrywką warstwy szlacheckiej, co zresztą nie dziwi, gdyż homo ludens czasów baroku to „człowiek bawiący się”, który wykorzystywał łacinę do swoistej artystycznej gry i żartu literackiego (Mikołajczak 1998: 208). Makaronizm polegał przede wszystkim na zmieszaniu dwóch języków, a ściślej – języka łacińskiego z narodowym. Do tekstu w języku obcym wplatano zlatynizowane wyrazy w języku narodowym, aby stworzyć pozory jednakowości językowej. Słowom rodzimym dopasowywano przedrostki, przyrostki i końcówki łacińskie, a nawet modyfikowano je morfologicznie, składniowo i prozodycznie (Pełczyński 1960: 7). Służyło to przede wszystkim rozrywce – nie wolno zapominać o kontekście, w którym pojawiły się zarzuty postawione przez Orzelskiego.

5. Podsumowanie

Czarna legenda Niccolò Machiavellego rozprzestrzeniła się w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej na taką skalę, że nazwiskiem sekretarza Republiki Florenckiej zaczęto określać nawet królów czy pretendentów do tronu, którzy byli przeciwnikami politycznymi. W podobny sposób postąpił Wespazjan Kochowski w utworze Kamień świadectwa w Koronie polskiej senatora niewinności, przyrównując działania dworu królewskiego do piekielnej rady, w której bierze udział m.in. Machiavelli. Polski poeta krytykuje przy tym francuskiego kandydata na króla Rzeczypospolitej, Henryka Juliusza de Bourbona, księcia de Condé. Warto podkreślić, że ów twórca w zbiorze Epigramata polskie po naszemu fraszki, a konkretniej we fraszkach Machiawelowi. Mała z obłudy korzyść oraz O Macchiawelu Flor. Scri., również ukazywał sekretarza Republiki Florenckiej jako osobę przewrotną, demoniczną. Z kolei Wacław Potocki w dziele zatytułowanym Najaśniejszemu Królowi Panu swojemu Miłościwemu życzliwy i wierny poddany przy niskim do nóg upadzie tę lichą prezentuję Pocztę negatywnie odnosił się do tychże osób, którzy zniesławiają w paszkwilach Jana III Sobieskiego oraz oskarżają go o stosowanie „makiawelskich sztuk” (ale i tu włoski twórca stał się uosobieniem zła). W makaronie pierwszym dzieła Macaronica carmina Marfordii Mądzikovii poetae approbati pojawiają się natomiast akcenty satyry politycznej, występujące chociażby w inwektywach przeciw Machiavellemu (Pełczyński 1960: 61–62).

Na podstawie analizy wspomnianych dzieł literackich można wysnuć wniosek, że autorzy XVII-wieczni czynili aluzje nie tylko do postaci Florentczyka, ale również do wyrażonej przez niego w Księciu koncepcji nazwanej makiawelizmem. Przy okazji utrwalali „czarną legendę”, która dotyczyła Niccolò Machiavellego i rozprzestrzeniała się w całej Europie, w tym, oczywiście w Rzeczypospolitej.

1 O nawiązaniach do Machiavellego w utworze W. Potockiego zatytułowanym Najaśniejszemu Królowi Panu swojemu Miłościwemu życzliwy i wierny poddany przy niskim do nóg upadzie tę lichą prezentuję Poczta pisze Agnieszka Pietryka w artykule Polska recepcja „Księcia” Machiavellego – rozpoznania wstępne (Pietryka 2017: 174).

2 natione można przetłumaczyć jako: „rodem, z pochodzenia”.

3 inducere gallicismum, czyli „wprowadzić francuski obyczaj lub/i narzucić francuską formę rządów”.

4 proponendo novam electionem stante vita – w języku polskim: „proponując elekcję za życia”.

5 cerberowe – inaczej: „piekielne”.

6 Utwór Divinacyja Apollina sarmackiego o księciu Szatanosie, pośle francuskim demaskuje rzeczywiste zamiary przybyłego z Francji poplecznika Contiego:

„Przeżegnaj się, Ojczyzno, kładź krzyż na swym czele,

Przyleciał tu francuski Szatan w ludzkim ciele,

By cię mógł, jako Ewę, jedwabnymi słowy

Przy złotym polskim jabłku uwikłać w okowy.

Będzieć on tobie ziemskie ofiarował bóstwo –

Bałwana francuskiego i pieniędzy mnóstwo” (Rkps BOss, sygn. 253, k. 81).

Bibliografia

Teksty źródłowe

Birkowski, Fabian (2014) „Widok wielki Bóg wiecznej chwały w Jeruzalem ukrzyżowany. Na Wielki Piątek kazanie pierwsze”. [W:] Janusz Gruchała, Kazimierz Panuś (oprac.). Kazania pasyjne. Kraków: Wydawnictwo UNUM; 225–254.

Kochowski, Wespazjan ([1674] 1991)„Epigramata polskie po naszemu fraszki”. [W:] Maria Eustachiewicz (oprac.). Utwory poetyckie. Wybór. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; 229–313.

Kochowski, Wespazjan ([1674] 1859) „Epigramata polskie po naszemu fraszki”. [W:] Wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. Wespazjana Kochowskiego, wojskiego krakowskiego, pisma wierszem i prozą, T. II. Kraków: Nakładem Wydawnictwo Biblioteki Polskiej.

Kochowski Wespazjan ([1668] 1859) „Kamień świadectwa wielkiego w Koronie Polskiej senatora niewinności”. [W:] Wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. Wespazjana Kochowskiego, wojskiego krakowskiego, pisma wierszem i prozą, T. III. Kraków: Nakładem Wydawnictwo Biblioteki Polskiej.

„Księga sędziów” ([1966] 2003) Przeł. ks. Jan Drozd. [W:] Zespół Biblistów Polskich (oprac.) Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych. Poznań: Wydawnictwo Pallottinum; 230–251.

Orzelski, Stanisław ([1776] 1960) „Macaronica Marfordi Mądzikovii Poetae Approbati”. [W:] Marian Pełczyński Studia Macaronica. Stanisław Orzelski na tle poezji makaronicznej w Polsce. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe; 95–147.

Pasek, Jan Chryzostom ([1836] 1979) Pamiętniki. W opracowaniu Władysława Czaplińskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Potocki, Wacław ([1675] 1996) „Najaśniejszemu Królowi Panu swojemu Miłościwemu życzliwy i wierny poddany przy niskim do nóg upadzie tę lichą prezentuję Pocztę”. [W:] Adam Karpiński (oprac.) Muza polska na tryjumfalny wjazd najaśniejszego Jana III. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich; 63–85.

Potocki, Wacław ([1675] 1911) „Panegiryk najjaśniejszemu królowi”. [W:] Jakub Teodor Trembecki. Wirydarz poetycki, T. 2. Lwów: Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej; 158–178.

Opracowania

Barycz, Henryk (1965) Spojrzenia w przeszłość polsko-włoską. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Brahmer, Mieczysław (1980) Powinowactwa polsko-włoskie. Z dziejów wzajemnych stosunków kulturalnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Brückner, Aleksander (1899) Taniec Rzeczypospolitej Polskiej: szkic historyczny. Kraków: Drukarnia „Czasu” Fr. Kulczyckiego i Sp.

Czubiński, Antoni (1977) Polska – Niemcy – Europa: studia z dziejów myśli politycznej i stosunków międzynarodowych: praca zbiorowa. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.

Domański, Juliusz (1989) Zarys dziejów filozofii w Polsce – wieki XIII–XVII. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Gierowski, Józef Andrzej (1977) Dzieje kultury politycznej w Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Gruchała, Janusz S. (2003)„Wespazjan Kochowski”. [W:] Historia literatury w dziesięciu tomach. T. 3. Bochnia – Kraków – Warszawa: Wydawnictwo SMS; 423–456.

Grześkowiak-Krwawicz, Anna (2010) „Machiavelli i makiawelizm w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. O potrzebie badań”. [W:] Joanna Partyka, Ariadna Masłowska Nowak. Libris satiari nequeo. Oto ksiąg jestem niesyty. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich; 73–83.

Grzybowski, Konstanty (1979) „Wstęp”. [W:] Mikołaj Machiavelli (1532) [Il Principe] Przełożył na język polski Wincenty Rzymowski (1917) Książę. Wydanie 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; III–CIII.

Leśnodorski, Bogusław (1949) „Polski Makiawel”. [W:] Henryk Barycz, Jan Hulewicz (red.) Studia z dziejów kultury polskiej. Warszawa: Gebethner i Wolff; 257–279.

Karpiński, Adam (1996) „Wprowadzenie do lektury”. [W:] Wacław Potocki. Muza polska na tryjumfalny wjazd najaśniejszego Jana III w opracowaniu Adama Karpińskiego. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich; 5–10.

Klimaszewski, Bolesław (1983) Jan III Sobieski w literaturze polskiej i zachodnioeuropejskiej XVII i XVIII wieku. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Kowalski, Jacek (2006) Niezbędnik Sarmaty poprzedzony Obroną i Uświetnieniem Sarmacji Obojej. Poznań: Fundacja Św. Benedykta.

Mikołajczak, Aleksander W. (1998) Łacina w kulturze polskiej. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie.

Nowak-Dłużewski, Juliusz (1953) Poezja Związku Święconego i rokoszu Lubomirskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Ochmann-Staniszewska, Stefania (2006) Dynastia Wazów w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Pełczyński, Marian (1960) Studia Macaronica. Stanisław Orzelski na tle poezji makaronicznej w Polsce. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Skrzypietz, Aleksandra (2019) Franciszek Ludwik, książę de Conti – „obrany król Polski”. Saga Kondeuszów. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Sliziński, Jerzy (1979) Jan III Sobieski w literaturze narodów Europy. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.

Syrokomla, Władysław (1852) Dzieje literatury w Polsce. T. 2. Wilno: Nakładem i drukiem Jana Glücksberga.

Targosz, Karolina (2012) Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych. Wyd. 2. Warszawa: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.

Trościński, Grzegorz (2019) Okolicznościowa poezja polityczna okresu bezkrólewia po śmierci Jana III Sobieskiego. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Artykuły

Bełcikowski, Adam (1870) „O literaturze i oświacie XVII wieku”. [W:] Dziennik Literacki, Nr 15; 230–233.

Karpiński, Adam (2001) „Epicko-panegiryczne poematy Wacława Potockiego. Problem gatunku na przykładzie «Muzy polskiej»”. [W:] Roczniki Humanistyczne, T. 49. Nr 1; 113–125.

Koehler, Krzysztof (2021) „Prości Sarmaci i piekielni politycy (kilka uwag na marginesie «Kamienia świadectwa» Wespazjana Kochowskiego”. [W:] Perspektywy Kultury, T. 35. Nr 4; 437–452.

Maciejewska, Anna (2019) „Recepcja pism Niccolò Machiavellego w «Rozmowie Plebana z Ziemianinem» Łukasza Opalińskiego”. [W:] Meluzyna. Dawna Literatura i Kultura, T. 10. Nr 1; 25–38.

Pietryka, Agnieszka (2017) „Polska recepcja «Księcia» Machiavellego – rozpoznania wstępne”. [W:] Rocznik Komparatystyczny, Nr 8; 169–187.

Rachuba, Andrzej (1982) „Opozycja litewska wobec wyprawy Jana Kazimierza na Rosję (1663/4 R.)”. [W:] Kwartalnik Historyczny, T. 89. Nr 1; 15–29.

Rękopisy

Rkps Bibl. PAN w Krakowie 367.

Rkps Bibl. Jagiellońska 5119.

Rkps Bibl. Czartoryskich 400.

Rkps Bibl. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu 714.

Rkps Bibl. Kórnicka 361.

Rkps Bibl. Narodowa R. F. XVII. 110.

Rkps BOss, sygn. 253.

Rkps BOss, sygn. 6148/I.

Rkps BOss, sygn. 5762.

Rkps BOss, sygn. 253.

Rkps BCz, sygn. 1669.

Received:

19/07/2023

Reviewed:

11/10/2023

Accepted:

20/11/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.17

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Marek Pawlicki

University of Silesia in Katowice, Institute of Literary Studies

marek.pawlicki@us.edu.pl

ORCID: 0000-0003-3477-0831

“Each of Us Has a Thousand Lives”:
Fragmented Selves in the Stories of Nadine Gordimer

Abstract

The aim of the article is to contribute to a critical debate on the modernist influences in Nadine Gordimer’s short fiction by exploring her understanding of human identity in early stories (“In the Beginning” and “The Talisman” [1949]) and showing how this understanding influenced her later works (“The Correspondence Course” [1984]). It is argued that her early stories are informed by two views on identity: one continuous, coherent, and unitary, the other discontinuous, fragmented, and multiple. The latter notion of selfhood is closely associated with Gordimer’s conception of the short story as a form uniquely qualified to describe the tensions and ruptures in the lives of her characters. As it is shown, this insight into the short story, discussed at length in Gordimer’s essay “The Short Story in Africa” (1968), was derived from post-Enlightenment and post-Romantic conceptions of the self, as expressed by the modernist writers that Gordimer read extensively in her youth. The notion of a non-unitary and non-homogenous self is then applied in an analysis of a later story that concentrates on the political development of a character. In this way, the article proceeds from non-political to political stories, making a connection between topics that are seldom juxtaposed by Gordimer’s critics.

Keywords: Nadine Gordimer, short story, South African literature, modernism

The Surface-Depth Binary in Gordimer’s Fiction

In her autobiographical essay “A Bolter and the Invincible Summer” (1963), Nadine Gordimer describes the first steps in her literary career, which began in the late 1930s and would continue for the next seven decades. She argues that before writing became a means of political commitment for her, it was an essential tool in understanding the world, helping her to navigate the complex social and political reality of her native South Africa: “And the ‘problems’ of my country did not set me writing; on the contrary, it was learning to write that sent me falling, falling through the surface of ‘the South African way of life’” (Gordimer 1989: 26). Gordimer’s thinking about the role of literature was shaped by two key notions: surface and depth. In the 1940s and the 1950s, she argues, writing was a means of exploring that which remained under the surface of life in South Africa; indeed, not only exploring but also finding herself suddenly in the midst of the issues that went unmentioned in the white, middle-class environment in which she was raised.

Among Gordimer scholars, the surface-depth binary is most often associated with South African politics. The most accomplished critic to adopt this approach is Stephen Clingman, the author of the classic study The Novels of Nadine Gordimer: History from the Inside, who has also written a number of articles, essays, and chapters devoted to her works. Clingman’s most recent articles to date are “Gordimer’s Pathologies” (2016) and “Gordimer, Interrupted” (2019). In “Gordimer’s Pathologies,” a more interesting article from the point of view of the topics discussed below, Clingman continues the rich tradition of politically focused readings of Gordimer’s works by applying the notions of surface and depth in the interpretation of both her novels and short stories. Arguing against the rejection of this binary by literary critics (for example Sarah Nuttall), he claims that they can be put to constructive use if they are considered not as binary opposites but rather as two terms entering into what he calls “transactional relationship” (Clingman 2016: 1037). Clingman combines the notion of depth (the realm of the politically suppressed) with that of the surface, choosing to read Gordimer’s works by looking at both what they repress and what they express, arguing that it is the combination of depth and surface – what he calls the horizontal and the vertical axes – that is capable of yielding fresh insights into her work.

While Clingman’s understanding of surface and depth is compelling, it is not the only way to approach those two notions. My suggestion is to explore surface and depth in such a way as to shed light on Gordimer’s explorations of human identity, as presented in her earliest stories (those published in the 1940s), and to show how this binary opposition influenced her more politically focused later work. My claim is that Gordimer’s early stories are based on two distinct views on human development: one involving progress, unity, and coherence, the other emphasizing discontinuity, multiplicity, and tension. Many of Gordimer’s stories are created in the tension between these two conceptions of selfhood: while the former can be associated with the surface insofar as it is accepted and internalized by the protagonists, the other reveals itself only in moments of heightened perception, for example during times of crisis in the lives of the characters.

By focusing on the modernist influences in Gordimer’s early short stories, this article aims to contribute to a wider critical debate about modernism and realism in her oeuvre. One of the most important critics in this debate is Rita Barnard, who, in her article “Locating Gordimer,” characterizes Gordimer’s writing in general as “a situated postcolonial modernism” (Barnard 2019: 100–101), adding that “situated” means “a commitment to a particular place (indeed, a nation)” (101). Barnard goes on to argue that Gordimer’s modernism, as characterized by a sense of geographical and political situatedness, cannot be neatly opposed to realism. Rather than view realism as an unambiguous representation of reality, she mentions Jed Esty’s and Colleen Lye’s definition of realism, whose task lies in “explor[ing] the hitherto unsaid and unexpressed” (Barnard 2019: 113). One of the passages that Barnard quotes from Esty and Lye’s article1 is their claim that “a realistic mode of representation is meant not to reproduce reality but to interrupt the quasi-natural perception of reality as a mere given” (Barnard 2019: 114). On the basis of this claim, Barnard writes about “the principle of interruption” as a technique that is “simultaneously modernist and realist” (Barnard 2019: 114).

Barnard’s critical approach to Gordimer’s writing is relevant in the context of this article in at least two respects. First of all, its emphasis is on Gordimer’s exploration of human perception, both with respect to oneself and others. As it will be shown, Gordimer’s stories focus on moments when the seemingly unproblematic nature of reality, as constructed by her protagonists, is problematized – or “interrupted,” to use Barnard’s term – thus revealing the dimension of the unexpressed in the thoughts and actions of her characters. Another reason why Barnard’s article has been mentioned in this discussion is due to its emphasis on the geographical and political situatedness of Gordimer’s writing – what Barnard has called Gordimer’s “situated postcolonial modernism” (Barnard 2019: 100–101). Indeed, one of the goals of this article is to show how Gordimer’s literary explorations of human perception and identity relate to her views on the nature of political commitment. By exploring this topic, this article will trace a continuity between Gordimer’s non-political and political stories.

Fragmented Selves: An Analysis of “In the Beginning”
and “The Talisman”

At the beginning of her literary career, Gordimer was especially influenced by British and Commonwealth writers. In an interview conducted in 1982, she observed that growing up in white colonial South Africa, she had naturally directed her attention to British and Commonwealth literature: “[I]f I could claim any tradition, I claimed the British tradition” (Bazin and Seymour 1990: 193). The list of names that follows includes (but is not limited to) E. M. Forster, Virginia Woolf, Katherine Mansfield, and D. H. Lawrence. While reading E. M. Forster is invariably mentioned – both by Gordimer and her critics – as a formative experience, especially in her liberal humanist understanding of interracial relationships, it is worthwhile to examine more closely Woolf’s and Mansfield’s influences on Gordimer’s early fiction, showing the extent to which Gordimer’s writing was shaped by modernist views on identity.

An appropriate starting point for this discussion is Gordimer’s first short story collection Face to Face (1949), published by the South African company Silver Leaf Books. “In the Beginning,” one of sixteen stories included in this volume, is representative of Gordimer’s early writing insofar as it shows her preoccupation with the question of perception, especially the tension between how one perceives oneself and how one is viewed by others. The story is narrated from the perspective of a medical student who, together with his colleagues, takes his first steps as an aspiring doctor in a maternity ward under the tutelage of a formidable woman known as Sister Dingwall, the head nurse of the ward. While the larger part of “In the Beginning” concentrates on the young trainees’ feverish excitement, as they try to prove themselves as future doctors, it is not their hopes and frustrations that constitute the story’s main topic. At the centre of the story is the background character of Sister Dingwall, whom the students treat with a combination of fear, admiration, and silent derision, using what sparse information they can gather about the woman to synthesise authoritative judgments of her. These reductive judgments become the objects of the focalizor’s reflection when he looks into the mirror after a hard and frustrating day, realizing that he too is perceived by others in ways that may radically diverge from his self-perception: “Why, I look different from what I am, he thought suddenly, that is me, but I don’t know it. And also that is not me, and other people don’t know it” (Gordimer 1949: 62). This epiphanic2 moment of heightened self-perception creates an awareness in the character of the duality of the self as it is mediated through the perception of others. Looking at his own image in the mirror is an encounter with a different version of himself (perhaps seeing himself in years to come) and, at the same time, a moment of acute realization that his self-perception will always diverge from the image that others form of him.

“In the Beginning” illustrates a technique used by Gordimer in her early stories, which may, for the lack of a better term, be described as self-estrangement, understood as a moment which brings to the protagonists’ attention dimensions of the self that remain unconscious or suppressed. Importantly, the self-knowledge that the protagonist acquires in the moment of epiphany does not lead to a feeling of confidence and familiarity; rather, Gordimer catches her protagonist in the moment when the newly acquired knowledge destabilizes his sense of self, in other words, when self-knowledge results in self-estrangement. This sudden and momentary self-estrangement is connected with an ethical moment in which the young man becomes aware of the reductive nature of superficial judgments concerning other people – in this case, the brusque and matter-of-fact Sister Dingwall, whose identity is also reduced to her image while at the same time transcending it in ways that will remain obscure to most observers.

Another way of approaching Gordimer’s story is from the perspective of metonymy. In his influential The Modes of Modern Writing, David Lodge juxtaposes metonymy and synecdoche, pointing out that both those figures involve – not unlike metaphor – “the substitution of one term for another” (Lodge 1977: 76) Writing more recently, Sebastian Matzner uses the word “replacement” rather than “substitution,” arguing that “metonymic replacement is far from being a mere substitution” (Matzner 2016: 65). Metonymy, according to Matzner, is capable both of opening new meanings within the text and of making a given passage more cohesive through what he calls “associative interactions” (Matzner 2016: 65). In this function, comments Matzner, metonymy is similar to metaphor:

Metaphor can and often does function in a similar way, and this function should rather be characterized as a feature of tropical language in general: wherever language deviates from ordinary usage in a way that affects the semantics of a given word, it opens up a space between the present term in its literal meaning and a virtual term whose inference is enforced by the context and indispensable for the sequence to mean anything. (Matzner 2016: 65)

Matzner concludes this part of his analysis by emphasizing that “there is nothing like a poetic and semantic equivalence” (Matzner 2016: 65) between the vehicle and tenor of the metonymy, which is why critics should look beyond the function of metonymy as mere substitution and aesthetic embellishment.

Matzner’s reflections on metaphor and metonymy, only outlined above, shed light on the topic of identity in “In the Beginning.” At this point, it is worthwhile to once again quote the two sentences giving insight into the protagonist’s newly acquired self-awareness: “Why, I look different from what I am, he thought suddenly, that is me, but I don’t know it. And also that is not me, and other people don’t know it” (Gordimer 1949: 62). The quoted passage can be discussed from the perspective of Matzner’s general comment on the logic of tropical language, which – in this case – opens up a space between the intuitive, non-reflective use of the first-person pronoun and its more self-conscious, nuanced understanding, whose significance has to be determined – by the reader – in the wider context of the story. Looking in more detail at the use of the “I” in the quoted passage, it becomes apparent that – in this last scene of the story – Gordimer refers to the metonymic logic of substitution, treating it as a starting point from which to explore the narrator’s self-perception. As the man confronts his mirror image, he realizes that he (the one that he perceives as himself) is represented by this image, so that – in the eyes of others – the image is a substitute for who he really is. At the same time, the man sees himself as irreducible to this image (“that is not me”), knowing, however, that this self-perception is not accessible to others (“other people don’t know it”). The fact that he does not reject this former revelation, accepting that his self-image reveals another version of himself – one of which he may not be conscious (“I don’t know it”) – makes his moment of revelation synecdochic in nature. Central to the logic of synecdoche that informs this revelation is the idea of the fragmentary. As the protagonist catches a glimpse of himself in “the narrow wardrobe mirror” (Gordimer 1949: 62), he realizes that the fragmentary and the incomplete are what define him in the eyes of others, constituting his very essence. What this discovery amounts to is the acceptance of the fragmentary, manifesting itself in the essential incompleteness of his identity. If it is true that identity transcends self-perception, as the protagonist realizes at the end of the story, then self-perception is only a fragment of the self – a fact that Gordimer’s protagonist is made aware of only in an epiphanic moment of heightened self-awareness.

Since Gordimer’s thinking about the short story was strongly influenced by the notions of surface and depth, it is worthwhile to ask how the surface-depth binary relates to the part-whole logic of synecdoche. The answer to this question is that the two relate, albeit in an imperfect way: while both surface and part are associated with the superficial and the reductive, the partial, unlike the superficial, is not a negative category; on the contrary, in the story, it becomes a step towards a more complete awareness of one’s identity. This is illustrated by the following brief statement, taken from the quoted passage: “I look different from what I am” (Gordimer 1949: 62). The first “I” (italicized by Gordimer, perhaps to contrast it with the “I” that concludes the statement) is the product of the new awareness that the protagonist has reached, namely that his identity involves a difference as well as a similarity with regard to how he perceives himself. The similarity, or contiguity, is conveyed by the fact that the protagonist does not reject his customary self-perception (his statement is not “I am different from what I am”) but considers both on the same plane: the “I” that begins the sentence is both contiguous to the latter “I” (contiguous in the sense of co-existing closely) and, at the same time, different from it (one is tempted to say “more than it”) because it possesses the knowledge that identity transcends self-perception, even if for most of the time and for most people self-perception and identity are coterminous.

To conclude the discussion of “In the Beginning,” it is worth adding that the moment when the protagonist confronts his mirror image and experiences his epiphanic moment of heightened self-awareness has a self-reflexive dimension insofar as the mirror image, on the level of the text, represents the perception of the character by the readers. By showing that the mirror image has the potential to represent the person (or, rather, one dimension of this person’s character) but that the person cannot be reduced to the image, Gordimer’s story enacts the logic of synecdoche only to transcend it.

Gordimer’s vision of identity as defined by fragmentation is also clearly visible in the short story “The Talisman,” first published in Face to Face (1949). The eponymous “talisman” is a piece of clothing – a blue dress that the female protagonist associates with an affair she had in the early years of her marriage. At the beginning of the story, the dress is symbolic of her need to live a life of intensity, outside of her obligations to the past and the future, but later the image of the blue dress in her wardrobe, “maddening as a neon sign” (Gordimer 1949: 153), comes to represent the folly of her past and her reckless decision to continue her affair alongside her marriage. As the woman contemplates the dress in the wardrobe, she is overcome by a combination of conflicting emotions: guilt, disgust at her former transgressions, but also wistfulness and nostalgia for the intensity of experience that she felt during the affair with her artist-friend: “I was suddenly tortured with the desire to put the dress on; yet at the same time the idea of it on my body filled me with a panic of revulsion. I could not escape from the horrible idea, like madness, almost, that the dress was me; that I was looking at – myself” (Gordimer 1949: 154). In the woman’s view, clothes – not just the blue dress but clothes in general – are endowed with “the power to be, in a way other than human, to persist” (Gordimer 1949: 147). It is not merely a question of the clothes outliving their owners but rather of carrying the memory of who they were when they wore them, even when the owners are no longer alive. In other words, what unsettles the woman is the irrational conviction that some part of herself – a version of her identity – may lie dormant, waiting for the right opportunity to reassert itself. This intuitive insight undermines the notion of identity as a process in favour of a markedly different perception of identity as a collection of various, discrepant, and perhaps even conflicting selves. The narrator hints at this idea when, looking at the blue dress, hidden deep in her wardrobe, she observes: “I had forgotten it, but it had not forgotten me” (Gordimer 1949: 154). When, by the end of the story, the woman discovers that the dress has begun to slowly rot, she reacts with relief, hoping that the conflict between her split allegiances will come to an end. Nevertheless, the symbolic imagery in the story points to a radically different notion of human development: one based not on progress and continuity but rather on breaks and fissures.

Challenging the Notion of a Unitary Self: “The Short Story in Africa”

Gordimer’s understanding of human identity as being fragmented and defined by inner conflict evolved at the same time as her views on literature, especially the short story. In Gordimer’s view, the short story is uniquely qualified to show the complexity and, at times, contradictory impulses of the human character. In her essay “The Short Story in Africa” (1968), she makes a telling distinction between the novelist and the short story writer, arguing that while the novelist is compelled to create characters whose thoughts and actions are consistent over time (“Each of us has a thousand lives and a novel gives a character only one” [Gordimer 2010: 169]), this requirement does not have to be observed by the latter. In consequence, it is the short story writer who, by virtue of the form practised, can better reflect the multifariousness and fluidity of human motivations. The focus of the short story, argues Gordimer, is on the here and now: “Short-story writers see by the light of the flash; theirs is the art of the only thing one can be sure of – the present moment” (Gordimer 2010: 169–170). In Gordimer’s conception of the short story, it is the sustained and intense attention devoted to the present moment that is capable of revealing the character in all their complexity, hinting at the “thousand lives” that – in her view – each of us possesses.

When Gordimer – by 1968 an accomplished novelist, as well as a short story writer – argued that short story writers are not bound by the principle of consistency and this freedom enables them to convey what she called “the quality of human life” (Gordimer 2010: 169–70), she was drawing on a vision of the human character as fragmented and discontinuous. This view, which was to form Gordimer’s conception of the human psyche, is a distinctly modernist influence in her prose. According to Charles Taylor, the writers of the early twentieth century, inspired by Schopenhauer, rejected the Enlightenment and Romantic notion of the unitary self, leading to an emphasis on the fragmented and discontinuous. Taylor refers to this modernist project as “the liberation of experience [which] can seem to require that we step outside of the circle of the single, unitary identity, and that we open ourselves to the flux which moves beyond the scope of control or integration” (Taylor 1989: 462). Like the modernists, Gordimer felt strongly that the questioning of a unitary identity does indeed lead to “the liberation of experience,” which she consistently saw in terms of the exploration of the complexity and dynamism of human motivations.

While Gordimer was almost certainly not directly influenced by Schopenhauer – there are no references to the philosopher in either her prose or her essays – the same kind of influence must nonetheless have percolated through from such modernist writers as Katherine Mansfield and Virginia Woolf, both of whom she read voraciously throughout her twenties. In “Modern Fiction,” Woolf famously compared life to “a luminous halo, a semi-transparent envelope surrounding us from the beginning of consciousness to the end” (Woolf 2006: 2089). Clare Hanson argues that the modernists, unlike the realists, saw character not as stable and fully fixed but as split into “external personality,” which she describes (echoing Woolf) as “an ever-changing, infinitely adjustable ‘envelope’” (Hanson 1985: 56), and “the real self” (Hanson 1985: 56) – an elusive entity surrounded by the “infinitely adjustable ‘envelope’” The task of the modernists, according to Hanson, was to explore the “tensions between external and internal identity” (Hanson 1985: 56), trying to find moments when “external personality” comes closest to the character’s inner self. Significantly, Hanson argues that this conception of character was influenced by the rise in popularity of the short story – an observation which is also made by Suzanne Ferguson who notes that “the pre-eminence of the short story as a modernist genre grew out of the modern, highbrow audience’s acceptance of fragmentation as an accurate model of the world” (Ferguson 1989: 191). According to Ferguson, the focus of the modernist short story is on “being” (as in Woolf’s “moments of being”) rather than on becoming, as is the case in the Romantic and Victorian novel.

Following the post-Enlightenment and post-Romantic conceptions of selfhood, Gordimer arrived at a vision of human identity that emphasizes fragmentation and contiguity instead of unity and consistency. True to her belief that the short story is the art of the present, she concentrated on moments that bring to light the break and the discrepancy in the otherwise ordered life of her characters. It is through these moments of inconsistency that Gordimer wrote about the multiplicity underlying the (only superficially) unitary identity – the “thousand lives” that, as she believed, each of us leads. The two stories discussed so far show Gordimer in the early stages of formulating this notion of identity. While in “In the Beginning” she explores this intuition with the use of epiphany, in “The Talisman” she uses the symbolism of clothes to describe a sense of selfhood which is in conflict precisely because it is aware of the multiplicity and discrepancy that underlies it. As we have seen, the dresses stored in the woman’s wardrobe signify not only memories but also actual versions of the self that lie dormant for the protagonist to rediscover. When the woman contemplates putting on one of the dresses – the one that evokes conflicting emotions of guilt and passion – she is drawn to the prospect of momentary, albeit short-lived self-transformation, but she ultimately decides against this move because it undermines her notion of identity as a single and unitary self. Nevertheless, Gordimer does show her protagonist contemplating discrepant versions of the self, all of them relevant and compelling enough to shape her life.

One way to approach the notion of the fragmented self is by concentrating on the tensions and conflicts experienced by the protagonists. To give one example, in his discussion of Mansfield’s stories, Paul March-Russell argues that identity is torn between external forces (social and political pressures) and internal drives (suppressed desires and motivations): “The self . . . becomes a site of conflict . . . between forces that would subjugate the individual . . . and half-expressed desires that might release the individual” (March-Russell 2009: 97). This observation is pertinent in the context of “The Talisman,” where there is clearly a tension between guilt and regret on the one hand, and – on the other – the contrary pull towards what the protagonist considers transgressive, namely her wistfulness and nostalgia for the intensity of experience that she felt during the affair with her artist-friend. While in “The Talisman” the focus is on the internal conflict experienced by the narrator, there are other stories by Gordimer in which the protagonists are shown to progress from one stance to another – especially those that trace the protagonists’ political development.

The Essential Discontinuity: Political Development
in “A Correspondence Course”

For Gordimer, political growth necessitates a break from one’s surroundings and an accompanying break from the self that has been shaped by those surroundings. A revealing commentary on this topic can be found in an interview conducted by John Barkham for Saturday Review in 1963, in which Gordimer compared the formation of her political consciousness to the severing of connections with her racial and social origins: “First, you know, you leave your mother’s house, and later you leave the house of the white race” (Bazin and Seymour 1990: 9). In the autobiographical essay “A Bolter and the Invincible Summer” (1963), Gordimer describes the comfortable life that she led in her teens and early twenties: she refers to it as a “life of sybaritic meagreness” (Gordimer 1989: 24), adding that throughout those comfortable but intellectually uninspiring and politically uninvolved years, she was closed to the influence of the world outside of her immediate community: in a powerful simile she compares herself to the victim of an accident who is lying in a state of coma “unhearing and unseeing” (Gordimer 1989: 24). It was only at the age of 22, when she went to university, that she emancipated herself from her parents’ influence, especially that of her mother, who was a more dominating presence in the Gordimer household. As she began to associate with writers, intellectuals, and political activists, Gordimer joined the ranks of those South Africans, both black and white, who had begun to question the social barrier that stood between the races. While she would later reject the liberal humanist values that she (and many others) held at the time, she went on to think of this stage of her life as definitional: “I think that people like myself have two births, and the second one comes when you break out of the color bar” (Bazin and Seymour 1990: 16).

Gordimer’s conception of the story as the art of the present moment, which brings to light the tensions and the discontinuities in the lives of her characters, is well-suited to her notion of political development as the breaking free of one’s surroundings. Gordimer is especially interested in the moments when life decisions are taken, showing that the moment of arriving at those decisions is both the culmination of a process and at the same time a radical transition to an identity not yet explored. This process is examined in “A Correspondence Course,” first published in The New Yorker in 1981 and reprinted in the collection Something Out There (1984). “A Correspondence Course” describes the birth of political awareness which is rooted in the eponymous correspondence with a political prisoner and in the politically conscious education that the protagonist receives from her mother. The twenty-year-old Harriet Haberman, daughter of Pat Haberman, is, by all accounts, a model daughter: after receiving her BA degree, she continues with her studies (the first, non-ironic meaning of “correspondence course”), at the same time living in a house with her mother, with whom she has a friendly and easy rapport. Harriet seems to have inherited her mother’s liberal outlook on social and political issues, with her scorn of superficial and materialist white South Africans and the contention that it is through gradual and painstaking involvement with a particular social problem that progress can be attained (as we learn in the first paragraph of the story, she devotes some of her time to a literacy programme for the underprivileged, “sponsored by a liberal foundation” [Gordimer 1984: 104]).

Harriet’s correspondence with a political prisoner is welcomed by her mother precisely because it does not exceed the safe perimeters of her moderate political convictions; in other words, what appeals to Pat is the thought that one can bring about a positive change in another person’s life without putting oneself to excessive trouble and risk. With the prisoner at large, Harriet’s decision to leave him a bundle containing her clothes outside their house is a gesture that transcends Pat’s defensive and egoistic thinking, but it is, at that point, hardly a transgression of her mother’s rules: indeed, it is unclear whether the bundle of clothes that Harriet hangs on the outside of their fence is an invitation to enter their life or rather a plea to stay away from it. Harriet’s difference from her mother emerges only at the very end of the story, when the prisoner arrives at their door. In strong contrast to her mother’s panic at seeing their orderly life suddenly transformed, Harriet is described as calm and purposeful: “Harriet stood up calmly as if she had heard her name called; and went to close the door behind him” (Gordimer 1984: 115). It is at this point that Harriet, a background character in the story, emerges from her mother’s shadow. Harriet’s decision to take responsibility for her actions can be viewed as a gesture of rebellion against her mother’s policy of non-involvement, constituting a decisive break from the passivity that constitutes the object of Gordimer’s criticism.

In an incisive article about Gordimer’s short fiction, Barbara Eckstein refers to the political commitment in her prose as “secularized transcendence” (Eckstein 1985: 343), capable of giving her protagonists a sense of higher purpose and deep joy. This sense of purpose makes it possible for Gordimer’s protagonists to overcome the tension that results from the conflicts between external and internal forces, and thus achieve a sense of wholeness that Gordimer associated with two distinct causes: love and political commitment. That these two causes are often intertwined in Gordimer’s prose is well illustrated in “A Correspondence Course”: while the arrival of the escaped prisoner is greeted by Pat with terror, manifesting itself in “the sweeps of heat that had gone through her blood at fifty” (Gordimer 1984: 115), Harriet is described as being young, attractive, and completely separate from her identity as a daughter. Gordimer hints at this interpretation when – in the last scene of the story – she describes Pat sitting in a closed room, trying to gauge the situation by listening to the sounds coming from her daughter’s room: “[T]he voices that came through them; even a subdued laugh” (Gordimer 1984: 115). The “subdued laugh” heralds a newly-discovered sense of wholeness, derived both from her political self-assertion and her personal emancipation, the latter understood as the breaking free from her role of the obedient and subdued daughter.3

Concluding this discussion of “A Correspondence Course,” it is worth adding that while Gordimer in her prose often anticipates the sense of wholeness promised by political involvement, as a writer, she is more interested in searching for cracks in this political and personal stance – moments of inconsistency in the reasoning or the actions of her protagonists – doing so to explore the human beneath the political: the complex and often conflicting allegiances beneath their dedication to a given social or political cause.

Conclusion: Exploring the Inconsistencies in Human Character

The conception of human identity as essentially fragmented continued to influence Gordimer’s prose in the two final decades of her creativity. In the fascinating lecture “Adam’s Rib: Fictions and Realities” (1994), delivered almost three decades after “The Short Story in Africa” (1968), she made the following point: “For one of the few sure things the writer knows is that inconsistency is the consistency of human character” (Gordimer 1995: 6). Gordimer explored the human character both in her novels and her short stories, but it is the latter that she found uniquely qualified to shed light on the doubts, hesitations, and non-sequiturs in the thoughts and actions of her protagonists. Gordimer believed that unlike political propaganda, whose aim is to paint crude and simplistic pictures of determination and resolve, the role of literature is to shed light on the features that remain deeply hidden within a person, including the underlying tensions and conflicts that shape that person’s life. She saw in the inherent inconsistency of human character both a potential source of empowerment – when it gives rise to a break from internalized social pressure or from regressive ways of perceiving the world – and as a possible obstacle to self-development, especially when it leads to a dissonance between the person’s chosen goals and their true desires. Irrespective of whether her stories show characters in their moments of emancipation or unable to progress beyond a self-conflicted stance, Gordimer’s presentation of her protagonists is characterized by her conviction about every human being’s capacity to endlessly redefine themselves in response to changing circumstances and inner motivations.

1 The title of Esty and Lye’s article is “Peripheral Realisms Now.” The article was published [in:] Modern Language Quarterly 73:3 (September 2012).

2 I am using Morris Beja’s definition of epiphany as “sudden illuminations produced by apparently trivial, even seemingly arbitrary causes” (Beja 1971: 13).

3 It is worth adding that while love (which in Gordimer’s prose manifests through sexual fulfillment) and political involvement are often intertwined in her works, the essential difference between them is that unlike love, political involvement brings the promise of a more permanent sense of wholeness, dependent not on the dynamic and changeable relationships between individuals but on one’s sense of determination and resolve. This view informed Gordimer’s later writing in particular, for example her critically acclaimed novel, None to Accompany Me (1994).

References

Barnard, Rita (2019) “Locating Gordimer.” [In:] Richard Begam, Michael Valdez Moses (eds.) Modernism, Postcolonialism, and Globalism: Anglophone Literature, 1950 to the Present. Oxford: Oxford University Press; 99–122.

Bazin, Nancy Topping, Marilyn Dallman Seymour (eds.) (1990) Conversations with Nadine Gordimer. Jackson: University Press of Mississippi.

Beja, Morris (1971) Epiphany in the Modern Novel. Seattle: University of Washington Press.

Clingman, Stephen (2016) “Gordimer’s Pathologies.” [In:] Journal of South African Studies, Vol. 42, No. 6; 1033–1044.

Eckstein, Barbara (1985) “Pleasure and Joy: Political Activism in Nadine Gordimer’s Short Stories.” [In:] World Literature Today, Vol. 59, No. 3; 343–346.

Ferguson, Susan (1989) “The Rise of the Short Story in the Hierarchy of Genres.” [In:] Susan Lohafer, Jo Ellyn Clarey (eds.) Short Story at a Crossroads. Baton Rouge: Louisiana State University Press; 176–192.

Gordimer, Nadine (1949) Face to Face. Johannesburg: Silver Leaf Books.

Gordimer, Nadine (1984) Something Out There. London: Cape.

Gordimer, Nadine (1989) The Essential Gesture: Writing, Politics and Places London: Penguin Books.

Gordimer, Nadine (1995) Writing and Being. Cambridge: Harvard University Press.

Gordimer, Nadine (2010) Telling Times: Writing and Living, 1954–2008. New York: W.W. Norton.

Hanson, Clare (1985) Short Stories and Short Fiction, 1880–1980. London: Macmillan.

Lodge, David (1977) The Modes of Modern Writing: Metaphor, Metonymy, and the Typology of Modern Literature. Ithaca: Cornell University Press.

March-Russell, Paul (2009) The Short Story: An Introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Matzner, Sebastian (2016) Rethinking Metonymy: Literary Theory and Poetic Practice from Pindar to Jakobson. Oxford: Oxford University Press.

Taylor, Charles (1989) Source of the Self: The Making of Modern Identity. Cambridge: Cambridge University Press.

Woolf, Virginia ([1919] 2006) “Modern Fiction.” [In:] Stephen Greenblatt, Meyer H. Abrams (eds.) The Norton Anthology of English Literature. New York: W.W. Norton and Company; 2087–2091.

Received:

30/06/2022

Reviewed:

29/09/2022

Accepted:

23/05/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.18

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Ciro Porcaro

University of Rome “La Sapienza”, Germanic and Slavic Studies

Von den “Luftgebäuden” der Philosophie in der Stadt
der Sprache: An Analysis of the Metaphors in the First Part of Wittgenstein’s Philosophical Investigations

Abstract

The present study has as its object three of the most frequent and representative metaphors of the first part (paragraphs from 1 to 133) of Ludwig Wittgenstein’s Philosophical Investigations. In particular, the analysis focuses on the following mappings: LINGUISTIC EXPRESSIONS ARE TOOLS, LANGUAGE IS A CITY and MEANING IS A PURE CRYSTAL. The methodological approach adopted in the study as well as the analytical proceedings are both borrowed from the theory of conceptual metaphor (see: Lakoff and Johnson 1980, Lakoff 1993 and Kövecses 2002, 2020). The three metaphors were identified through a careful manual search of the text. An automatic search for source domain vocabulary followed to identify any further instances of the metaphors. In a second step, the conceptual structure of the metaphors was outlined; the entailments of the mappings were listed and interpreted on the backdrop of the arguments developed in Wittgenstein’s work. Finally, a comparison of the structures of the three conceptual metaphors was made. The analysis revealed the existence of complex and coherent conceptual mappings motivating the use of the identified metaphorical expressions. The comparison among the three metaphors confirmed the hypothesis that the entailments of the first two mappings mentioned above are all consistent with each other, playing a fundamental role in the comprehension of Wittgenstein’s position on language and meaning. Conversely, the internal logic of the third metaphor reflects a conception of language rejected by the philosopher.

Keywords: Metaphor Analysis, Philosophical Investigations, German Linguistics, Wittgenstein, Philosophy of Language

1. Introduction

Ludwig Wittgenstein’s Philosophical Investigations are considered to be one of the most influential contributions that emerged in the field of philosophy in the twentieth century. It is no exaggeration to state that ever since its publication in 1953 this book has had an enormous impact not only on the subsequent philosophical works but also on the majority of the fields of the humanities and social sciences (see: Stern 2004). This is also due to the variety and the relevance of the topics covered by the Investigations which the author introduces in the form of often interconnected dilemmas and wisecracks and which prove to be significant for different areas of thought and disciplines. Among other things, the Investigations mark Wittgenstein’s departure from logicism and his disavowal of any attempt (including the one he himself undertook in the Tractatus) to reduce mathematical and linguistic facts to the notions and rules of logic (see: Gargani 2007 and Perissinotto 2018).

The author’s break with the idea of an essential logical nature of meaning is witnessed by the introduction in the Investigations of notions aimed at conveying the idea of the heterogeneity of the facts of “what we call language” (Wittgenstein 1953, §§ 108) and of the multiplicity of their functions. Such is the purpose of now widely discussed notions such as “language games” and “family resemblances”. These and other concepts enrich the arguments of the Austrian philosopher who entrusts them to the voice of his narrator, who is often engaged in refuting and subjecting to skeptical criticism the analyses formulated by different interlocutors’ voices. In fact, the text takes the form of a collection of short dialogues among a number of different voices, each of which gives the reader a particular perspective or opinion on philosophical dilemmas (see: Stern 2004). The discussions of the Investigations are often characterized by the presence of several complex and articulated metaphors aimed at exemplifying different – often opposed – perspectives about linguistic facts and meaning.

Given the centrality and the importance of these metaphors in the reception of Wittgenstein’s work, it’s noteworthy that the literature in the field of linguistics does not provide a detailed analysis of the metaphoric expressions populating the Investigations. The present paper aims to fill at least part of that gap by presenting an analysis of the three most frequent metaphors (immediately after the two mentioned above) characterizing the first part of the Philosophical Investigations (§§ ١–133). These three metaphorical expressions play a central role in the first part of the work as they help to convey and contrast two opposite views of language and meaning. Two of these metaphors, namely SPRACHLICHE AUSDRÜCKE SIND WERKZEUGE [LINGUISTIC EXPRESSIONS ARE TOOLS] and DIE SPRACHE IST EINE STADT [LANGUAGE IS A CITY] (see: Sections 3.1. and 3.2.), reflect the (implicit) author’s positions concerning linguistic facts and meaning; the third one, namely the metaphor DIE BEDEUTUNG IST EIN REINER KRISTALL [MEANING IS A PURE CRYSTAL] (see: Section 3.3.), is aimed at conveying a perspective on meaning that Wittgenstein ascribes to the logicians and which motivates their analyses.

The major aim of the present study is to verify the hypothesis according to which the first two of the above mentioned metaphors and their entailments are consistent with each other in opposition to the third one.

It is essential to point out that the two most prevalent metaphors in the first part of the work, i.e. those underlying the well-known notions of “language-games” and “family resemblances”, were deliberately excluded from the purposes of the present study for the reason that these two notions have been widely discussed in literature1. In other words, these two metaphors have been more or less directly enucleated in the various comprehensive and in-depth treatises on the Investigations. The focus of the present work is therefore on the above mentioned salient metaphors of the first 133 paragraphs which have been mostly neglected or which have in any case received less critical attention.

This paper is organized as follows. Section 2.1. contains a brief report of some of the central topics dealt with in the first part of the work. Clearly, the report doesn’t aim to be exhaustive but simply to outline an interpretative framework useful to contextualize and understand the analysis of the metaphors. Section 2.2. focuses on the methodological approach adopted in the present study. Section 2.3. illustrates the analytical procedures aimed at extracting, analyzing and comparing the metaphors. Sections 3.1., 3.2. and 3.3. contain an analysis of the three metaphors and of the identified entailments. Finally, section 4 has as its object the discussion of the result. More specifically, the section gives an overview of the different entailments that emerged from the analysis which will allow to highlight the internal structures of the metaphors and to show the relations of conceptual coherence linking the first two metaphors [LINGUISTIC EXPRESSIONS ARE TOOLS and LANGUAGE IS A CITY] and opposing them to the third one [MEANING IS A PURE CRYSTAL].

2. Methodology

2.1. Materials

Exactly like the rest of the work, paragraphs from 1 to 133 of the Investigations are concerned with several interconnected topics which the author frames and problematizes from multiple perspectives. Probably, the most direct way of briefly mentioning the salient topics as well as the connections that hold them together and that give to the dialogues of the Investigations that kind of characteristic “kaleidoscopic depth” is to start from the notion of “language-games”. This notion is based on the author’s conviction that “what we call ‘language’” lacks the formal unity that many philosophers – as Wittgenstein himself in the first phase of his philosophy (see: Gargani 2007: 39)2 – and scholars generally imputed to it and has instead to be considered as “a family of structures more or less akin to one another” (Wittgenstein 1953, §§ 108). In this regard, Wittgenstein emphasizes the heterogeneity of the possible manifestations of language which he considers to be integral and indivisible parts of the multiple human practices in which they are woven (see: Wittgenstein 1953, §§ ٢٣). Directly related to the idea of the heterogeneity of the linguistic facts is the notion of “family resemblances” (ivi., §§ ٦٧). This notion – extendable in principle to many of the concepts speakers use – is mainly aimed at shedding light on the nature of the kinship between the various linguistic activities. Wittgenstein brings up the vision of a “criss-crossing pattern of similarities and dissimilarities” relating the different linguistic activities (Stern 2004: 111) just like resemblances among the members of a family.3 The direct consequence of such a multifaceted conception of language is the rejection of the firm belief of some philosophers in the existence of a single essence of language and meaning. In other words, according to Wittgenstein, the possibility of the meaning of a proposition cannot be analyzed by reducing it to a putative essential logical form as the logicians try to do. On the contrary, the meaning of a linguistic expression depends on how it is used in a specific context (see: Gargani 2007: 52). To use Wittgenstein’s words: “For a large class of cases […] the meaning of a word is its use in the language” (Wittgenstein 1953, §§ ٤٣).

Connected to the conceptions of “language-games”, “family resemblances”, “meaning as use” and to the rejection of a single essence animating the language is the paradox of rule-following.4 Wittgenstein brings forward – first implicitly and then from §§ 65 onwards in more explicit terms (see: Stern 2004) – a criticism of rule based theories of meaning. The Austrian philosopher position could be stated in the following terms: a rule, whether understood in terms of a logical or a psychological process or explanation, cannot account for the meaning of an expression since the rule itself can be “variously interpreted in every case” (Wittgenstein 1953, §§28) (see: also Stern 2004: 119 and Gargani 2007: 88). What the author means is that any attempt to explain the functioning of linguistic facts must necessarily presuppose the grammar of which the expression constituting the attempt is part. Therefore, all the philosophical explanations postulating the existence of a “spiritual process” at the basis of meaning turn out to be nothing more than “unexplained explainers” (see: Stern 2004: 98); cases in which language keeps “running idle” (Wittgenstein 1953, §§ 88). Hence the author’s radical belief in the futility of the search for a “Über-Ordnung zwischen – sozusagen – Über-Begriffen” (“super-order between – so to speak – super-concepts”) (Wittgenstein 1953, §§ 97).

As already pointed out, this extremely short exposition of the salient contents of the first part of the work does not even vaguely do justice to the complexity and scope of the topics discussed by the philosopher. Also omitted here was the reference to the still lively debate concerning the position and the intentions of the author in many of the paragraphs of the Investigations.5 However it is believed that this brief review can provide a sufficient starting platform to introduce the analysis of the metaphors in Sections 3.1, 3.2 and 3.3.

2.2. Methodological Approach

The approach adopted for the analysis of the metaphors in the following sections is a cognitive one. The analytical categories and proceedings are both borrowed from the theory of conceptual metaphor. More specifically, reference is made here to the works of Lakoff and Johnson (1980), Lakoff (1987), Lakoff (1993) and Kövecses (2002, 2020). Cognitive linguistics is an interdisciplinary approach emerged during the 1970s and the 1980s. This approach adopts a holistic view of human mind as well as the assumption that language reflects the general functioning of cognition. Thus, according to the principles of Cognitive Linguistics, meaning corresponds to conceptualization and is stored in conceptual domains. Conceptual domains are mental spaces containing coherent segments of experiences and provide the context for the interpretation of a semantic unit (see: Langacker 1986 and Lakoff 1987). One of the defining aspects of the cognitivist approach is the central role of metaphors in reasoning and understanding processes. More specifically, according to CL, metaphor is considered as one of the most important structuring principles of human cognition (see: Lakoff 1987: 68)6. The notion of metaphor emerging from the above mentioned contributions can be summarized as follows: a metaphor is a conceptual mapping that allows the comprehension of a conceptual domain (the “target domain”) in terms of another domain (“the source domain”) (see: Lakoff and Johnson 1980: 37 and Kövecses 2002: 4). Within this framework, metaphors are not seen as purely linguistic practices but as the result of a projection of experience-based elements of knowledge from a conceptual domain to another. Those projections are considered to be ubiquitous in reasoning and understanding and speakers’ conceptual system is described as structured by a system of metaphors (see: Lakoff 1993: 3). It is important to point out that metaphorical mappings are tightly structured and normally consist of a set of “ontological correspondences” between the elements of target and source domains (see also Lakoff 1993: 5). A common property of conceptual metaphors is “metaphorical entailments”. The entailments result from the projection of some portions of the source domain onto the target domain and constitute the structure of the metaphor (see: Kövecses 2002: 122). Lakoff and Johnson (1980: 89–91) define them as the imparting of characteristics of the source domain to the target domain by logical means.

The reasons for the choice of a cognitive approach lie in the centrality and cognitive importance of metaphor within CL. More specifically, CL considers metaphorical expressions, of the kind analyzed in this study (see: Sections 3.1., 3.2. and 3.3.), in terms of linguistic manifestation of more complex coherent mappings operating on the conceptual level (see: Lakoff 1993: 7). Therefore, the methodological and analytical tools developed in the cognitive approach are particularly suited to identifying and analyzing the conceptual structure underlying the expressions under analysis. The identification and the analysis of the aspects entailed by the underlying metaphorical mappings will allow to grouping the metaphors in a “coherent system of metaphorical concepts” and to eventually isolating metaphorical concepts which are inconsistent with the others “competing” mappings (see: Lakoff and Johnson 1980: 12). Last but not least, the delineation of the structure of the mappings can make a hermeneutic contribution to understanding the meaning of the passages of the work in which the metaphors analyzed are directly or indirectly evoked.

2.3. Analytical Procedures

Two strategies were combined for the extraction of the metaphoric expressions from the text: (i) manual searching and (ii) searching for source domain vocabulary (see: Stefanowitsch 2005). In a first step, all the 133 paragraphs were carefully read and searched manually for metaphors. An additional search was then conducted by directly searching for probable source domain lexical items. The list of the above mentioned lexical items was drawn up on the basis of the first reading. This second search made it possible to identify occurrences that had not been detected on a first reading.

The choice to favor a manual over an automatic searching and annotation procedure in the first phase depends mainly on three aspects: 1) the impossibility (due to the lack of contributions on the subject) of establishing a priori and automatically searching for the source domains used to understand concepts such as LANGUAGE and MEANING 2) the need to contextualize the metaphorical expressions – and thus the function of the mappings – against the background of the general context of the arguments developed in the various paragraphs; 3) the relatively small size of the analyzed text.

The identification of source domain expressions made it possible to deduce the existence of three particularly frequent metaphoric mappings. This operation was followed by a count of the occurrences of the metaphors. A detailed analysis of the linguistic instances of the metaphors made it possible to better outline the structure of the mappings and identify their entailments. The entailments were then compared in order to shed light onto similarities and dissimilarities in the structures of the metaphors. The comparison has shown that metaphors characterized by evident structural similarities and related internal logics reflect the same philosophical position.

3. Results

3.1. SPRACHLICHE AUSDRÜCKE SIND WERKZEUGE [LINGUISTIC EXPRESSIONS ARE TOOLS]

The most frequent of the metaphors identified can be referred to as SPRACHLICHE AUSDRÜCKE SIND WERKZEUGE [LINGUISTIC EXPRESSIONS ARE TOOLS]. This metaphor occurs fourteen times, namely in the paragraphs 4, 6, 11, 12, 14, 17, 21, 22, 23, 27, 50, 88, 92, 93. The lexical items denouncing the metaphor include both nouns of different types of tools and verbs referring to activities and actions which are typically carried out with tools. Among the most frequent and salient source-domain-lexemes are: Funktion (function), Stange (rod), Hebel (lever), Bremse (brake), Bremshebel (brake-lever), Werkzeug (tool), Werkzeugkasten (toolbox), Hammer (hammer), Zange (pliers), Säge (saw), Schraubenzieher (screwdriver), Maßstab (rule), Leimtopf (glue-pot), Leim (glue), Nagel (nail), Schraube (screw), Handgriff (handle), modifizieren (to modify), verbinden (to connect) etc. The metaphor is characterized by a complex and layered internal structure. The following metaphorical entailments were identified:

a) speakers are the users of the tools;

b) different types of expressions are different types of tools;

c) the different meanings of the expressions correspond to the different functions of the tools;

d) the context of use of an expression is a specific connection of tools;

e) different connections of words are different connections of tools;

f) learning different types of expressions is learning how to use different types of tools;

g) philosophers are users who fail to discern the diversity of the tools and look for a non-existent universal mode of use.

By means of this metaphor Wittgenstein aims at highlighting the heterogeneous composition of the category “linguistic fats”, the multiplicity of the functions that words and expressions can potentially fulfill in linguistic performances as well as the fundamental role played by the context in defining the notion of meaning:

1) […] ‚Indem ich die Stange mit dem Hebel verbinde, setze ich die Bremse instand.‘ – Ja, gegeben den ganzen übrigen Mechanismus. Nur mit diesem ist er der Bremshebel; und losgelöst von seiner Unterstützung ist er nicht einmal Hebel, sondern kann alles Mögliche sein, oder nichts.7 (Wittgenstein 1953, §§ 6)

In this paragraph, Wittgenstein is trying to draw the reader’s attention to the fact that the effects of ostensive linguistic behavior are nothing more than the result of a specific training which presupposes itself the mastery of a specific linguistic game, namely asking what the name of an object is.

This specific occurrence of the metaphor (1) sheds light onto the importance of the “connections” among expressions, contexts and circumstances. It is precisely these connections that determine the different “functions” of linguistic facts, which is to say their meaning. Such meaning can only be identified on the backdrop of a larger linguistic and extra linguistic context (see also Stern 2004: 90), which is understood in (1) in terms of a complex Mechanismus (mechanism), more specifically a Bremse (brake), formed by the connection of a Stange (rod) and a Hebel (lever). In other words, there is no point in asking what the function of these two components is by taking them out of context and looking for a general rule which inheres to a single “mode of use” of the tools regardless of the context. This conviction emerges strongly from the following occurrence of the metaphor:

2) […] Denke dir, jemand sagte: ‚Alle Werkzeuge dienen dazu, etwas zu modifizieren. So, der Hammer die Lage des Nagels, die Säge die Form des Bretts, etc.‘ – Und was modifiziert der Maßstab, der Leimtopf, die Nägel? – ‚Unser Wissen um die Länge eines Dings, die Temperatur des Leims, und die Festigkeit der Kiste.‘ – Wäre mit dieser Assimilation des Ausdrucks etwas gewonnen?8 (Wittgenstein 1953, §§14)

It is clear from this passage that Wittgenstein firmly rejects the approach of those philosophers who advocate the existence of a super-ordinate rule capable of (pre)determining speakers’ intellectual processes during linguistic performances, i.e. a general explanation of the “essence of meaning” (see: Wittgenstein 1953, §§ 92). The first interlocutor in the passage, introduced by means of the pronoun jemand (someone), has evidently the function of representing the position contested by the author. In this occurrence of the metaphor, the postulation of a general explanation or rule at the basis of all linguistic facts is represented by the interlocutor’s conviction that the ultimate goal of the different tools corresponds to the possibility of modifying something: “Alle Werkzeuge dienen dazu, etwas zu modifizieren”. The unacceptability, if not absurdity, of such a position is then immediately emphasized by showing its character as an argumentative paradox within the metaphorical formulation. This effect is achieved by showing the obvious nonsense of trying to trace all instruments to a single principle of use: for example, it would be a bizarre and fruitless stretch to say that a rule (Maßstab) modifies people’s “knowledge of a thing’s length”.

3.2. DIE SPRACHE IST EINE STADT [LANGUAGE IS A CITY]

In order of frequency of occurrences, the second of the metaphors analyzed can be labeled as DIE SPRACHE IST EINE STADT [LANGUAGE IS A CITY]. This metaphor appears seven times in the following paragraphs: 18, 29, 81, 85, 98, 118, 120. Among the most salient lexical items identified in these paragraphs evoking the source domain STADT (CITY) one finds: Stadt (city), Vorstadt (suburb), Haus (house), Straße (street), Gaßchen (alley / little street), Platz (square), Zubaute (extension), Luftgebäude (“house of air”), Bauwerk (building), Steinbrocken (bits of stone), Schutt (debris), Wegweiser (signpost), konstruieren (to construct), bauen (to build) etc. The structure of this metaphor also consists of several complex entailments:

a) speakers are wanderers

b) linguistic facts are different architectural structures

c) interpretations are directions

d) rules are signposts

e) ideal languages are “houses of air”

f) philosophers are builders who construct “houses of air.”

A first glance at the entailments already suggests several points of connection of this metaphor with the previous one. A significant parallelism that can be guessed concerns the already mentioned multifaceted character of linguistic facts which is rendered in this case in terms of the structural differences of the many buildings, suburbs and districts that make up the “city of language”. Contrary to the previous metaphor, the reference to the “difference of functions” does not seem to be a salient structural feature in this case. Conversely, a relevant aspect introduced is that of the co-presence in language of elements of different chronological derivation:

3) …so frage dich, ob unsere Sprache vollständig ist; – ob sie es war, ehe ihr der chemische Symbolismus und die Infinitesimalnotation einverleibt wurden; denn dies sind, sozusagen, Vorstädte unserer Sprache. (Und mit wie viel Häusern, oder Straßen, fängt eine Stadt an, Stadt zu sein?) Unsere Sprache kann man ansehen als eine alte Stadt: Ein Gewinkel von Gäßchen und Plätzen, alten und neuen Häusern, und Häusern mit Zubauten aus verschiedenen Zeiten; und dies umgeben von einer Menge neuer Vororte mit geraden und regelmäßigen Straßen und mit einförmigen Häusern.9 (ivi, §§ ١٨)

In (3) the author’s intention is to emphasize once again the multiform composition of language. The idea of the significance of the connection among heterogeneous elements does emerge also from this metaphor, albeit less explicitly: more specifically it is exemplified by means of the reference to the constituent areas of a city, such as a Vorstadt (suburb), which are the result of an agglomeration of structures. As can be seen, in some places of the text, the mapping between the source domain STADT (CITY) and the target domain SPRACHE (LANGUAGE) takes the shape of a simile, as in Unsere Sprache kann man ansehen als eine alte Stadt (Our language can be regarded as an ancient city). Also noteworthy are cases like dies sind, sozusagen, Vorstädte unserer Sprache (these are, so to speak, suburbs of our language), where both source and target domain lexical items coexist in the same phrase, making the mapping linguistically explicit.

4) Und wie ist es mit der letzten Erklärung in dieser Kette? (Sag nicht ‚Es gibt keine ‘letzte’ Erklärung”. Das ist gerade so, als wolltest du sagen: ‚Es gibt kein letztes Haus in dieser Straße; man kann immer noch eines dazubauen‘)10. (ivi, §§ 29)

In the “city metaphor” explanations correspond to houses (4). The idea behind the entailment is that there can be no “final explanations” concerning language and meaning that have the character of “Überbegriffe” (super-concepts) (ivi, §§ 97), since any statement with explanatory function “hangs in the air unless supported by another” (see: Stern 2004, 19). This does also imply that – just like the houses of a street – “explanations come to an end somewhere” (Wittgenstein 1953, §§ 1). Even if the possibility of building a “new house” (i.e. an explanation) remains open, they will always be statements, whose final interpretation cannot be defined once and for all by a putative super-statement.

A similar reflection seems to be invited also by passage (5), in which rules are understood in terms of Wegweiser (signposts) which give guidance to speakers as to the direction (the interpretation) to take:

5) Eine Regel steht da, wie ein Wegweiser. – Läßt er keinen Zweifel offen über den Weg, den ich zu gehen habe? Zeigt er, in welche Richtung ich gehen soll, wenn ich an ihm vorbei bin; ob der Straße nach, oder dem Feldweg, oder querfeldein? Aber wo steht, in welchem Sinne ich ihm zu folgen habe; ob in der Richtung der Hand, oder (z. B.) in der entgegengesetzten? – Und wenn statt eines Wegweisers eine geschlossene Kette von Wegweisern stünden, oder Kreidestriche auf dem.

Boden liefen, – gibt es für sie nur eine Deutung? – Also kann ich sagen, der Wegweiser läßt doch einen Zweifel offen11. (ivi, §§ 85)

The central issue of passage (5) can be identified in the observation that there is not just a single way of interpreting a rule and that every rule may leave “room for doubt”: the fact that “wanderers” chose a direction – i.e. an interpretation – instead of another doesn’t imply the existence of an inner process determining the interpretation in question; it is just the result of a habit or, to put it in Wittgenstein’s words, of a “particular kind of instruction” (§§ 6). In the end it can be said that each Wegweiser läßt doch einen Zweifel offen (signpost does after all leave room for doubt).

The occurrences of the metaphor in passages (4) and (5) represent Wittgenstein’s reaction against the attempts of logicians to “construct ideal languages” (§§ 81) aimed at “unraveling” the putative rules governing the usage of language. Also such “ideale Sprachen” (“ideal languages”) (ivi.) are absorbed by the “city metaphor” and their “misleading” nature and lack of consistency are defined by contrast to the other architectural structures surrounding them:

6) Woher nimmt die Betrachtung ihre Wichtigkeit, da sie doch nur alles Interessante, d. h. alles Große und Wichtige, zu zerstören scheint? (Gleichsam alle Bauwerke; indem sie nur Steinbrocken und Schutt übrig läßt.) Aber es sind nur Luftgebäude, die wir zerstören, und wir legen den Grund der Sprache frei, auf dem sie standen.12 (ivi, §§ 118)

In (6) the ideal languages constructed by logicians are metaphorically referred to as Luftgebäude (houses of air)13. The idea emerging from this occurrence of the metaphor suggests the lack of a real structure of the above mentioned buildings that blend in among others in the city. Their inconsistency is concealed by their misleading appearance and they should therefore be removed. To clear up the ground of language on which they stood corresponds here to dissolve the confusion generated by philosophers around language: there are neither super orders nor super concepts (ivi., §§97) and the only justified use of words is the “humble one” (ibidem) which is woven into everyday actions and activities. It follows that in these theories language “is running idle” (see: ivi, §§ ٨٨ and ١٣٢) since it doesn’t “stand” on an entrenched language game.

3.3. DIE BEDEUTUNG IST EIN REINER KRISTALL [MEANING IS A PURE CRYSTAL]

The third and last of the metaphors under analysis in this study will be named DIE BEDEUTUNG IST EIN REINER KRISTALL (MEANING IS A PURE CRYSTAL). It is a metaphor that can be defined as “misleading” for the role it plays in the economy of the paragraphs in which it occurs. Its function is to illustrate the logician’s conception of language and meaning. Therefore, it is radically opposed to the representation conveyed by the previous two metaphors analyzed. The crystal metaphor is the third one in terms of frequency with its five occurrences in the paragraphs 91, 92, 97, 107, 108. The lexical items signaling the metaphor refer to the source domain CRYSTAL and to the frame “unearthing a crystal”: Kristall (crystal), ans Licht befördern (to bring to light), hervorgraben (to unearth), rein (pure), hart (hard), Kristallreinheit (crystalline purity) etc. Even if it’s a “misleading metaphor” – and as such reflecting a view of meaning that Wittgenstein strongly rejected in the second phase of his philosophy – it can nevertheless boast a fairly complex structure, although less so than the other two. Among the entailments identified are:

a) everyday linguistic facts are the impurities concealing the crystal

b) looking for the meaning is digging to remove the impurities

c) finding the meaning is unearthing the crystal

d) philosophers are crystal seekers.

The image of the crystal evoked by this metaphor refers to the conviction, widespread among logicians, that the logic of language has to be sublimated to “have access” to the meaning of linguistic facts (see: ivi, §§ 38). This “seltsame Auffassung” (“odd conception”) (ibidem) is based on the preconception that there is “something like a final analysis of our linguistic expressions, and so a single completely analysed form of every expression” (see: ivi., §§ 91), which must be derived from everyday linguistic uses:

7) Dies drückt sich aus in der Frage nach dem Wesen der Sprache, des Satzes, des Denkens. […]. Denn sie sieht in dem Wesen nicht etwas, was schon offen zutage liegt […] Sondern etwas, was unter der Oberfläche liegt. Etwas, was im Innern liegt, was wir sehen, wenn wir die Sache durchschauen, und was eine Analyse hervorgraben soll.14 (ivi., §§ 92)

Even if the crystal is not yet explicitly mentioned in this passage (the first direct reference appears in §§ 97), it seems obvious that (7) can be ascribed to the metaphor in question. According to this mapping, logicians are trying to “hervorgraben” (“to unearth”) the essence of language through their analyses. The “Oberfläche“ (“surface“) corresponds here to the impure everyday linguistic facts that need to be “penetrated” in search for “[e]twas, was im Innern liegt” (“something that lies within”), the “crystal of meaning”:

8) Sie [das Wesen der Sprache] muß vielmehr vom reinsten Kristall sein. Dieser Kristall aber erscheint nicht als eine Abstraktion; sondern als etwas Konkretes, ja als das Konkreteste, gleichsam Härteste. Diese Ordnung ist eine Über-Ordnung zwischen – sozusagen – Über-Begriffen. Während doch die Worte Sprache”, “Erfahrung”, “Welt”, wenn sie eine Verwendung haben, eine so niedrige haben müssen, wie die Worte “Tisch”, “Lampe”, “Tür”.15 (ivi., §§ 97)

The occurrence (8) of the crystal metaphor brings out the salient characteristic of the “hardness” of the essence of language. By means of this adjective, that predicates an essential quality of the crystal, Wittgenstein is inviting a critical reflection on the practice of logicians of reducing sentences to “primary elements” (see: ivi., §§ 46), which is to say elements that cannot be analyzed, or – to continue with the metaphor – broken into fragments any further. He attacks the conception underlying this practice immediately after by suggesting that the only language-game to which words such as “language”, “experience”, “world” should be applied correspond to the “humble” everyday activities: in other words, they are not super-concepts and this last interpretation is based on a preconception, which he defines as “Das Vorurteil der Kristallreinheit” (“the preconception of crystalline purity”) (ivi., §§ 108). It is against the backdrop of such reflection that Wittgenstein’s implicit author rejects this metaphor by pointing out that there is nothing to “unearth” and that one can “come up only with externalities about language”, since any explanation concerning language and meaning necessarily involves the use of “language full-blown” and not of a preparatory language (see: ivi., §§ 120).

4. Discussion

At this point, on the basis of the analysis it can be illustrated how the structures of the two metaphors SPRACHLICHE AUSDRÜCKE SIND WERKZEUGE and DIE SPRACHE IST EINE STADT are consistent with one another, whereas the DIE BEDEUTUNG IST EIN REINER KRISTALL metaphor has a completely different conceptual structure, since it aims at conveying an opposite conception of language and meaning (see: Fig. 1)

Figure 1: Comparison of the entailments

City Metaphor

Tools Metaphor

Crystal Metaphor

Multiplicity of linguistic facts:

different architectural structures

different suburbs

different directions

different functions

different uses

multiple connections

X

Rule following paradox:

different interpretations of signpost

building new houses

different instructions for use of tools

X

Formulating ideal languages:

building “houses of air”

looking for a non-existent universal mode of use of tools

attempts to unearth the crystal

Meaning as use:

taking different directions (moving in different suburbs)

connection of the tools as the essence of their function

X

As the table shows, the elements selected from the source domains WERKZEUGE (TOOLS) and STADT (CITY) are aimed at understanding the same salient aspects and characteristics of the target domain SPRACHE (LANGUAGE), as it is conceived in Wittgenstein’s work. Even if the city metaphor seems to make more conceptual entailments available in order to express the rule following paradox16, it is clear from the analysis that both mappings are aimed at conveying the same conception of linguistic facts.

Conversely, the conceptual structure of the crystal metaphor does not seem to contain any reference to the salient notions of “multiplicity of linguistic facts”, “rule following paradox” and “meaning as use”. The reason for this lies in its status of “misleading metaphor”, reflecting a conception of language attacked by the author. The only entailment recalling a structural aspect of the other two metaphors has as its object the “formulation of ideal languages” which is understood here in terms of attempts to unearth the crystal, the “sublime” essence of language. Unlike in the other two metaphors, this entailment is not characterized by a paradoxical connotation: according to the (misleading) internal structure of the “crystal metaphor” the crystal exists and is just waiting to be “unearthed”. However, in the case of the other two metaphors the entailments “building houses of ‘air’” and “looking for a non-existent universal mode of use of tools” immediately show themselves as paradoxes against the background of the entire mappings.

To summarize, the analysis made it possible to identify the entailments of the three metaphors. The metaphor SPRACHLICHE AUSDRÜCKE SIND WERKZEUGE revealed the most complex conceptual structure, consisting of seven entailments (see Section 3.1). Six entailments were identified in the conceptual structure of the second metaphor DIE SPRACHE IST EINE STADT (see: Section 3.2.). Finally, DIE BEDEUTUNG IST EIN REINER KRISTALL revealed to be the less complex of the three metaphors, with only four entailments (see: Section 3.3.).

The analysis of the entailments also conducted against the general background of the position of Wittgenstein concerning language and meaning made it possible to confirm the hypothesis according to which the conceptual structure as well as the internal logic of the first two metaphors SPRACHLICHE AUSDRÜCKE SIND WERKZEUGE and DIE SPRACHE IST EINE STADT are consistent with each other. On the basis of the same procedure it could also be shown that the third metaphor, namely DIE BEDEUTUNG IST EIN REINER KRISTALL, is not consistent with the other two mappings. The reason for the inconsistency with the first two metaphors is related with the specific function of the crystal metaphor in the work of Wittgenstein: it is aimed at conveying a view of language and meaning that Wittgenstein rejects and attacks by means of the first two metaphors. This is probably also the reason for the not particularly elaborate structure of the metaphor and the small number of entailments it consists of.

The study conducted here has shed light on the structure of metaphors that are anything but ornamental in the author’s work. They contribute significantly to the synthesis and exemplification of the author’s position on the central topics of language and meaning. It is no coincidence that Wittgenstein systematically makes use of such metaphors and that none of their linguistic manifestations, even at a distance of paragraphs, is in contraddiction with the internal coherence, affects the internal coherence of the mapping. He tries to make full use of their explanatory power. In-depth studies of metaphors and relationships between mappings in Wittgenstein’s work can make a significant contribution to the understanding the author’s thought and the various positions expounded throughout the work. It is well known that many paragraphs of the Investigations are still the subject of heated controversy (see: Stern 2004). It is also believed that a clarification of the role, relationships and conceptual structure of the metaphors evoked in the Investigations can also play an important informative function in didactic works concerning the philosopher’s work.

During the extraction of the metaphors, more than ten additional less frequent mappings were identified. These are more or less complex metaphors that reflect the two perspectives on language mentioned during the present analysis. A first glance at the data seems to suggest that coherent systems of metaphorical concepts are scattered throughout the text. Future research perspectives should focus on an in-depth analysis of such complex metaphorical systems within the work. This would shed light on the dense network of relationships among the conceptual mappings underlying the text, which could provide new and enriching perspectives on the reflections contained in the Investigations.

1 See, for example: Bambrough (1961), Hintikka (1973), Griffin (1974), Rosch and Mervis (1975) Black (1979), Baker and Hacker (1980), Hacker (1996), Pitcher (1985), Canfield (1986), Pearse (1986), Lakoff (1987), Von Savigny (1995), Wilson (1998), Sluga (2006).

2 In the first phase of his philosophy, Wittgenstein (1921) used to conceive the relationship between a proposition and state of affairs in terms of a conceptual scheme derived from the projective geometry. He gave up this idea of a representational essence of language in the Investigations (see: Gargani 2007: 39).

3 To clarify this notion, Wittgenstein uses (Wittgenstein 1953, §§ 66) the well-known example of games: “Consider, for example, the activities that we call “games”. I mean board-games, card-games, ball games, athletic games, and so on. What is common to them all? – Don’t say: “They must have something in common, or they would not be called ‘games’ – ” but look and see whether there is anything common to all. – For if you look at them, you won’t see something that is common to all, but similarities, affinities, and a whole series of them at that.”

4 In this regard, see also Kripke’s (1984) reading of Wittgenstein’s (1953) philosophical contribution.

5 For an in-depth discussion of the debates around the different interpretations of Wittgenstein’s work see: Stern (1995; 2004).

6 According to Lakoff (1987: 68), the remaining structuring principles are 1) propositional structures, 2) metonymic mappings, 3) image-schematic structures.

7 “[…] ‘I set the brake up by connecting up rod and lever.’ - Yes, given the whole of the rest of the mechanism. Only in conjunction with that is it a brake-lever, and separated from its support it is not even a lever; it may be anything, or nothing.” (emphasis added).

8 “[…] Suppose someone said, ‘All tools serve to modify something. So, a hammer modifies the position of a nail, a saw the shape of a board, and so on.’ - And what is modified by a rule, a glue-pot and nails? – ‘Our knowledge of a thing’s length, the temperature of the glue, and the solidity of a box.’ – Would anything be gained by this assimilation of expressions? ” (emphasis added).

9 “…ask yourself whether our own language is complete – whether it was so before the symbolism of chemistry and the notation of the infinitesimal calculus were incorporated in to it; for these are, so to speak, suburbs of our language. (And how many houses or streets does it take before a town begins to be a town?) Our language can be regarded as an ancient city: a maze of little streets and squares, of old and new houses, of houses with extensions from various periods, and all this surrounded by a multitude of new suburbs with straight and regular streets and uniform houses” (emphasis added).

10 “And what about the last explanation in this chain? (Don’t say: “There isn’t a ‘last’ explanation. ‘That is just as if you were to say: “There isn’t a last house in this road; one can always build an additional one.’)” (emphasis added).

11 “A rule stands there like a signpost. – Does the signpost leave no doubt about the way I have to go? Does it show which direction I am to take when I have passed it, whether along the road or the footpath or cross-country? But where does it say which way I am to follow it; whether in the direction of its finger or (for example) in the opposite one? - And if there were not a single signpost, but a sequence of signposts or chalk marks on the ground – is there only one way of interpreting them? - So I can say that the signpost does after all leave room for doubt” (emphasis added).

12 “Where does this investigation get its importance from, given that it seems only to destroy everything interesting: that is, all that is great and important? (As it were, all the buildings, leaving behind only bits of stone and rubble.) But what we are destroying are only houses of cards, and we are clearing up the ground of language on which they stood” (emphasis added).

13 Even if Ansombe’s translation reads “houses of cards”, the literal translation could be rendered as “houses of air”.

14 “This finds expression in the question of the essence of language, of propositions, of thought. […]. For it sees the essence of things not as something that already lies open to view […] but as something that lies beneath the surface. Something that lies within, which we perceive when we see right into the thing, and which an analysis is supposed to unearth” (emphasis added).

15 “It [the essence of language] must rather be of the purest crystal. But this crystal does not appear as an abstraction, but as something concrete, indeed, as the most concrete, as it were the hardest thing there is. This order is a super-order between – so to speak – super-concepts. Whereas, in fact, if the words “language”, “experience”, “world” have a use, it must be as humble a one as that of the words ‘table’, ‘lamp’, ‘door’” (emphasis added).

16 The comprehension of houses in terms of explanations in the STADT metaphor can be considered as an instance of the more general rule following paradox (see also Stern 2004, 119), which is evoked by the reference to the “signposts” in the same metaphor and to the “instructions for use of the tools” in the WERKZEUGE metaphor.

References

Bambrough, John Renford (1961) “Universals and Family Resemblances.” [In:] Proceedings of the Aristotelian Society. New Series, Vol. 61 (1960–1961). Oxford: Oxford University Press; 207–222.

Baker, Gordon P., Peter Michael Stephan Hacker (1980) Wittgenstein Understanding and Meaning. An Analytical Commentary on the Philosophical Investigations. Chicago: University of Chicago Press.

Black, Max (1979) “Wittgenstein’s Language-Games.” [In:] Dialectica, Vol. 33, No. 3/4; 337–53.

Canfield, John V. (1986) The Philosophy of Wittgenstein. New York: Garland.

Gargani, Aldo Giorgio (2007) Introduzione a Wittgenstein. Roma/Bari: Laterza.

Griffin, Nicholas (1974) “Wittgenstein, Universals and Family Resemblances.” [In:] Canadian Journal of Philosophy, Vol. 3, No. 4; 635–51.

Hacker, Peter Michael Stephan (1996) Wittgenstein’s Place in Twentieth Century Analytic Philosophy. Oxford–Cambridge, Massachusetts: Blackwell.

Hintikka, Jaakko (1973) Logic, Language-Games and Information. Oxford: Clarendon Press.

Kövecses, Zoltán (2002) Metaphor: A Practical Introduction. Oxford–New York: Oxford University Press.

Kövecses, Zoltán (2020) Extended Conceptual Metaphor Theory. Cambridge: Cambridge University Press.

Kripke, Saul A. (1982) Wittgenstein on Rules and Private Language: An Elementary Exposition. Harvard: Harvard University Press.

Lakoff, George, Mark Johnson (1980) Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.

Lakoff, George (1987) Women, Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Chicago: University of Chicago Press.

Lakoff, George (1993) “The Contemporary Theory of Metaphor.” [In:] Andrew Ortony (ed.) Metaphor and Thought. Cambridge University Press; 202–251.

Pears, David ([1969] 1986) Ludwig Wittgenstein. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

Perissinotto, Luigi (2018) Introduzione a Wittgenstein. Bologna: Il Mulino.

Pitcher, George (1985) The Philosophy of Wittgenstein. New Delhi: Prentice Hall of India Private.

Rosch, Eleanor, Carolyn B. Mervis (1975) “Family Resemblances: Studies in the Internal Structure of Categories.” [In:] Cognitive Psychology 7 (4); 573–605.

Sluga, Hans (2006) “Family Resemblance.” [In:] Grazer Philosophische Studien 71 (1); 1–21.

Stefanowitsch, Anatol (2006): “Corpus-Based Approaches to Metaphor and Metonymy.” [In:] Anatol Stefanowitsch Stefan Th. Gries (eds.) Corpus-based Approaches to Metaphor and Metonymy. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 1–17.

Stern, David G. (1995) Wittgenstein on Mind and Language. New York–Oxford: Oxford University Press.

Stern, David G. (2004) Wittgenstein’s Philosophical Investigations: An Introduction. New York: Cambridge University Press.

Savigny, Eike von ([1988] 1995) Wittgenstein’s “Philosophische Untersuchungen”: Ein Kommentar für Leser. Frankfurt am Main: Vittorio Klostermann.

Wilson, Brendan (1998) Wittgenstein’s “Philosophical Investigations”: A Guide. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Wittgenstein, Ludwig ([1921] 2003) Logisch-philosophische Abhandlung, Tractatus logico-philosophicus. Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag.

Wittgenstein, Ludwig (1953) [Philosophische Untersuchungen]. Translated by Gertrude Elizabeth Margaret Anscombe. Philosophical Investigations .Oxford: Basil Blackwell.

Wittgenstein, Ludwig ([1953] 2003) Philosophische Untersuchungen. Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag.

Received:

12/07/2023

Reviewed:

05/09/2023

Accepted:

14/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.19

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Izabela Poręba

University of Wrocław, Faculty of Letters

izabela.poreba@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0002-5223-8470

The Fading Revolutionary Capacity of the Zombi.
The Transformation of Zombis’ Symbolism in Haitian Literature as Exemplified by the Novels of Dany Laferrière and Yanick Lahens

Zanikający rewolucyjny potencjał zombi. Przemiana symboliki zombi w haitańskiej literaturze na przykładzie powieści Dany’ego Laferrière’a i Yanick Lahens

Abstract

Zombis, unlike the zombies prevalent in American pop culture, function in Haitian culture as complex symbols with historically variable meanings – initially depicting the process of enslavement during the transatlantic slave trade, they increasingly became symbols of Haitian revolutions and resistance. This dialectical doubling of the meaning of zombis can still be found in Dany Laferrière’s novel Pays sans chapeau, published in 1996. The article reconstructs the origin of zombis, presents a discussion on the meaning of this figure, including dialectical views, and discusses their fictional depictions. The aim of the article is to investigate whether zombis still have a twofold symbolism in narrative, as symbols of both enslavement and revolutionary resistance. By considering the vestigial reminiscences of zombis in Yanick Lahens’ novel Douces déroutes, attention is drawn to the processes of gradual loss of zombis’ ambivalence and their importance as means of creating Haitian identity and everyday experience. According to the study’s conclusions, their absence (or their residual forms) in the novel of the second decade of the 21st century is as significant and interesting as their vitality and omnipresence in the works of writers of previous generations.

Keywords: zombi, zombie, Haiti, subversion, Dany Laferrière, Yanick Lahens, postcolonial literature

Zombis are an important symbol for Haitians, charged with many cultural meanings, historically considered either as a figure of enslavement or as a figure of rebellion and potential liberation. In recent decades in Haitian literature, however, these creatures suspended between life and death have been acquiring new meanings, particularly as a result of the distancing of zombis from their origins and their discursive transformation into the familiar zombies of American pop culture1. These new incarnations of the metaphor, which have gained the position of dominant imagery, have resulted in interesting modifications to the strategies of Haitian writers. In this article, I will examine two such strategies developed by two contemporary writers, Dany Laferrière and Yanick Lahens. The former draws on the complex traditions of depicting zombi(e)s in his novel Pays sans chapeau (translated by David Homel as Down Among the Dead Men), published in 1996, to show how the cultural meanings that make up the figure, as well as the Haitian identity that draws so heavily on these representations in self-definition, have become entangled. The second author, in her 2018 novel Douces déroutes, already presents a new strategy – although Haitians are described as a people suspended between being and death (for a variety of reasons, such as social threats and political intrigue, poverty and deepening class inequality, etc.), Lahens chooses not to use zombi figures to describe this condition of this entity.

This transformation in the use of zombi symbolism is interesting because it calls into question their previously taken for granted ability to express the possibility of rebellion and liberation. It is an important task to formulate and test hypotheses as to the cause of this kind of deconstruction: is it inherent in the zombie figure itself, too closely related to the history of slavery and colonialism to acquire contradictory meanings? Or perhaps it is influenced by the increasingly default perception of the zombie figure through the prism of pop culture representations, as mindless and cannibalistic, thus symbolizing completely new fears (an invisible threat, a virus that can change our body, or an all-encompassing mindless capitalist consumerism)? In order to answer these questions, I will first reconstruct the history of the symbolic transformation of the meanings of zombis in the context of Haitian culture, taking into account the influence of pop culture representations.

There is no consensus on the etymological origin of the term zombi, to the point that it has been explained as a word of French origin (from ombres, hence z’omb’e), as incorporated from Arawak Indian indigenous culture (zemis, meaning, the souls of the dead), and, finally, from West African languages: zumbi (the cadaver or spirit of the dead person) from the Bonda language, ndzumbi (cadaver) from Mitsogho (Gabon), and nzambi (spirit of the dead) from Kongo (Davis 1988: 57). The latter etymology seems to be the most probable, therefore zombis would be derived from similar words used in African cultures to denote the deceased or their souls, intertwined as a result of historical circumstances (Davis 1988: 57–58; 2010, Deslauriers 2021: 337). Vodou2 (le vaudou, vodoun) practices (including many incarnations of the zombi figure) migrated from the tribes of West Africa (in present-day Benin, Togo, Ghana, and Nigeria) across the Atlantic Ocean during many decades of the slave trade (Gilroy 1993) and mixed with each other at Saint-Domingue to form the syncretic figure of the Haitian zombi. At a basic level, this served the purpose of commoning: people from different cultures and languages pooled them in an effort to preserve their identity in the face of being uprooted from their indigenous cultures (Davis 2010, Gawrycki 2013: 157). However, zombis may have played a role even before that: as Sarah Juliet Lauro suggests, they made it possible to explain and reconcile the disappearance of loved ones, who were transported on slave ships to a completely different reality, through mythologization:

Why were people disappearing? Where were they going? They were bewitched by sorcerers, their souls forced to labour in a desert land far away. Zombies at first explained slavery as an act of sorcery that steals the person’s soul. Just as myths reconcile an unexplained natural occurrence (such as a solar eclipse) as having a supernatural cause, the application of this type of mythologization to a human phenomenon like slavery only further underlines the peculiarity of the “peculiar institution” as distinctly non-natural. (Lauro 2015: 16)

However, the zombis quickly ceased to fulfil their conciliatory and communal functions. In the new reality of slave labor on plantations, zombis became more and more synonymous with enslavement. The Vodou priests, (in Haitian creole:) bokors or caplatas (female priestess), were supposed to turn people into zombis in order to make them work in the fields (Lauro and Embry 2008: 90; Davis 1988: 8–9). What was most terrifying about such an explanation was that compulsory labor did not end even with the death of a slave (Cohen 1972: 60, Ruthven 2017: 10). A slave reduced to a zombi was incapacitated, mindless, and powerless instrument in the hands of the landlord. Therefore, people feared becoming a zombi, not zombis themselves, as this meant being enslaved not only by physical labor, but by emptying/stealing one component of the dualistic3 human soul – ti bon ange, a spiritual astral body containing free will and personality (Davis 1988: 9). The zombi was also used in specific policies as the mean of exercising power, e.g. during the time of the Duvaliers totalitarian regime to justify and strengthen their power4, in the “Tonton Macoute,” a rural Militia of National Security Volunteers. This practice of describing slaves as zombies is criticized by Raphael Hoermann, who notes that if what slaves and zombies have in common is their being deprived of free will and reason and their reduction to labor force, it is thus assumed that being a slave is being unreasonable and unconscious (Hoermann 2016: 5): “[t]he metaphor of the slave as zombie is similarly revisionist since it precludes the slave from acquiring an awareness of his conditions and thus deprives the enslaved of revolutionary agency” (Hoermann 2016: 14). However, it seems that this criticism is aimed primarily at zombies, not zombis, and their depictions in American pop culture.

This image was popularized in the 1930s and 1940s by popular fiction (e.g. John H. Craige’s novels such as Cannibal Cousins and Black Bagdad: The Arabian Nights and Adventures of a Marine Captain in Haiti) and the first cinematic visions of zombies (White Zombie, Revolt of the Zombies, King of the Zombies, etc.). In this first stage of appropriation, the zombis did not eat human brains or spread any infection, but were doing forced labor; this can be witnessed in the opening scene of the film Revolt of the Zombies: bokor calls the dead to rise from the grave and gives the order “master say, get fixed shovels, go to work.” This appropriation is believed to represent the latent fears of Americans who had absorbed the stories told by American soldiers occupying Haiti (1915–1935) (Hoermann 2016: 8, Bender 2020: 175). What was most terrifying about these early movies and novels was the possibility of reverse slavery, where it would be a white body subordinated to someone else’s will (Inglis 2011, Ruthven 2017: 13, Voeks 1993: 68). The second turning point in the pop culture image of zombies usually dates back to 1968, when George Romero’s Night of the Living Dead was released. At this point the zombies were far from the original vodou belief context, as two new characteristics were introduced: they fed on human flesh and spread zombification as a virus (through contact with the victim, not through ritual). Unrestrained hunger, which was a recurring element in the living conditions of slaves before and after the rebellion against Napoleon Bonaparte military (punitive) expedition (1802–1804) and liberation of Haiti (in 1804), turns in the North American imagination into a fear of cannibalism. Cannibalism is like the ultimate form of hunger, a form equated repeatedly with the Haitians (see: e.g. the aforementioned Craige’s novels). On the other hand, the change in the method of zombification also expressed the fear that appeared in pop culture only in the second half of the 20th century and at its turn – of other life inhabiting our bodies, invisible to the naked eye, which poses a threat to it.

As migrants, zombis were constantly exposed to the process of deterritorialization and reterritorialization (see: Ruthven 2017: 8). That is in part why they took on contradictory meanings during the process. In addition to their role of conciliation and explanation during the transatlantic slave trade, the role of slaves commoning upon arrival at the Santo Domingo plantations, and the function of exercising power by separating ti bon ange from the slave’s physical body, zombis were also a symbol of resistance and the revolutionary struggle in the 18th and 19th centuries Haiti (Lauro 2015: 112). Being a zombi meant, that despite the attempts, it was not possible to fully subjugate someone to their will (Deslauriers 2021: 341–342). “The zombie thereby incorporates a people’s history of both enslavement and political resistance” (Lauro 2015: 7), because all the mystical, magical and irrational elements of vodou were seen by slavers as weapons of the Haitians. The Haitian Revolution itself is described as beginning in Bois Caïman with a vodou ceremony presided over by the houngan (the vodou priest)5 Dutty Boukman and the mambo (the vodou priestess) Cécile Fatiman (Arciniegas [1945] 1968). But reducing revolutionary fighters to a zombi army (that arose from what became known as the only successful revolution in the black colony who became a sovereign Republic), that is, an image of unconsciousness and thoughtlessness, is at least dubious, if not neo-colonial.

In Pays sans chapeau6 Laferrière incorporates the figures of zombis or the zombi army, recognizing their dialectical nature. On the one hand, zombis symbolise the life of the Haitians under Duvaliers rule, on the other – they are (as an army) a force capable of opposing the American occupation. The first of these meanings is reflected in the observation, repeated throughout the novel, that everyone living in Haiti is either dead or, to put it mildly, not sure if they are still alive:

It’s as if we’re all dead here, already. (…) Didn’t Jesus say, “Let the dead bury the dead?” I’ve spent my whole life trying to understand what Christ meant by that. Now I know. Everything is clear to me. We’re already dead. (Laferrière 1997: 83)

This notion that Haiti is the land of the dead is developed by a shoeshine man: “I’m going to tell you the secret of this place. All the people you see in the street, walking and talking, most of them died a long time ago and they don’t even know it. This country has turned into the world’s largest cemetery” (Laferrière 1997: 47). He suggests that everyone must be dead because it is impossible to live in such conditions: “do you think we could survive this famine, and those heaps of garbage and trash you see at every street corner?” (Laferrière 1997: 47–48). Recalling zombis, Laferrière often exploits the ludic dimension of these images, noticing humour in the juxtaposition of two contradictory models of zombi(e)s. Zombis are just like other people, the narrative tells, it is impossible to recognize them (unless you happen to have a mirror, because the zombi will not have a reflection in it), and on the other hand, the Americans are too afraid to leave their barracks at night or to visit cemeteries.

Although zombis function in the novel to give an ironic commentary on living conditions,, they are also present in Pays sans chapeau as means of perpetuating group identity and as a symbol of resistance. This happens both through the memory of mythologized historical events in which a “group of peasants seemed to feel none of the sting of suffering, nor even the repose of death,” since they are immune to damage inflicted by firearms (Laferrière 1997: 62–63), and through current events in the village of Bombardopolis. The villagers only have to eat one meal every three months – this fact surprises the Americans stationed in Haiti, so they decide to investigate this peculiarity. The aim is not to possibly find an answer to the problem of hunger, but to hide it, in defence of capitalism:

According to the powerful food-producing companies that sell wheat and potatoes and oranges all over the world, the little town of Bombardopolis should be wiped off the face of the earth. According to them, the phenomenon could cause the destruction of the food industry, which would be a death blow for capitalism itself. Food is the primary consumer good. According to the CIA, hunger remains the most effective weapon. (Laferrière 1997: 79)

Hunger may be the most effective weapon, but it can be pointing two opposite directions – not only manifesting power, but also subverting it. Therefore, deliberate fasting is seen as an act of resistance. I would also like to emphasize that in Laferrière’s novel we can see in the migration of zombis (or the zombi army) the process of internalizing by the inhabitants of the capital a phenomenon that has so far been attributed rather to rural areas. At various times in history, vodou practices, including beliefs about zombis, have been a refuge, especially for lower-class black Haitians7. Many vodou practices were officially prohibited and penalized in Haiti between 1835 and 1987, “first as sortilèges (spells) and later as pratiques superstitieuses (superstitious practices)”8 (Ramsey 2011), but these laws were never really sustained since vodou practices were socially accepted (Ramsey 2005). The zombis are usually mentioned in the context of the traditionally understood hinterlands and inland areas, such as in the cited memories of the peasant rebellion against plantation work or the resignation from food by the inhabitants of rural Bombardopolis. However, it can be noted in Pays sans chapeau that zombis are also beginning to enter urban areas, the capital itself. It can be assumed that folk forms of rural beliefs and practices, with a rich revolutionary tradition, provide a kind of refuge from the influence of the American “humanitarian mission.” It is the incorporation of the hinterland into the inner-city that allows for an identity alliance with the people and the use of their symbols to comprehend one’s own condition (hunger, poverty, litter) or to oppose neo-colonialism.

This act of opposition to neo-colonialism by referring to the tradition of vodou not only evokes the historical, emancipatory dimension of these customs, but also the consolidation strategy of politics in the Duvalier regime. In a conversation with his mother, the immigrant son recalls Duvalier’s threat, discussed in the press, that an army of zombis would defend Haiti from the Americans:

I remember the zombie army that the old president threatened to use against the Americans if they ever dared set foot on Haitian soil. The general of the army of the dead. I remember the incident very well. I was in Miami at the time, and The Miami Herald reported what the old president had said. But where was that army when the Americans landed?

My mother’s face was serious.

They were there,” my mother said after a time. “They were awaiting their orders. But in the end, the old president signed an agreement with the young American leader. The American army would occupy the country during the day. The zombie army would have domain over the night. (Laferrière 1997: 54)

François Duvalier was a chief of state perceived by many Haitians and foreigners as “a champion of the Vodou religion”. While entertaining such rumours and “manipulating the Vodou-witchcraft association, the Duvalier regime tried in fact to solidify the ties between the Roman Catholic church and the Haitian state” (Mintz and Trouillot 1995: 144). It is not entirely certain whether these ironically presented forms of subversion through native religious images serve in Lafferière’s novel unequivocally to liberate the Haitians. It is all the more complicated by the fact that while zombis are used in neo-colonial struggle (in the form of stories, myths, and legends that terrify the Americans), they also constitute rhetoric supporting the totalitarian rule of the Duvaliers. Finally, the conflicting impressions of Haiti result not only from the tensions and contradictions that the narrator registers in reality itself, but also from the specific subjective position from which this description is expressed. This perspective is autobiographical, as the narrator, just like the author of the novel, returns from twenty years of emigration to his country of origin. His goal (as an author) is to bring readers closer to the essence of Haiti, so he observers Port-au-Prince attentively. However, every now and then it turns out that he himself can no longer write from the inside of this world, as he has already become a stranger. In a way, the narrator is more like an ethnographer who interviews local people, consults an anthropologist; rather an outside observer with a critical distance, than a member of this society (this is blurred only at the end of the novel, when the narrator manages to temporarily move to the afterlife and communicate with the Vodou deities; even then, however, he is guided by the principles of an ethnographer). Hence, the beliefs about the zombis invasion, although the narrator explores them for the credibility of the portrayal of Haiti, evoke a rather ironic distance9.

Interestingly, zombis are not included in Douces déroutes by Yanick Lahens, even though the narrative presents us with similar doubts about the uncertain ontological status of Haitians, as neither alive nor dead: “When we turn sixty, sixty-five on this island, we become corpses. The flesh is rotting, even if the stench does not yet get to the nose” (Lahens 2018: 21). This, of course, is not synonymous with Laferrière’s “we’re all dead here,” but it raises doubts about the conditions of (non)life in Port-au-Prince twenty years later. “Here, life and death look like two drops of water” (Lahens 2018: 65) – in this quote we can witness this suspension, so characteristic of zombi(e)s, between life and death. However, this description is used not only towards Haitians, but also the city they inhabit; by night Port-au-Prince turns into a city of death/dead:

Past a certain hour, Port-au-Prince resembles in everything a city recently pounded with heavy mortar or chemical weapons. Black, aflame at the north and south gates, smouldering elsewhere. A city with its mouth wide open. Asphyxiated because with every pouring rain it swallowed all the rock, the mud, and the rubble. A city abandoned in agony. (Lahens 2018: 68)

The polyphonic narrative of Lahens’ novel focuses on the stories of several characters who live in Haiti’s capital or in the suburbs of Port-au-Prince, “a polymorphic place with unstable and blurred boundaries, where the urban environment is a set of inextricable and unexpected habitat forms and complex social interactions” (Walsh 2019: 209). The book shows life on the verge of life and death in various ways, tracing the political, social, and economic conditions that lead to it. Each of the characters is subjected to vulnerability in some way. This vulnerability is the result of a combination of historical circumstances and natural conditions endemic to the region, as described by Mark Schuller: “the legacy of this foreign powers-state-elite [slavery, colonialism and US imperialism – I.P.] is environmental destruction, land conflicts, social exclusion, extreme inequality, centralization in Port-au-Prince, and a state that did not invest in social development, all of which amplified the destructive force of natural hazards such as earthquakes and hurricanes” (Schuller 2016). But Schuller (2016) also cautions that human resilience and survivability must be always considered when talking about forms of vulnerability. Otherwise, it threatens to disseminate the image (popular in the media depicting natural disasters) of the passivity of people affected by the disaster: “Haiti is more or less all earthquake, all the time. It would seem that the island nation is little other than this latest catastrophe, at least as far as the international media is concerned” (Glover 2012: 199). In some ways, the Haitian reality after the earthquake of January 12, 2010 resembles a state of “vegetation” (zombification), due to the loss of homes by many of the victims, the paralysis of state institutions and increasing violence. The long-term effects of this and other natural disasters warrant a portrait of Haitians in a state of collective catalepsy. But such an approach has been overcome in Lahens’ works, because the author, starting from the essay Failles (Lahens 2010), consequently contests the one-sidedness and imperialist nature of Haiti’s catastrophic depictions. Douces déroutes is full of irony and bitter disappointment at the prevailing depiction of Haiti as a country of poverty, compared to the carcass of a car:

It was the precise time when the island began to crumble in their hands. Piece after piece. As an abandoned car on the side of the road. Each used as needed. As desired. Only a gutted carcass remains from the car. But it is still delusional, since the carcasses have a quite unexpected value on the international art market. We are an installation at the contemporary art biennale, where, you have to admit it, one can really see everything. Hear everything! We still inspire admiration. What a raw beauty! What a power! What a resilience! And whatever else you want! (Lahens 2018: 23–24)

Lahens evokes worn-out phrases from the international press that strike humanitarianism, expressing admiration for Haiti because of the resilience of its inhabitants. This vision is still dominated by images of poverty, catastrophes, political turbulence and violence. Lahens also comments on the sellability and commodification of suffering, especially on the international art market, where it becomes an empty symbol.

In her essay (Lahens 2010), however, she had shown great optimism when projecting the Haitian future after the catastrophe: “Lahens shares the hope that Haiti will rebuild in ways that benefit the majority of Haitians, rather than perpetuate systems of exploitation and inequality that divide Haitian elite and peasant classes” (Loth 2015: 130). Writing Douces déroutes, Lahens seems to no longer have this certainty. It turned out that society was not at all based on an order that would benefit the majority of Haitians. In Douces déroutes, she presents a class-stratified state in which inequalities have only deepened. Lahens uses the metaphor of the cauldron to illustrate this arrangement: at the bottom of the cauldron fall either those who question the social order itself (revolutionaries) or those who no longer own anything; the majority of people, the middle class, are in its center, where they undertake a daily struggle not to sink to the bottom; at the very top, in the foam, the richest (politicians, gangs) float safely.

Although the city itself and its inhabitants are described many times in terms of zombi ontology (as neither living nor dead), the zombi does not make a straightforward and unambiguous appearance even once. So one can wonder why these figures, as well as other elements of vodou, are no longer an important component of the portrait of contemporary Haiti (the exception is one short fragment in which the protagonist, Jojo Piman pikè, mentions the loas he serves; see Lahens 2018: 78). I would like to propose a few possible explanations that are mutually dependent. The first and most important explanation is to emphasize that the different heroes of the novel, each in their own way, try to find their identity as a new generation, one that reproachfully addresses the previous one: “It was easier for you. I mean, the situation was as it was, with good and bad sides, but at least you knew what to hold on to” (Lahens 2018: 143). The previous generation, a generation of writers such as Laferrière and Lahens, had a clear writing purpose and struggled with very specific challenges: censorship, mass emigration, the neo-colonization of Haiti. The generation shaped after the Duvaliers, as suggested by the characters of the book, no longer has such obvious goals, and cannot duplicate the solutions and discourse developed by the previous generation. Perhaps the reason they do not really want to do this is because the people’s language, associated with vodou and resistance, was, in their view, merely a romanticization of poverty. This is evidenced by Ézéchiel’s words:

I hated my childhood. I still hate it. I hated worn shoes, hunger, rat bites at night and the absence of dreams to get over it all. I hate my early childhood and, today, even more then my early childhood I hate the stories that embellish the wonderful childhood of the poor. Those who have never been hungry love these stories. (Lahens 2018: 160)

The love of the people for their poverty is criticized. “Those who have never been hungry” should rather undertake the real task of helping and removing the conditions that sustain the poverty and inequality, abolishing the cauldron, one might add, using the Lahens’ allegory. Denying the rhetoric of the people, including the elements of vodou, because of the way it romanticizes poverty and inequality, may be the second explanation for the absence of zombis in the narrative.

It would be tempting to explain the absence of zombis in the Lahens’ novel by the religious demography of the present Haiti, which was described in the 2021 US Department of State, but such an argument is invalid given the syncretic nature of vodou religious practice10. The report reads as follows: “Christians who self-identified as either Protestant, Episcopalian, Methodist, Seventh-day Adventist, or Jehovah’s Witness together comprise 52% of the population, Catholics 35%, Vodouists 2%, and 11% do not state a religious preference” (US Department of State 2021). Only 2% of the current Haitian population declares themselves (statistically) as vodou practitioners, moreover, the religion is often stigmatized, especially by Protestant pastors, as we can learn from the report: “Some Protestant pastors preach that Vodou is an evil superstition, and they could ask their followers to attack us if we decide to organize marches. Our students who attend Protestant schools are forced to deny their identity” (US Department of State 2021). Of course, this statistic cannot be taken without reservations, as Vodou is preserved in Christian beliefs, but as a separate religion it is less and less declared by the Haitians11. However, there is no doubt that the zombi figure itself, like the Vodou religion, has undergone the far-reaching transformation in the last two decades. The absorption of new meanings resulted in a lack of awareness of zombi(e) origins – its ties with slavery, its historical role in the revolutionary practice, etc. As zombies became primarily a metaphor for unrestrained consumption under capitalism, their use as a dialectical symbol of submission and liberation was no longer valid. The absence of zombis in Douces déroutes can be explained due to the increasing blurring of the cultural context of the zombi meaning and its incorporation by pop culture. In a way, this transfiguration of the sources of violence from colonialism to capitalism (see: Lauro and Embry 2008: 99) is very instructive for re-reading these experiences as inextricably linked. This would be one of the important postulates that postcolonial analysis should take into account, frequently falsely separating colonial and capitalist exploitation (Lazarus 2011). Although Lahens does not use zombi symbolism to draw attention to this criticism, her novel certainly situates exploitation as not so much a relationship of domination and subordination or a discursive concept (in Foucauldian sense of knowledge/power entanglement), but as a class conflict. In the representation of Haitian society, class conflict takes the form of the political and economic antagonism: whoever falls to the bottom of the cauldron will probably drown in it.

Reading the similarly constructed descriptions of Port-au-Prince in both novels (among the similarities: the opposition of the diurnal and nocturnal city, life/living and death/dead, or something in between), the analysis has revealed the significance of the presence and absence of zombis in the fictional diagnosis of the social living conditions. In Laferrière’s novel, one can still decipher the dialectical structure of the meaning of the zombi figure discussed at the beginning and its close ties with the people, as a result of which the hinterland from the interior of the country becomes integrated into the fabric of the city. In comparison, the absence of the same figures in Lahens’ novel seemed significant. I tried to explain this absence using three arguments: a generational shift that entails a search for new symbols of identity, a departure from the romanticizing approach to the poor, and the depletion of the zombi figure’s revolutionary potential by pop culture. Of course, these reasons do not mean that zombis are completely doomed to slowly disappearing from Haitian culture, or especially to being unable to perform subversive roles any longer. Certainly, we are dealing with a far-reaching transformation of their symbolism, a transformation that testifies not so much to a failure as to the need for their evolution and adaptation to neo-colonial conditions.

1 In the article, I will consistently use this spelling distinction to make it clear which cultural phenomenon is being referred to. I use this distinction (“zombi” / “zombie”) after Sarah Juliet Lauro and Karen Embry (2008: 87). The term “zombi(s)” comes from the Haitian culture and vodou religion (I develop this thread later in the article), and the term “zombie(s)” – is a reference to the phenomena known from American pop culture, occurring with increasing frequency since the 1930s. Zombies of the second type, unlike Haitian zombis, have never been a figure of liberation, and are also based on racist fears of the Haitian religion as black magic or the possibility of reversing the master-slave relation (anyone can become a zombie, regardless of skin color; see: Rushton and Moreman 2011: 16, Kordas 2011, Ruthven 2017: 13, Lauro 2015: 9).

2 As with the zombi/zombie spelling used in the article, the spelling “vodou” is an intentional distinction from the widespread vision in American pop culture of the practice called “voodoo”. While the former term refers to authentic Haitian cultural practices of a religious and syncretic nature (a blending of Christian and African beliefs), the latter is merely an American fantasy of Haitian practices, introduced mainly by soldiers during the American occupation of Haiti, and by film, comic book and literature creators who quickly picked up on the interesting and thrill-inducing subject. I follow the arguments of Christopher M. Moreman and Cory James Rushton in distinguishing “vodou” from “voodoo”, who claimed that the latter “should be used to signify the racist image of a devil-worshipping, black-magic wielding, and uncivilized tradition imagined by Western popular culture” (Rushton, Moreman 2011: 2).

3 According to vodou beliefs, the other part of the human soul is gros bon ange and is responsible for biological processes such as breath control, blood flow, and the ability to move. The two parts of the human body are separated either naturally (at the time of death, when ti bon ange remain near the grave for about a week after passing), or artificially, through the rite celebrated by the vodou priest, who steals the spiritual part of the living and can return it to that particular body or to another (this practice is depicted, especially in African cultures, as the entrapment of the soul in a vessel, e.g. in a bottle); see: Davis 2010, 1988.

4 It actually may appear as a nativist, right-wing gesture after what happened in the 1930s and 1940s when successive campaigns against superstition were launched in Haiti to eradicate “primitive vodou beliefs” (Ramsey 2005, 2011; Lauro 2015: 111).

5 Bokors and caplatas are also vodou priests, houngans, but they are not so much stewards of temples or servants of the loa deities, but rather they serve people as sorcerers, usually for a fee. While the bokors often embody the forces of evil, the houngans strike a balance between good and evil in accordance with the vodou ethics. They enjoy the trust of the society they serve by performing rituals and ensuring continuity. However, the boundaries between hougan and bokor are often blurred.

6 The title of the novel is based on the Haitian expression, telling of the afterlife (no one can be buried in a hat).

7 A large part of the emerging Haitian elite, the bourgeoisie and the upper classes in general, were Christians already during the Haitian Revolution (of course, another aspect is the syncretic nature of Haitian Christianity; see: Ramsey 2005; Arciniegas 1968; Deslauriers 2021).

8 It is also interesting how these legal prohibitions have been avoided by ethnographers and anthropologists interested in Haiti, especially since the 1930s and 1940s, who wish to see vodou rituals with their own eyes (Ramsey 2005; 2011); see also the interpretation of Laferrière’s novel as an ethnographic narrative [in:] Izzo 2019: 128.

9 Perhaps the distance of the narrator results again from a biographical detail. Lafferière emigrated to Canada for fear of being arrested and imprisoned by the “Tonton Macoute”. The formation itself referred to the Vodou beliefs in a mythological bogeyman, consuming disobedient children for breakfast.

10 The Christianisation of Haiti resulted in a far-reaching syncreticism of vodou and Christianity. Vodou priests used images of Christian saints to represent their own deities (hence the parallels between St. Jack and Ogoun, Mary and Erzulie, St. Patrick and Damballah; Voeks 1993: 67; Davis 1988: 36–37). Today’s Christian practices in Haiti largely draw from both religious and cultural traditions, hence statistics are not a fully accurate model to capture the occurrence of the phenomenon: “Although the religious life of the Vodouisants marks one of the overt differences between Catholicism and Vodou, these differences do not prevent them from practising both religions simultaneously with no attempt to resolve whatever paradoxes may exist between them” (Desmangles 1992).

11 Many different processes have contributed to the decline in the role of vodou beliefs in Haiti, for example the campaigns against superstitions, launched in 1941 and supported by the Roman Catholic Church (Desmangles 1992; Mintz, Trouillot 1995: 142).

References

Arciniegas, Germán ([1945]1968) [Biografia del Caribe. Buenos Aires: Editorial Sudamericana.] Translated into Polish by Krystyna Zawanowska, Kazimierz Zawanowski. Burzliwe dzieje Morza Karaibskiego. Warszawa: PIW.

Bender, Jacob L. (2020) “Under My Vodou: Haiti, Revolution, and Zombie Transformation as Liberation” in Alejo Carpentier’s The Kingdom of This World and Brian Moore’s No Other Life.” [In:] Modern Death in Irish and Latin American Literature. Cham, Switzerland: Palgrave Macmillan; 173–204.

Cohen, David (1972) Voodoo, Devils, and the Invisible World. New York: Dodd, Mead and Company.

Davis, Wade (1988) Passage of Darkness: The Ethnobiology of the Haitian Zombie. Chapel Hill, London: The University of North Carolina Press.

Davis, Wade (2010) The Serpent and the Rainbow. Simon & Schuster (E-book).

Davis, Wade ([2010] 2022) [The Serpent and the Rainbow. New York: Simon & Schuster.] Translated into Polish by Jan Dzierzgowski. Wąż i Tęcza. Voodoo, zombie i tajne stowarzyszenia na Haiti. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Deslauriers, Pierre (2021) “African Magico-Medicine at Home and Abroad: Haitian Religious Traditions in a Neocolonial Setting; The Fiction of Dany Laferrière and Russell Banks.” [In:] Jamie S. Scott, Paul Simpson-Housley (eds.) Mapping the Sacred: Religion, Geography and Postcolonial Literatures. Boston: Brill; 337–353.

Desmangles, Leslie (1992) The Faces of the Gods: Vodou and Roman Catholicism in Haiti. Chapel Hill: University of North Carolina Press (E-book).

Gawrycki, Marcin Florian (2013) Stosunki międzynarodowe na Karaibach. Perspektywa postkolonialna. Warszawa: Biblioteka Iberyjska.

Gilroy, Paul (1993) The Black Atlantic: Modernity and Double Consciousness. London – New York: Verso. Fragments translated into Polish by Katarzyna Przyłuska (2012) “Czarny Atlantyk jako kontrkultura nowoczesności.” [In:] Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, Vol. 1–2; 8–36.

Glover, Kaiama L. (2012) “New Narratives of Haiti; or, How to Empathize with a Zombie.” [In:] Small Axe, Vol. 39(3); 199–207.

Hoermann, Raphael (2016) “Figures of Terror: The ‘Zombie’ and the Haitian Revolution.” [In:] Atlantic Studies, Vol. 14(2), 1–22.

Inglis, David (2011) “Putting the Undead to Work: Wade Davis, Haïtian Vodou, and the Social Uses of the Zombie.” [In:] Christopher M. Moreman, Cory James Rushton (eds.) Race, Oppression and the Zombie: Essays on Cross-Cultural Appropriations of the Caribbean Tradition. London, Jefferson, North Carolina: McFarland & Company.

Izzo, Justin (2019) Experiments with Empire: Anthropology and Fiction in the French Atlantic. Durham, London: Duke University Press.

Kayembe, Emmanuel, Arthur Mukenge (2016) “Fiction et réalité dans Pays sans chapeau de Dany Laferrière: Entre autobiographie, autofiction et au-delà.” [In:] Literator, Vol. 37(1).

Kordas, Ann (2011) “New South, New Immigrants, New Women, New Zombies: The Historical Development of the Zombie in American Popular Culture.” [In:] Christopher M. Moreman, Cory James Rushton (eds.) Race, Oppression and the Zombie: Essays on Cross-Cultural Appropriations of the Caribbean Tradition. London, Jefferson, North Carolina: McFarland & Company; 15–30.

Laferrière, Dany ([1966] 1997) [Pays sans chapeau. Outremont: Lanctôt.] Translated into English by David Homel. Down Among the Dead Men. Vancouver, Toronto: Douglas & McIntyre.

Laferrière, Dany ([1966] 2011) [Pays sans chapeau. Outremont: Lanctôt.] Translated into Polish by Tomasz Surdykowski. Kraj bez kapelusza. Kraków: Karakter.

Lahens, Yanick (2010) Failles. Paris: Sabine Wespieser.

Lahens, Yanick (2018) Douces déroutes: Roman. Paris: Sabine Wespieser Éditeur.

Lahens, Yanick (2018) [Douces déroutes: Roman.] Translated into Polish by Jacek Giszczak. Błogie odwroty. Kraków: Karakter.

Lauro, Sarah Juliet (2015) The Transatlantic Zombie: Slavery, Rebellion, and Living Death. New Brunswick, New Jersey, London: Rutgers University Press.

Lauro, Sarah Juliet, Karen Embry (2008) “A Zombie Manifesto: The Nonhuman Condition in the Era of Advanced Capitalism.” [In:] Boundary, Vol. 2, Spring; 85–108.

Lazarus, Neil (2011) The Postcolonial Unconscious. New York: Cambridge University Press.

Loth, Laura (2015) “(Re)Reading the Ruins: Yanick Lahens’s Post-Earthquake: Narrative Revisions.” [In:] Women in French Studies, Vol. 23; 125–142.

Mintz, Sidney, Michel-Rolph Trouillot (1995) “The Social History of Haitian Vodou.” [In:] Donald J. Cosentino (ed.) Sacred Arts of Haitian Vodou. Los Angeles: UCLA Fowler Museum of Cultural History; ١٢٣–١٤٧.

Mukenge, Arthur, Emmanuel Kayembe (2016) “Fiction et réalité dans Pays sans chapeau de Dany Laferrière: Entreautobiographie, autofictionet au-delà.” [In:] Literator, Vol. 37(1).

Nzengou-Tayo, Marie-José (2019) “Douces déroutes by Yanick Lahens (review).” [In:] Journal of Haitian Studies, Vol. 25(2).

Pessini, Alba (2018) “Yanick Lahens, Douces déroutes.” [In:] Studi Francesi, Vol. 186; 1–3.

Ramsey, Kate (2005) “Prohibition, Persecution, Performance: Anthropology and the Penalization of Vodou in Mid-20th-Century.” [In:] Gradhiva, Vol. 1; 165–179.

Ramsey, Kate (2011) The Spirits and the Law: Vodou and Power in Haiti. Chicago: The University of Chicago Press (E-book).

Revolt of the Zombies (1936) [film] Directed by Victor Halperin. Written by Victor Halperin, Howard Higgin, Rollo Lloyd. United States: Victor & Edward Halperin Productions.

Rushton, Cory James, Christopher M. Moreman (2011) “Introduction: Race, Colonialism, and the Evolution of the »Zombie«.” [In:] Christopher M. Moreman, Cory James Rushton (eds.) Race, Oppression and the Zombie: Essays on Cross-Cultural Appropriations of the Caribbean Tradition. London, Jefferson, North Carolina: McFarland & Company; 1–12.

Ruthven, Andrea (2017) “The Zombi/e Diaspora: Urban Manifestations and Dany Laferrière’s Pays Sans Chapeau.” [In:] Revista (Entre Parênteses), Vol. 6(1); 1–23.

Schuller, Mark (2016) Humanitarian Aftershocks in Haiti. New Brunswick, New Jersey and London: Rutgers University Press (E-book).

Voeks, Robert (1993) “African Medicine and Magic in the Americas.” [In:] Geographical Review, Vol. 83(1); 66–78.

Walsh, John Patrick (2019) “Haïti, le pays du Quattro? L’imaginaire de l’environnement urbain de Douces déroutes, ou Yanick Lahens et le spectacle de l’inégalité.” [In:] Les Cahiers d’Outre-Mer, Vol. 279; 193–213.

Internet sources:

Girard, Philippe R. (2004) “Peacekeeping, Politics, and the 1994 US Intervention in Haiti.” [In:] Journal of Conflict Studies, Vol. 24(1). Retrieved from https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/29 [date of access: 27 July 2022].

United States Department of State. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (2021) International Religious Freedom Report for 2021: Haiti. Retrieved from https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/haiti/ [date of access:18 June 2022].

Received:

01/01/2023

Reviewed:

05/04/2023

Accepted:

24/04/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.20

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Nataliia Rudnytska

English Department, National University of Kyiv-Mohyla Academy, Kyiv

rudnytska_nn2010@ukr.net

ORCID: 0000-0003-4596-8747

Literary Translation and Elimination of the Soviet Ideology in Contemporary Ukraine

Abstract

De-Sovietization became an important issue of the post-Soviet Ukrainian agenda, and the Russo-Ukrainian war gave a strong impetus to it. The subject matter of the present study is the instrumentality of literary translation in eliminating the Soviet ideology in independent Ukraine. The research is made within the sociological approach, which allows to describe the specific features of the sphere of literary translation, influenced by the sociopolitical and ideological factors. The research material includes the data on the translated texts published in contemporary Ukraine in the state bibliographical index and the catalogues of the leading Ukrainian publishers of foreign literature as well as para- and metatexts (translators and editors’ commentaries, interviews and publications in media).

Keywords: literary translation, de-Sovietization, ideology, censorship, totalitarianism

1. Introduction

After the dissolution of the USSR in 1991, de-Sovietization became an important issue of the Ukrainian agenda, and the Russo-Ukrainian war, ongoing since 2014, gave a strong impetus to it. Although this process is multifaceted, both public attention and research mainly focus on de-Sovietization of public celebrations, monuments, toponyms, legislation, and its consequences. However, literary translation – due to the commitment and effort of translators and publishers – undergoes the same process and, on the other hand, promotes further de-ideologization of the literary sphere and conceptualization of the Soviet heritage by the society.

The present study is part of research of the ideological aspect of Ukrainian literary translation since the end of the 19th century. The aim of the article is to highlight the impact of the broad political and ideological context in post-Soviet Ukraine on literary translation and reveal instrumentality of the latter in elimination of the Soviet ideology.

The research is made within the sociological approach (see: Chesterman 2006, Inghilleri 2005, Wolf 2011): the specific features of the sphere of literary translation in contemporary Ukraine can be revealed and explained only on the basis of an analysis of the sociopolitical and ideological factors, and translators’ agency is one of the key factors shaping the field today.

The research combines an ideological perspective with an empirical study, which comprises scrutiny of the repertoire of translated texts (based on the data of Book Chronicle: The state bibliographical index of Ukraine (1991–2022) and the catalogues of the leading Ukrainian publishers of foreign literature (A-BA-BA-HA-LA-MA-HA, Folio, Klub Simeinoho Dozvillia, VSL), augmented with an analysis of para- and metatexts (translators and editors’ commentaries, interviews and publications in media).

The study does not aim to give a complete review of literary translation as an object and an instrument of ideological influence in contemporary Ukraine but to highlight its instrumentality in elimination of the Soviet ideology and reveal the major directions of translation agents’ activity to this end.

2. Reflections on Totalitarianism and the Soviet Heritage

Unlike the Ukrainian SSR, where the state censorial bodies allowed publication only of those translations which corresponded to the demands of the ideological censorship, there is no ideological pressure on the agents of translation in independent Ukraine. According to Olena Razdina (2008: 89), there is not any more “common, official and dominant” ideology which would function as “a landmark for making political decisions by the members of the society”. The political and ideological factors which limited the development of Ukrainian translation in the USSR and the necessary steps to eliminate the consequences remain in the focus of research (Kalnychenko and Kolomiyets 2022, Kolomiets 2013, Moskalenko 2006, Rudnytska 2022b, Strikha 2006, Zorivchak 2005). Although there are no state programs aiming to publish translations of literature which was previously banned or manipulated due to ideological reasons, dozens of such works have been translated and released by private publishing houses. Besides, conspicuous is the number of translated books on the Soviet heritage and the phenomenon of totalitarianism and their manifestations in the post-Soviet states.

In 1991, right after the dissolution of the USSR, Arthur Koestler’s Darkness at Noon about the Great Terror was translated by Vitalii Bender, and George Orwell’s Animal Farm was published in three Ukrainian translations (by Yurii Shevchuk, Oleksii Drozdovskyi, and Nataliia Okolitenko). In 2021, two more translations of the latter – by Bohdana Nosenok and Viacheslav Stelmakh – were published. Orwell’s 1984 was published in Ukrainian translations by Vitalii Danmer in 2013 and by Viktor Shovkun in 2015, and three more versions were released in 2021 – by Olena Lomakina, Nosenok, and Stelmakh. Aldous Huxley’s Brave New World was translated by Serhii Marenko (1994) and Viktor Morozov (2016).

A number of works criticizing the Soviet state and autocratic tendencies of the 21st-century RF created by Russian authors were translated into Ukrainian. For example, Vladimir Voinovich’s works were translated by Mykhailo Kameniuk: The Life and Extraordinary Adventures of Private Ivan Chonkin (1992), Monumental Propaganda (2015), Moscow 2042 and Crimson Pelican (2016). Yevgeny Zamyatin’s dystopia We was published in 2016 (transl. by Oksana Torchylo). The Great Purge and other Soviet realia define the lives of Lyudmila Ulitskaya’s characters in the novel Yakov’s Ladder (transl. by Tamara Kliukina, 2017).

Viktor Yerofeyev’s Encyclopaedia of the Russian Soul, reflecting the Soviet legacy and the hard transition period, was translated by Vasyl Shkliar (2010). Vladimir Sorokin’s dystopias Day of the Oprichnik and Sugar Kremlin demonstrate the grave future of Russia unless the regime changes (transl. by Oleksandr Ushkalov 2010).

The works of Belarusian literature concerning the same themes are also translated on a regular basis. The Nobel Prize winner Svetlana Aleksievich dedicated her series of works in Russian The Red Man. Voices of the Utopia to the phenomenon of Homo Sovieticus; all the five parts were translated into Ukrainian: by Oksana Zabuzhko – Chernobyl: Chronicle of the Future (1998), Lesia Lysenko – Second-hand Time: End of the Red Man (2014) and The Last Witnesses. Solo for a Child’s Voice (2016), by Volodymyr Rafeenko – War’s Unwomanly Face (2016), by Dzvinka Torokhtushko and Tetiana Komlyk – Boys in Zinc (2016).

Uładzimir Arłou in his prose and poetry in Belarusian deconstructs the postcolonial myths in the mentality of the post-Soviet people and sketches other manifestations of the Soviet legacy (Masha and Bears (transl. by Volodymyr Ponomariov 2004), the collection Requiem for a Chainsaw (transl. by Oleksandr Irvanets 2005).

In her novel Rybgorod, Natalka Babina describes the formation of the civil society in a post-Soviet Belarussian community (transl. from Belarusian by Bozhena Antoniak 2013). Uładislau Akhromenko’s cinematographic novel-farce Conspiracy Theory details the life of a provincial Belarusian town, where the Soviet past continues to live and a Russian officer feels at home (transl. from Belarusian by Irvanets 2016).

There are many works dwelling on the Soviet experience and its influence on other post-Soviet/socialist societies that were translated into Ukrainian in the recent years. For example, Danilo Kiš writes about Stalinism in his collection A Book of Love and Death (transl. from Serbian by Alla Tatarenko 2008). The novel Stalin’s Cows by Sofi-Elina Oksanen is dedicated to post-Soviet Estonia and post-imperial Finland (transl. from Finnish by Hanna Shulha et al. 2011). Žarko Jovanovski’s collection Tales of Lenin and Stalin (transl. from Croatian by Yurii Pozaiak, 2020) contains stories about the socialist past, full of grotesque and sarcasm. The Soviet experience of the Lithuanian people is depicted by Richard Gavialis in Vilnius poker (transl. by Volodyslav Zhurba 2020). Café Europe. Life after the Communism by Slavenka Drakulić is dedicated to the “acclimatization” of the East-European countries to the post-Communist realia (transl. from Croatian by Roksolana Sviato 2020).

3. Compensating the Consequences of the Soviet Censorship

As is known, in the USSR the whole system of publishing was under the strict control of the ideological censorship (see: Fedotova 2009); contemporary Ukrainian translators and publishers work on the elimination of its negative consequences, and such activity includes de-Sovietization of literary canons and images of foreign writers as well as retranslation of literary works whose previously published translations underwent censorial intervention.

3.1. De-Sovietization of Literary Canons

Translation plays a pivotal role in the formation of national canons of foreign literatures (see: Spirk 2014, Venuti 1998, Woods 2006). In the USSR, canons of foreign literatures deviated greatly from the national canons in the corresponding countries as authors and works with established literary reputation were excluded due to their ideological inappropriateness, or if their aesthetics did not correspond to the Soviet aesthetic norm; the canon of the world literature was an ideological construct, and translation was a major tool not only for its formation but also for stabilizing it (see: Rudnytska 2022b).

Although the main bulk of works viewed as belonging to the Western literary canon in the 20th century was published in the USSR, many of the works were ideologically manipulated and translated only in Russian – one of over a hundred of languages spoken in the country; some of them were published only in journals, abridged. However, a number of famous authors were not published till 1988, when the Soviet censorial system stopped functioning1.

For example, Samuel Beckett was unknown to the Soviet readers although his plays were first translated into Ukrainian in 1972 and published in West Germany by the diaspora (Waiting for Godot, transl. by Bohdan Boichuk, and Krapp’s Last Tape, transl. by Yuriy Tarnawsky). In Ukraine, Beckett’s works were translated by Volodymyr Dibrova (Krapp’s Last Tape, 1988; Watt, 1991; Waiting for Godot, 1993; Endgame, 1993), Petro Taraschuk (Malone Dies, 2008; The Unnamable, 2009), and Ivan Krychfalushii (Mercier and Camier, 2015).

Analysing the Ukrainian variant of the canon of German literature, Nelia Vakhovska (2012) points out that it broadened considerably and approached the German variant only in the 21st century, when works by Rainer Maria Rilke, Günter Grass, Moses Joseph Roth, Robert Musil, and Bruno Alfred Döblin were finally published.

As is known, a major factor of high literary reputation is receiving literary awards; (non)translation of the works-recipients characterizes the target society in terms of both culture and ideology. According to Rudnytska (2021: 180), in the USSR translations of the works honoured with influential literary awards (The Nobel Prize in literature, The Prix Goncourt, The Pulitzer Prize, The Booker Prize) were limited: in total, 228 authors have been awarded since the establishment of each Prize till 1988, and only 45 works were translated into Ukrainian, i.e. 18 per cent; after 1988, much greater attention has been paid to the laureates, and works of over 52 per cent of them have been published in Ukrainian.

It is very important that under the Soviet regime, a considerable number of the works, traditionally included in the lists of the most important literary works of all times, were published in Russian translations, and never in Ukrainian due to the corresponding Soviet national and language policies (see: Kolomiyets 2004, Striha 2006). As Dmytro Drozdovskyi (2009) points out, reading the world literary heritage in Russian or Polish translations is “a sign of colonial cultural dependency”, and filling such gaps is a primary goal.

Thus, the first Ukrainian direct translation of Miguel de Cervantes’ Don Quixote was published in 1995 (made by Mykola Lukash [1919–1988], who had no opportunity to finish it, and completed by Anatol Perepadia); another variant – Lukash’s translation completed by Yevhen Tarnavskyi – was first released in 2017. In 2001, Dante Alighieri’s La Divina Commedia was translated by Maksym Strikha. Three years later La vie de Gargantua et de Pantagruel was published by François Rabelais and translated by Perepadia who also translated Essais by Michel de Montaigne (in three volumes, 2004–2007). Beowulf, the oldest of the national epic poems of medieval Europe, was translated by Olena O’Lir (2012). Geoffrey Chaucer’s The Canterbury Tales (transl. by Strikha) and John Milton’s Paradise Lost (transl. by Oleksandr Zhomnir) were published in 2019.

The same tendency is true for the outstanding European and North American authors of the 19th–20th centuries whose works were published in the USSR only in Russian translations, and the choice of works was limited.

For example, Charles Baudelaire was unknown to the Soviet readers till 1965, when the collection of Russian translations Lirika [Lyrics] was published. Ukrainian translations were published either before the Bolshevik revolution of 1917 (transl. by Pavlo Hrabovskyi (1897) and Vasyl Schurat [1903]) or after 1988: translated by Dmytro Pavlychko and Mykhailo Moskalenko (1989), by Mykola Zerov (transl. before Zerov’s arrest in 1935 and published only in 1990), by Vsevolod Tkachenko (2010).

À la recherche du temps perdu by Marcel Proust was published in the USSR in Russian translations in the 1920s–1930s, in Ukrainian translation by Perepadia in 1997–2002.

Some works by Jean-Paul Sartre were published in Russian after Stalin’s death, when the censorial pressure somewhat decreased. Ukrainian translations were published after 1991: Nausea. The Wall. The Words (transl. by Oleh Zhupanskyi and Vladyslav Borsuk, 1993); Being and Nothingness (transl. by Vitalii Liakh, 1996; transl. by Liakh and Petro Taraschuk, 2001); Plays (transl. by Andrii Byblykov, 2008), and The Roads to Freedom (in three volumes, transl. by Leonid Kononovych, 1996–2016).

The first Ukrainian translations of Albert Camus’s works were published in the collection of 1991 (Vybrani Tvory [Collected Works], transl. by Perepadia et al.). In 1996, the three volumes of Vybrani Tvory [Collected Works] were published (transl. by Oleksandr Mokrovolskyi et al.). 2020 saw the release of another translation of the novel La Peste (by Viktor Yevmenov).

T.S. Eliot was known to the Soviet readers due to the only book of collected works (1971, in Russian). Although there were a few translations into Ukrainian published by the Western diaspora (Collected works, ed. by Eahor Kostezky (München, 1955), and Murder in the Cathedral, transl. by Zenon Tarnawsky [München, 1963]), in Ukraine the first translation was published in 1990 (Collected works, transl. by Oleksandr Hrytsenko et al.); in 2008 Old Possum’s Book of Practical Cats was published (transl. by Ivan Andrusiak), in 2014 – The Waste Land (transl. by Oleksandr Ukrainets).

Virginia Wolf’s works were first published in Ukrainian only in the 21st century: The Waves (transl. by Albina Pozdniakova, 2013), Mrs Dalloway (transl. by Taras Boiko, 2016), Flush: A Biography (transl. by Natalia Semeniv, 2017), To the Lighthouse (transl. by Yuliia Herus, 2017).

The major works of John Steinbeck were first published in Ukraine in 2016–2018: Of Mice and Men (transl. by Serhii Snihur, 2016), In Dubious Battle (transl. by Olha Smolnytska, 2016), Travels with Charley: In Search of America (transl. by Roman Klochko, 2017), The Grapes of Wrath (transl. by Smolnytska, 2018), East of Eden (transl. by Tetiana Nekriach, 2018).

3.2. De-Ideologization of the Images of Foreign Authors and their “Editorial Canons”2

In the USSR, works by a limited number of foreign authors were published, and these translated works as well as the authors’ political views and even creative approaches were (mis)interpreted and (mis)represented to fit into the ideologically appropriate picture of the world literature; it was done through manipulated translations and skewed representation in critical publications, forewords and commentaries (for details see: Rudnytska 2022b). According to Strikha (2009), Panov and Panova (2014), de-ideologization of the images of foreign authors and their editorial canons is one of the important tasks of literary translation in post-Soviet countries.

For instance, Rudyard Kipling, who achieved world recognition as a novelist, poet, short-story writer, and journalist, for the Soviet readers was a children’s writer, and his books for children were published in abridged, ideologically manipulated translations (see: Chernyshenko 2016). Only 2016 saw the first complete translation of The Jungle Book and The Second Jungle Book (by Volodymyr Chernyshenko et al.); in 2019, the translation by Dmytro Shcherbyna was published. Some of Kipling’s short stories were published in the collection The City of Dreadful Night, and according to the foreword, in his works the author glorified the British Empire, not England, and strongly supported “British Militarism” (Kipling 1979: 6).

Kipling’s poetry was almost unknown on the Soviet terrain; three of his poems were included in the 1979 anthology of international poetry Peredchuttia [Anticipation], preceded by the biographical note, where his poetry was characterised as “controversial, just like his prose” (Shakhova 1979: 34) and much attention was paid to his depiction of the British colonizers and the hard life of Indian peasants and artisans; in the general preface to the book Kira Shakhova does not mention Kipling but emphasises the role of literature, poetry in particular, in inciting hatred, chauvinism, and “militarist sentiments” (Shakhova 1979: 12).

In 1989, the Vsesvit journal published the first collection of his poems in Ukrainian (transl. by Maksym Strikha et al.) and Strikha’s article, where the translator and scholar pointed out that only due to the great changes in the society “we dare to dispel another myth – the myth of Kipling ‘the misanthrope’, ‘the eulogist of predation’, ‘the bard of imperialism’” (Strikha 1989: 110). In 2009, the collection Mezhychassia [Between Times] was released, whose aim was “to finally bury” this Soviet myth (Strikha 2009: 10). The novel Kim, considered by many to be Kipling’s masterpiece, was first translated into Ukrainian only in 2017 by Yulia Dzhuhastianska and in 2018 by Yevhen Tarnavskyi.

Oscar Wilde – a poet, prosaic, playwright, essayist – used to be presented as a children’s writer as his fairy-tales and even The Picture of Dorian Grey were interpreted as literature for children3. Since the 1990s, translations of Wilde’s works representing the diversity of his creative heritage have been published: fairy tales (transl. by Tetiana Nekriach, 2011), comedies (transl. by Oleksa Nehrebetskyi, 2014), poetry (transl. by Oleh Zuevskyi, 1992; by Oliana Ruta, 1998; by Maksym Strikha, 2007; Yevhen Neuvazhnyi and Zoia Neuvazhna, 2017), short stories (Lord Arthur Savile’s Crime and Other Stories, transl. by Ilko Korunets and Oksana Verheles, 2017; Salome, transl. by Kseniia Mykhalitsyna (2018), by Rostyslav Dotsenko and Yevhen Tarnavskyi [2019]).

Selma Lagerlöf, the first woman to win the Nobel Prize in literature, was widely published in Ukrainian prior to the Soviet occupation. In the USSR, Lagerlöf was known as the author of The Wonderful Adventures of Nils, which was available in an abridged and censored translation; also, her Gösta Berling’s Saga was published as it corresponded to the Soviet anti-religious agenda, telling of the priest, defrocked for alcoholism and neglect of duty. In the 21st century, Ukrainian translations of her other works were published: Lehendy pro Khrysta [Legends of Christ] (transl. by L.A. Herasymchuk, 2006), Khustyna Sviatoii Veroiky: khrystyianski lehendy [The Kerchief of Holy Veronica: Christian Legends] (transl. by Oksana Dumanska, 2012), Vifleemska Nich: rizdviani lehendy [Bethlehem Night: Christmas Legends] (transl. by Mykola Lemyk, 2012), Sviata Nich [The Holy Night] (transl. by I. Malyshevska and I. Kovalenko 2013).

However, the process of de-Sovietization of editorial canons is far from finished, with a number of authors waiting for their turn to get rid of skewed representation – Theodor Dreiser, William Somerset Maugham, Herbert Wells to name just a few.

3.3. Retranslation

One more aspect of the Soviet legacy in the sphere of translated literature is availability of some important works only in manipulated translations of that period; in the 21st century, a number of new translations of such works were published.

For example, works by William Shakespeare, who easily combined elevated tone and vulgarisms, widely used fresh word combinations, in the translations of the Soviet period were devoid of such stylistic polyphony although the latter was the salient feature of the Ukrainian translations by diasporic translators Eahor Kostetzky and Ostap Tarnawsky, published in the West, as demonstrated by Lada Kolomiyets (2004). In independent Ukraine, new translations of Hamlet (2008), Romeo and Juliette (2016), and King Lear (2021) were made by Yurii Andruhkovych, who aimed to make the text sound modern and fresh in Ukrainian and did not avoid using vulgarisms.

Ernest Hemingway’s For Whom the Bell Tolls was first published in Ukrainian in 1979 (transl. by Mar Pinchevsky), but a few dozens of fragments were excised; Hemingway’s ideas and style were manipulated in the translated text, which Iryna Kokhanska (2007: 15) rightfully defines as an adaptation. It is important that these excisions are identical in the Ukrainian text and the Russian translation by Nataliia Volzhina and Yevgeniia Kalashnikova (1962), which reflects the Soviet practice of checking translations into the languages of the “Soviet peoples” for correspondence to the interpretations offered by the Russian translations, which were published first and censored carefully (see: Kokhanska 2007, Montichelli and Lange 2014). In 2018, the new translation by Andrii Sevenets was published, where all the features of the source text were reproduced, including Hemingway’s unflattering descriptions of the Soviets, the Biblical allusions, the characters’ swearing, sex – everything that the Soviet censors could not tolerate.

Kurt Vonnegut’s Slaughterhouse-Five or The Children’s Crusade: A Duty Dance with Death first published in Ukrainian in 1976 in translation by Petro Sokolovskyi, which was heavily censored: religious content, including a Christmas carol as the epigraph, was omitted or manipulated; positive characterization of the German army was replaced (e.g. “mighty German attack” (Vonnegut 1969: 15) – “vidchaidushnyi nastup [desperate attack]” [Vonnehut 1976: 17]); irony and negative characterization of American soldiers were emphasized (e.g. “wanderers” (Vonnegut 1969: 39) – “zabludli voiaky [lost laughable soldiers]” (Vonnehut 1976: 42), “humiliated” (Vonnegut 1969: 80) – “prynyzheni i pohanbleni [humiliated and disgraced]” (Vonnehut 1976: 84), etc. In 2014 the new translation by Volodymyr Dibrova was released; it is symptomatic that it was published within the Vavilonska Biblioteka Project, a “civil translation project”, sponsored by the public. According to the founder Roman Malynovskyi (Oslavska 2014), retranslation of works previously published in censored translations is among their major goals.

The importance of (re)translations offering alternative interpretations is well demonstrated by the public discussion provoked by Ukrainian retranslations of Nikolay Gogol’s Taras Bulba, the historical novella on Ukrainian Cossacks, written in Russian. The translation of Vasyl Shkliar (2003) and the one of Mykola Sadovsky (1910), edited by Ivan Malkovych and Yevhen Popovych (2005), became an object of sharp criticism by Russian critics and public figures for offering the interpretations which corresponded to the initial, uncensored variant of the source text4 and contradicted to the ideologically correct translations of the Soviet period and the Russian discourse on Ukrainian nationhood (for details see: Rudnytska 2022a).

There is one more phenomenon worth mentioning here. As can be seen from the previous analysis, publishing of parallel translations is rather typical for contemporary Ukraine in contrast to the USSR, where normally only one (carefully censored) translation of a literary work was published. Such translation plurality is possible due to the absence of ideological pressure but also testifies to the significance of Ukrainian literary translation as viewed by translators and publishers.

4. Conclusions

In contrast to the Ukrainian SSR, where the sphere of literary translation was totally controlled by the ideological censorship, there are no bodies regulating the publishing sphere in independent Ukraine. The repertoire of translated literary works is broad, which can be viewed as typical of contemporary societies open to other cultures and void of censorship. At the same time, conspicuous is the number of translated literary works dedicated to totalitarianism and the Soviet heritage, including those by Russian and Belarusian authors.

Another important direction of translation activity is aimed at de-Sovietization of the system of translated literature. This includes de-ideologization of canons of foreign literatures formed during the Soviet period through translating the works of high literary reputation which were never translated in the USSR. Some outstanding works were previously published only in Russian translations, so translating them into Ukrainian is viewed as a way to eliminate the colonial cultural dependency.

Translators and publishers also aim to de-ideologize the images of Western authors whose literary heritage and views were misrepresented due to a limited choice of published works, manipulated translations, and paratexts which imposed certain ideologically correct interpretations of the authors’ works and views. Retranslation of literary works whose previously published translations were manipulated due to ideological reasons is also viewed by translation agents as an important direction of activity in its own right.

The present research reveals the instrumentality of literary translation in exposing and conceptualizing totalitarianism and Soviet heritage and compensating the consequences of the ideological censorship in the translation sphere. Highlighting the important ideological and socio-political functions of literary translation in Ukraine, the present study offers a new perspective on the role of literary translation in contemporary societies. Further research of this aspect of translation in other countries of the former Soviet block seems to present scientific interest and have practical value.

1 For details on the Soviet censorship see: Fedotova 2009.

2 We use this term after Sergei Panov and Olga Panova (2014) in the meaning of a corpus of texts by the same author which have a high literary reputation and are regularly published in a certain country; the phenomenon was especially typical for the Soviet publishing, where such canons were based on the ideological appropriateness of each work while everything deemed inappropriate was excluded.

3 For details on Wilde’s literary reputation in the USSR and manipulated translations of The Picture of Dorian Grey, see: Rudnytska (2012).

4 For information on the two versions of Gogol’s text see: Bojanowska (2007).

References:

Bojanowska, Edyta (2007) Nikolai Gogol. Between Ukrainian and Russian Nationalism. Cambridge: Harvard University Press.

Chernyshenko, Volodymyr (2016) “Rediard Kipling, yakoho my ne chytaemo” [The Rudyard Kipling We Don’t Read]. [In:] Litaktsent. [At:] http://litakcent.com/2016/01/14/redjard-kipling-jakoho-my-ne-chytajemo [date of access: 2 Sep 2022].

Chesterman, Andrew (2006) “Questions in the Sociology of Translation.” [In:] João Ferreira Duarte, Alexandra Assis Rosa, Teresa Seruya (eds.) Translation Studies at the Interface of Disciplines. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company; 9–28.

Drozdovskyi, Dmytro (2009) “Pereklad u XXI stolitti: misiia nezdiisnenna?” [Translation in the 21st Century: Mission Impossible?]. [In:] Litaktsent. [At:] http://litakcent.com/2009/03/12/pereklad-u-hhi-stolitti-misija-nezdijsnenna [date of access: 12 Dec 2022].

Inghilleri, Moira (ed.) (2005) The Translator. Bourdieu and the Sociology of Translation and Interpreting. Special Issue, Vol. 11/2. London: Routledge.

Fedotova, Оksana (2009) Politychna tsenzura drukovanykh vydan v USRR-URSR (1917–1990) [Political Censorship of Printed Matter in the USRR-URSR (1917–1990)]. Kyiv: Parlamentske vydavnytstvo.

Kalnychenko, Oleksandr, Lada Kolomiyets (2022) “Translation in Ukraine During the Stalinist Period: Literary Translation Policies and Practices.” [In:] Christopher Rundle, Anna Lange, Daniele Monticelli (eds.) Translation Under Communism. Cham: Palgrave Macmillan; 141–172.

Kipling, Rudyard ([1899] 1979) [The City of Dreadful Night. New York: Alex. Grosset & Co.] Translated into Ukrainian by Yurii Lisniak, foreword by Nina Mikhalskaia. Misto strashnoii nochi. Kyiv: Dnipro.

Kokhanska, Iryna (2007) Literaturna reputatsiia romanu E. Kheminhueia “Po komu podzvin” v amerykanskomu, rosiiskomu ta ukraiinskomu literaturoznavstvi [Literary Reputation of the Novel For Whom the Bell Tolls by Ernest Hemingway in American, Russian, and Ukrainian Literary Studies] (Doctoral dissertation – unpublished). Ternopil: Ternopilskyi natsionalnyi universytet imeni Volodymyra Hnatiuka.

Kolomiyets, Lada (2004) Kontseptualno-metodolohichni zasady suchasnoho ukrainskoho poetychnoho perekladu [Conceptual and Methodological Grounds of Contemporary Ukrainian Poetic Translation]. Kyiv: VPTS “Kyivskyi universitet”.

Kolomiyets, Lada (2013) Ukrainskyi khudozhnii pereklad ta perekladachi 1920–30kh rokiv [Ukrainian Literary Translation and Translators in the 1920s–1930s]. Kyiv: VPTS “Kyivskyi universitet”.

Monticelli, Daniele, Anna Lange (2014) “Translation and Totalitarianism: The Case of Postwar Soviet Estonia.” [In:] The Translator, Vol. 20/1; 95–111.

Moskalenko, Mykhailo (2006) “Narysy z istorii ukrainskoho peredladu” [Essays on the History of Ukrainian Translation]. [In:] Vsesvit, Vol. 1–2, 3–4, 5–6, 7–8, 11–12. [At:] https://www.vsesvit-journal.com/old/content/view/138/41/ [date of access: 21 June 2022].

Oslavska, Svitlana (2014) “Zasnovnyk “Vavylonskoii bibilioteky” Roman Malynovskyi: My perevydaiemo mertvi pereklady” [The Babylonian Library Founder Roman Malynovskyi: We Publish Dead Translations]. [In:] Chytomo. [At:] https://archive.chytomo.com/interview/zasnovnik-vavilonskoii-biblioteki-roman-malinovskij-mi-perevidayemo-mertvi-perekladi [date of access: 3 Nov. 2023].

Panov, Sergei, Olga Panova (2014) “Teodor Draizer v SSSR: zametki k teme” [Theodor Dreiser in the USSR: Notes on the Topic]. [In:] Novye rossiiskie gumanitarnye issledovaniia. [At:] http://www.nrgumis.ru/articles/272/ [date of access: 5 Jan. 2023].

Razdina, Olena (2008) “Ideolohiia kak element politicheskoi kultury i obschestvennogo soznaniia” [Ideology as an Element of Political Culture and Social Consciouness]. [In:] Humanitarnyi chasopys, Vol. 3; 89–99.

Rudnytska, Nataliia (2012) “Pereklady romanu O. Vailda “Portret Doriana Hreia”: ideolohichnyi aspect” [Translations of the Novel The Picture of Dorian Gray by Oscar Wilde: Ideological Aspect]. [In:] Visnyk Kharkivskoho natsionalmoho universytetu imeni V.N. Karazina. Romano-Hermanska Filolohiia, Vol. 72/1023; 225–231.

Rudnytska, Nataliia (2021) Pereklad i ideolohiia (vid kintsia XIX stolittia do siohodennia) [Translation and Ideology (from the Late 19th Century till Today)]. Vinnytsia: Nova Knyha.

Rudnytska, Nataliia (2022a) “Contesting Ukrainian Nationhood: Literary Translation and the Russian-Ukrainian Conflict.” [In:] Respectus Philologicus, Vol. 42/47; 94–109.

Rudnytska, Nataliia (2022b). “Translation and the Formation of the Soviet Canon of World Literature.” [In:] Christopher Rundle, Anna Lange, Daniele Monticelli (eds.) Translation Under Communism. Cham: Palgrave Macmillan; 39–71.

Shakhova, Kira (1979) Poeziia burkhlyvoii doby. Peredmova [Poetry of a Turbulent Age. Foreword]. [In:] Kira Shakhova (ed.) Peredchuttia. Iz svitovoii poezii druhoii polovyny XIX – pochatku XX storichchia [Anticipation. From World Poetry of the Second Half of the 19th – early 20th Century]. Kyiv: Veselka.

Spirk, Jaroslav (2014) Censorship, Indirect Translations and Non-translation: The (Fateful) Adventures of Czech Literature in 20-th century Portugal. Newcastle-upon-Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

Strikha, Мaksym (2006) Ukraiinskyi khudozhnii pereklad: mizh literaturoiu i natsietvorenniam [Ukrainian Literary Translation: Between Literature and Nation]. Kyiv: Fakt.

Strikha, Мaksym (1989) “Kipling realnyi i vyhadanyi” [Kipling Real and Fictional]. [In:] Vsesvit, Vol. 5; 108–110.

Strikha, Мaksym (2009) “Rediard Kipling: pysmennyk i mif” [Rudyard Kipling: The Writer and the Myth]. [In:] Rudyard Kipling ([1919] 2009) [The Years Between]. Translated into Ukrainian by Maksym Strika, Yevhen Sverstiuk, Maryna Levina, Attyla Mohylnyi, Vasyl Stus, Dmytro Palamarchuk, Sviatoslav Karavanskyi, Leonid Solonko, Yurii Pokalchuk, Mykhailo Rudnytskyi, Victor Marach, Volodymyr Chernyshenko, Taras Malkovych, Oleh Seredynka, Mykhailo Karpovoi, Dmytro Pavlychko. Mezhychassia. Ternopil: Navchalna knyha – Bohdan; 5–10.

Vakhovska, Nelia (2012) “Literaturnyi kanon ukraiinskoi hermanistyky” [The Literary Canon of Ukrainian German Studies]. [In:] Prostory. [At:] https://archive.prostory.net.ua/de/articles/514-2012-03-20-16-38-30 on [date of access: 13 Nov. 2022].

Venuti, Lawrence (1998) The Scandals of Translation: Towards an Ethics of Difference. London, New York: Routledge.

Vonnegut, Kurt (1969) Slaughterhouse-Five or The Children’s Crusade: A Duty-dance with Death. New York: The Dial Press.

Vonnehut, Kurt ([1969] 1976) [Slaughterhouse-Five or The Children’s Crusade: A Duty-Dance with Death. New York: The Dial Press]. Translated by Petro Sokolovskyi. Boinia nomer piat. Kyiv: Dnipro.

Wolf, Michaela (2011) “Mapping the Field: Sociological Perspectives on Translation.” [In:] International Journal of the Sociology of Language, Vol. 207; 1–28.

Woods, Michaela (2006) Translating Milan Kundera. Clevedon, Philadelphia, Toronto: Multilingual Matters.

Zorivchak, Roksolana (2005, January 13) “Ukraiinskyi khudozhnii pereklad yak natsietvorchyi chynnyk” [Ukrainian Literary Translation as a Factor in Nation-Building]. [In:] Literaturna Ukraiina, Issue 2; 7.

Received:

28/05/2023

Reviewed:

06/08/2023

Accepted:

30/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.21

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Jakub Stachurka

Uniwersytet Wrocławski, Kolegium Międzydziedzinowych Studiów Indywidualnych

329862@uwr.edu.pl

Sejmy pacyfikacyjne i ich miejsce w ustroju Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Rozważania nad sejmami z lat 1589, 1673, 1699
oraz 1736

Pacificatory Sejms and their Place in the Political System of the Polish-Lithuanian Commonwealth. Considerations on the Sejms of 1589, 1673, 1699 and 1736

Abstract

The article discusses the topic of pacification sejms in the context of their impact on the systemic transformations of the Polish-Lithuanian Commonwealth and the systemic practice. The author presents what the pacification sejm was, what role it played as a mechanism in the state system and presents the most common goals of constantly calling the parliament with such specific characteristics. Then, in chronological order, the four parliaments from 1589, 1673, 1699 and 1736 are discussed, because only their debates have been completed. The context of the internal situation at the time of calling the pacification is referred to, and then a description of the achievements of the Sejm in the aspect of interest to the author of influencing the shape of the system and provisions deviating from the current custom. In the summary, the author concludes that the pacification parliaments, despite its original character aimed at calming public moods and restoring peace in the country, often became a tool for carrying out certain systemic improvements. So, it is, consequently, a dualism both in purposes and effects. Therefore, these parliaments benefited the Commonwealth as a stabilization instrument and left their certain positive mark on the state system. Beside the Henryk Olszewski brief description of pacificatory sejms and the four monography of successful sejms it is hard to find a synthesis for that specific issue. This is why the author tries to make one universal characteristic of the pacification phenomenon, based on the current state of knowledge and his own conclusions about these specific sejms. Such a trial seems to be necessary when there is currently no holistic definition.

Keywords: pacification, pacificatory sejms, alternate, internal conflict, political reforms, post-election troubles, amnesty

Słowa kluczowe: pacyfikacja, sejm pacyfikacyjny, alternata, konflikt wewnętrzny, reformy polityczne, problemy poelekcyjne, amnestia

Wstęp

Celem niniejszego artykułu nie jest oczywiście próba dokonania całościowego ujęcia problematyki sejmów pacyfikacyjnych. Należy bowiem zaznaczyć, że każdy z omówionych dalej sejmów posiada już swoje monografie, które w wyczerpujący sposób przedstawiają zagadnienia związane z kampanią przedsejmową, samym przebiegiem obrad, a w końcu i następujące po sejmach sejmiki relacyjne. Nie oznacza to jednak, że nie istnieje choćby potrzeba stworzenia publikacji skupiającej się na elementach dla tych sejmów wyjątkowych pod względem praktyki ustrojowej. Celem tej pracy jest natomiast próba syntezy zagadnień związanych z wpływem poszczególnych sejmów pacyfikacyjnych na praktykę ustrojową Rzeczypospolitej. Próba odpowiedzi na pytanie, czy sejmy pacyfikacyjne miały wpływ na funkcjonowanie mechanizmów państwa i czy poprzez swoje postanowienia wpływały na kształt samego systemu oraz jego adaptację wobec napiętych realiów życia wewnętrznego w kraju szarganym walkami frakcyjnymi, wydaje się o tyle warta rozważań, ponieważ w Rzeczypospolitej to właśnie na mocy praktyki i precedensu kształtował się ustrój (zob.: Poraziński 1991, Olszewski 1966: 436, Uruszczak 2021: 208, Kucharski 2014: 141–142, Kucharski 2019: 332).

Jest to również o tyle ciekawe zagadnienie, że przyczynkiem do zwoływania takich sejmów była chęć rozwiązania skomplikowanej sytuacji wewnętrznej, wywołanej napięciami związanymi najczęściej z wynikiem elekcji. Rezultat obrad szlachty zgromadzonej na polu elekcyjnym w postaci tak zwanej „podwójnej elekcji” mógł doprowadzić do wojny domowej pomiędzy zwolennikami poszczególnych pretendentów, którą należało zakończyć pacyfikacją kraju. Sama otoczka tych sejmów jest również niezwykła, biorąc pod uwagę atmosferę sporu między dwoma zantagonizowanymi stronnictwami, które zmuszone okolicznościami musiały dojść do konsensusu pro publico bono, by przywrócić pokój i porządek. Z tego schematu oczywiście wymyka się w pewien sposób sejm pacyfikacyjny z roku 1673, gdyż nie doszło do podwójnej elekcji, a ostry konflikt pomiędzy „regalistami” a „malkontentami” bywa częściej określany terminem „pełzającej” wojny domowej. Nie zmienia to jednak faktu, że geneza konfliktu tkwiła w zaskakującym wyniku sejmu elekcyjnego i wyborze króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, a następnie w rozchodzących się wieściach o próbie jego detronizacji (Przyboś 1984: 140–166).

Do potrzeb niniejszej analizy wyselekcjonowano cztery sejmy, mianowicie te z roku 1589, 1673, 1699 oraz 1736. Celowo z tego zakresu wyłączono dwa sejmy, które również są wliczane do kanonu sejmów pacyfikacyjnych (1698 i 1735) (Wierzbicki (red.) 2021: 10). Takie wyłączenie jest uzasadnione faktem, że oba te sejmy nie wyszły ze stanu passivitas, więc nie doszło tym samym do zwieńczenia obrad. Trudno, biorąc pod uwagę wskazany stan faktyczny, mówić o wpływie tych sejmów na funkcjonowanie ustroju państwa, choć warto zaznaczyć ich prawdopodobny wpływ na samych sejmujących, skoro sejmy pacyfikacyjne zbierające się w rok po ich rozejściu uwieńczane były sukcesem. Warto tutaj przytoczyć spostrzeżenia Wojciecha Stanka, który w fakcie klęski jakimi były te dwie próby pacyfikacji, widzi niegotowość obu skłóconych stron do wypracowania kompromisu w czasie zwoływania owych sejmów (Stanek 1995: 105–106). Z rozważań została wyłączona także Walna Rada Warszawska, odbywająca się w roku 1710. Przychylam się tutaj do argumentacji Wojciecha Stanka, który neguje pacyfikacyjnie uprawnienia tego gremium, brak dążenia do zgody i kompromisu oraz nie wpisujące się w kanon pacyfikacyjny uchwały (ibidem). Dodatkowo przyznać trzeba, że ciekawym rozwiązaniem wydaje się próba włączenia do kanonu sejmów pacyfikacyjnych tak zwanego „Sejmu Niemego” z roku ١٧١٧. Spełnia on bowiem przesłanki charakterystyczne dla tychże wyjątkowych sejmów. Zwołany został między innymi w celu pacyfikacji napiętych nastrojów w państwie, a niewątpliwie przy tym odcisnął swoje piętno na ustroju Rzeczypospolitej. W dorobku tego sejmu znajduje się również generalny akt pacyfikacji. Niestety to zagadnienie wymagałoby poświęcenia mu osobnej pracy i z uwagi na jego rozległość zostanie ono tutaj pominięte.

Czym był sejm pacyfikacyjny? — pacyfikacja jako mechanizm ustrojowy

Sejm pacyfikacyjny (pacificationis) to specyficzny ze względu na tematykę obrad i powód zwoływania rodzaj sejmu walnego. Mógł być zwoływany zarówno jako sejm zwyczajny i nadzwyczajny. Samo termin „pacyfikacja” swoją etymologię ma w łacińskim słowie pacificatio. Pierwotne znaczenie pacificatio można oddać w tłumaczeniu jako uspokojenie, zawieranie pokoju, pojednanie, wprowadzenie spokoju (Sondel 2009: 703). Źródłosłowem pacificatio są pax (pokój) oraz facio (robić, czynić). Wspomnieć również należy, że w starszej literaturze przedmiotu pojawia się zamiennie stosowane określenie „sejm pojednania” (Olszewski 1966: 331).

Zdaniem Henryka Olszewskiego sejmy pacyfikacyjne zaliczane są w rozumieniu na tle doktryny polityczno-prawnej do kategorii sejmów o szczególnym charakterze ze względu na ich cele i zadania (Olszewski 1966: 385). Jednocześnie przy tym Henryk Olszewski sztywno klasyfikuje sejm pacyfikacyjny jako rodzaj sejmu konfederackiego w trybie ekstraordynaryjnym1, wyróżniając przy tym charakterystyczne cechy w postaci stosowania zasady pluralitas, zawiązania obrad pod węzłem konfederackim oraz pełnienia funkcji marszałka izby poselskiej przez dotychczasowego marszałka konfederacji generalnej. Jednak idąc za polemiką Bogusława Dybasia (1991: 4–5) ze stanowiskiem Henryka Olszewskiego, w którym wyraźnie stawiany jest znak równości między sejmem konfederackim a pacyfikacyjnym, przychylam się do jego opinii, że trudno jest wyraźnie łączyć w definicji sejm pacyfikacyjny jako synonim sejmu konfederackiego (Olszewski 1966: 389). Bogusław Dybaś przytacza wybijający się z tego schematu sejm pacyfikacyjny z roku 1699, który wyraźne nie wpisuje się w definicyjne ramy stworzone przez Henryka Olszewskiego. Z poglądami Henryka Olszewskiego nie zgadza się również Wojciech Stanek w pracy „Sarmacka idea pacyfikacji wewnętrznej i jej kryzys w XVIII w.” (Stanek 1995: 106). Argumentuje on, że warunkiem sine qua non aby sejm był postrzegany przez naród szlachecki jako pacyfikacyjny, był jego wolny charakter. Sejm skonfederowany bowiem stawał się narzędziem w rękach jednego stronnictwa i prowadził do marginalizacji opozycji. Należy również zaznaczyć, że nie każdy sejm pacyfikacyjny miał charakter nadzwyczajny2. Wartym refleksji aspektem jest wskazanie, na jakie akcenty czy też punkty ciężkości stawiały w swych tematykach obrad poszczególne sejmy. Wyróżnić można bowiem trzy główne sfery będące głównymi celami konkluzji obrad, a więc zakończenie wszelkich sporów poelekcyjnych, próby podjęcia reform ustrojowych, które dotykały naprawdę szerokiego wachlarza spraw związanych z funkcjonowaniem kraju, o czym można przekonać się w dalszej części tekstu oraz ustanowienie „nowego ładu” politycznego poprzez pogodzenie obydwu skłóconych stron wychodzących na drodze kompromisu z wewnętrznej zawieruchy. Formuła pacyfikacji zakładała, że konflikt powinien zakończyć się bez zwycięzców ani bez przegranych (Stanek 1995: 100). Intencje stojące za zwołaniem sejmu pacyfikacyjnego bywały daleko bardziej idące niż potrzeba opisanej w powyższym akapicie „pacyfikacji”3 wyrażonej w akcie pacyfikacyjnym. Dlatego akcentem, na który należy zwrócić szczególną uwagę, będzie analiza sytuacji faktycznej w momencie zwoływania sejmu. Między obradami pierwszego, a obradami ostatniego sejmu pacyfikacyjnego mija prawie 150 lat. Mając to na uwadze należy ze szczególną starannością prześledzić elementy łączące jak i wyróżniające te sejmy na tle innych. W zasadzie sam fakt wielokrotnego pojawiania się w dziejach politycznych kraju tego specyficznego sejmu „o pokój” jawi się jako wyjątkowo pozytywna karta w dziejach Rzeczypospolitej. Nawet jeśli intencje zwołujących dane sejmy rozmywały się z pierwotnym, szlachetnym zamysłem, nadal sejm pacyfikacyjny w kontekście ustrojowym pełnił wyraźnie funkcję mechanizmu stabilizacyjnego w celu uspokojenia nastrojów społecznych. Był to wentyl bezpieczeństwa, który chronił obywateli przed wieloletnimi represjami oraz zemstami w świetle majestatu prawa i autorytetu monarszego oraz samego monarchę przed zagrożeniem ze strony wciąż groźnej opozycji. Było to możliwe dzięki konstytucjom o uspokojeniu wewnętrznym, które były kluczowym elementem składającym się na legislacyjny dorobek tychże sejmów, który wypracowany kompromis utwierdzał jako powszechnie obowiązujące prawo. Cały ten mechanizm ustrojowy był zwieńczeniem pewnego schematu o następujących stadiach: konflikt, mediacja, traktat pacyfikacyjny, sejm pacyfikacyjny (Stanek 1995: 100). Cały proces związany ze zwołaniem sejmu (uniwersały, legacje, listy) oraz jego obrady stwarzały dogodną atmosferę do wybaczenia win czy doznanych krzywd i szkód oraz podstawę do budowania kompromisu zamiast narzucania dyktatu strony zwycięskiej, co uważane było za przejaw absolutum dominium.

Sama idea pacyfikacji wychodzi jednak poza ramy sejmu walnego. Jak wskazał Zbigniew Naworski w „Pacyfikacyjnych” sejmikach generalnych Prus Królewskich za panowania Władysława IV Wazy (Naworski 1988: in extenso) rozwiązanie pacyfikacji nastrojów inspirowane ideą funkcjonującą na poziomie sejmowania występowało również na szczeblu terytorialnym i stanowiło narzędzie do rozwiązywania konfliktów na szczeblu lokalnym.

Reasumując te wstępne rozważania, można by przyjąć, że a priori sejm pacyfikacyjny jest produktem zgodnym z ideałami opartej o fraternitas filozofii ustrojowej narodu politycznego Rzeczypospolitej oraz emanacją szlacheckiego sposobu prowadzenia polityki i rozwiązywania konfliktów, które demonstrowała najczęściej dążenie do jedności, stanowej solidarności oraz funkcjonowania kraju w oparciu o nieustanny kompromis w interesie dobra wspólnego (Grześkowiak-Krwawicz 2018: 215–246).

Sejm roku 1589

Patrząc na okoliczności prowadzące do zwołania pierwszego sejmu pacificationis w roku 1589, można dojść do wniosku, że ten rodzaj sejmu, podobnie jak w przypadku sejmów elekcyjnych viritim i konwokacyjnych4, samoistnie wyewoluował na podstawie bieżących potrzeb i pojawiających się wyzwań przed wciąż tworzącym się ustrojem młodej wtedy jeszcze Rzeczypospolitej doby pierwszych trzech elekcji. Znacznie upraszczając wywód, można powiedzieć, że tak jak sejm konwokacyjny oraz elekcyjny były potrzebne do przeprowadzenia całego procesu elekcji i zakończenia niebezpiecznego okresu interregnum, tak sejm pacyfikacyjny okazał się niezbędnym narzędziem do naprawy wszelkich perturbacji mających w tym trudnym czasie miejsce. A skala perturbacji wywołana elekcją z roku 1587 była w swej istocie bezprecedensowa na tle skutków dwóch poprzednich sejmów elekcyjnych z czasów „wielkiego bezkrólewia”. Mówiąc ściśle nie była to pierwsza podwójna elekcja, ale była pierwszą w wyniku której doszło do wojny domowej w pełnej skali, łącznie ze starciami na polu bitewnym, występkami przeciw spokojowi publicznemu i wszelkimi innymi przestępstwami na osobach prywatnych i ich mieniu. Wywołane tym konfliktem rany były głębokie, co wzbudzało niepokój o przyszłość kraju pomimo militarnych sukcesów stronnictwa skupionego wokół Jagiellona po kądzieli, czyli królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazy. Pierwszy sejm pacyfikacyjny zapoczątkował pewną stałą tendencję, jeśli chodzi o cele zwoływania tego gremium o specjalnym charakterze również w przyszłości. Cele stojące za zwołaniem sejmu były dwojakie: po pierwsze na sejmie miano przeprowadzić „pacyfikację nastrojów” i na nowo włączyć stronników arcyksięcia Maksymiliana Habsburga zwanych Maksymilianistami, popierających tego habsburskiego rywala Zygmunta Wazy do objęcia tronu Rzeczypospolitej, do życia publicznego poprzez udzielenie im amnestii (Pieńkowski 2021: 449). Co ciekawe amnestia ta nie była powszechna. Maksymilianistów nie wyłączono z odpowiedzialności prywatnej i karnej za szkody, będące konsekwencją ich czynów5: „A z tymi ktorzy na ten Seym o szkody y insze krzywdy civiliter byli pozwani, a nic przeciw nim nie postępowano, odsyłamy akcye y pozwy takie wszystkie na Trybunał…” (Volumina legum [1733] 1980: T. 2, 281).

Oznaczało to, że dalej mogli być pozywani w powództwach prywatnych w celu wyegzekwowania zadośćuczynienia za poniesione przez powodów straty. Przywrócenie do łaski królewskiej nie było też tożsame z brakiem jakichkolwiek konsekwencji dla stronników przegranego pretendenta. Wielu z nich utraciło posiadane godności i dzierżawione królewszczyzny (Pieńkowski 2021: 395–397). W praktyce kolejnych sejmów pacyfikacyjnych odstąpiono tej formuły. Amnestie wyrażone w następnych konstytucjach pacyfikacyjnych miały bowiem charakter powszechny i całkowity (Stanek 1995: 100–101).

Po drugie na sejmie podjęto również próbę reform ustrojowo-prawnych. Stany sejmujące podjęły się m. in. rozwiązania problemu statusu Inflant. W tym kontekście po raz pierwszy pojawia się w tych rozważaniach zagadnienie alternaty (Pieńkowski: 410–411), które przybliżone szczegółowo zostanie przy okazji omówienia sejmów z lat 1673 i 1699. Zgodnie z analizą dokumentu „Postanowienie ziemi inflantckiej” przeprowadzoną przez Macieja Pieńkowskiego, w myśl zasady równorzędności między Koroną a Litwą postanowiono, by inflanckie dobra królewskie oraz urzędy były po równo rozdawane obywatelom obojga tych narodów: „Starostwa…, ze wszystkiemi włościami zdawna do nich należącemi, nie odrywając nic, maią bydź napotym tak rozdawane, aby rowna liczba Starostow Polskich y Litewskich była” (Volumina legum [1733] 1980: T. 2, 278). Postanowienia sejmu pacyfikacyjnego w znacznym stopniu uregulowały publicznoprawny status Inflant jako części Rzeczypospolitej. Potwierdzono wspólny zarząd Korony i Litwy oraz ustalono precedencję starostw. Samo zastosowanie alternaty miało polegać na naprzemiennym posiadaniu dóbr i piastowania godności starościńskich przez Polaka i Litwina (Pieńkowski 2021: 411): „Starostwo każde po zeszciu Litwinowi, a po zeszciu Litwina Polakowi ma bydź dawane” (Volumina legum [1733] 1980: T. 2, 278). Alternata obowiązywała również w kwestii dochodów z Inflant. Raz odpowiednie sumy pobierać miał podskarbi koronny a raz litewski (Pieńkowski 2021: 411–412). Kolejną kwestią uwieńczoną sukcesem było włączenie w zasięg jurysdykcji Trybunału Koronnego województw bracławskiego oraz wołyńskiego i Prus Królewskich (Pieńkowski 2021: 414–417). Również w konstytucjach tego sejmu można doszukiwać się genezy jednego z młodszych rodzajów sejmików, jakimi były sejmiki relacyjne. Mianowicie zobowiązano posłów do zdawania relacji z przebiegu obrad na sejmikach deputackich: „Dawać sprawę maią Posłowie z każdego Seymu przyjechawszy, to co sprawili na przeszłym Seymie przed bracią na Elekcyey tey, gdy Deputaty na Trybunał obierać będą” (Volumina legum [1733] 1980: T. 2, 283). W konsekwencji powyższej praktyki w niedługim czasie wykształcił się precedens zwoływania osobnych posiedzeń sejmików w celu wysłuchiwania relacji oraz rozliczeń działań posłów w związku z wykonywanym mandatem (Wierzbicki (red.) 2021: 20, Pieńkowski 2021: 431). Sejm pacyfikacyjny z roku 1589 był również pierwszym z sejmów, który zatwierdzał poprzez konstytucję sprawę prywatnych kluczy dóbr skupionych w ordynacjach. Precedens na tym polu ustanowili swymi zabiegami Jan Zamoyski oraz Radziwiłłowie nieświescy (Pieńkowski 2021: 429–430). W przyszłości, idąc za ich przykładem, wiele rodów magnackich będzie ubiegać się o podniesienie swoich włości do statusu ordynacji w celu zapobiegnięcia ich rozdrobnieniu.

Sejm ten dopełnił więc zarówno swój pierwotny cel pacyfikacyjny jak i skutecznie zajął się licznymi sprawami związanymi z reformowaniem i uregulowaniem funkcjonowania państwa. Trudno wyobrazić sobie sytuację króla, gdyby sejm ten potoczył się inaczej szczególnie w kwestii dość łagodnego przywrócenia powszechnego pokoju, biorąc pod uwagę poważnie narastający w niedalekiej przyszłości konflikt między monarchą a „zamoyszczykami”. Bogaty dorobek sejmu można uznać za jeden z ostatnich sukcesów ducha wielkich reform kształtujących Rzeczypospolitą Obojga Narodów w jej pierwszych dziesięcioleciach.

Sejm roku 1673

Ten sejm pacyfikacyjny jest najbardziej „nietypowym” sejmem pacyfikacyjnym spośród wszystkich omawianych w tej pracy, a wśród ogółu wszystkich sejmów Rzeczypospolitej w kwestii odchodzenia od pewnego kanonu funkcjonowania mógłby tryumfować nad nim jedynie Sejm Niemy. Przede wszystkim już same okoliczności będące spiritus movens potrzeby do zwołania drugiej już w historii państwa pacyfikacji są unikalne na tle przyczyn stojących za zwołaniem innych tych sejmów. Każda inna przeprowadzona pacyfikacja była bezpośrednią konsekwencją rozłamu na polu elekcyjnym i następującego po nim zbrojnego starcia między stronnikami poszczególnych elektów. Jednak do żadnych takich wypadków nie doszło w latach 1669–1672, które wyznaczają okres narastania jednego z najostrzejszych konfliktów wewnętrznych w historii Rzeczypospolitej. Choć przyznać trzeba, że ten będący już na skraju wojny domowej konflikt między „regalistami” skupionymi wokół osoby króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego a „malkontentami” zjednoczonymi wokół sutych pensji wypłacanych z Wersalu i autorytetu osób prymasa Mikołaja Prażmowskiego oraz hetmana wielkiego koronnego i marszałka wielkiego Jana Sobieskiego również swój początek miał w wyniku rezultatu obrad panów braci na polach podwarszawskiej Woli. Będący wielkim zaskoczeniem wybór „króla — Piasta”, który notabene faworytem do korony zdecydowanie nie był (Przyboś 1984: 29–61), zapisał się jako ogromna porażka stronnictwa skupionego wokół idei wybrania na tron kandydata francuskiego, a nawet jako emanacja prawdziwej siły przebicia mas szlacheckich, które nie dały się wciągnąć w narrację przekupionych dostojników państwowych. Dotkliwa porażka elekcyjnych zamierzeń „malkontentów” nie zmniejszyła jednak ich zapału do realizacji pierwotnych celów tej partii. Realne, destruktywne dla kondycji kraju groźby zamachu stanu i detronizacji rodzimego monarchy odciskały swoje piętno przez większość krótkiego panowania króla Michała, a ukrócone zostały dopiero w obliczu niezwykle dotkliwej klęski z rąk tureckich, utraty twierdzy kamienieckiej oraz hańbiącego traktatu buczackiego (Wierzbicki 2005: 15–19). Jednak wygaszenie tego konfliktu wewnętrznego bynajmniej nie nastąpiło natychmiastowo i w powszechnej zgodzie. Początkowo w obliczu tak zwanej hańby kamienieckiej oba stronnictwa zawiązały przeciwko sobie konfederacje: regaliści pod Gołębiem, a „malkontenci” w Szczebrzeszynie. Było to apogeum trwającego czwarty rok konfliktu, kiedy to obie strony przerzucały się odpowiedzialnością za upokorzenia doznane w wojnie z Portą i wzajemnie oskarżały o zdradę.

Sejm ten wyróżniał się pod względem dotychczasowej praktyki ustrojowej wieloma kwestiami. Same obrady zaczęły się nietypowo w niedzielę. Przed sejmem nie odbyły się sejmiki przedsejmowe6, a miał miejsce zjazd generalny, choć obrady nie zostały ostatecznie związane węzłem konfederacji generalnej. Sytuacja ta jest więc wielce specyficzna. Zgodnie z zasadą sejmu konfederackiego laskę marszałkowską na sejmie utrzymał więc dotychczasowy marszałek zjazdu generalnego, lecz przy tym na sejmie obowiązywała zasada jednomyślności zamiast charakterystycznej dla zjazdów konfederackich zasady większości głosów. Obrady wbrew zwyczajowi nie rozpoczęły się od uroczystej mszy świętej, tylko od oficjalnego spotkania króla z przedstawicielami wrogiego mu dotychczas stronnictwa malkontentów w celu zamanifestowania pojednania i wybaczenia. Zadziwia również sama długość obrad, które trwały aż 100 dni (Wierzbicki 2005: 217), ponieważ uznaną praktyką były najczęściej 43 dni obrad. Łamano również zawarte w konstytucjach prawo zakazujące obrad przy świecach. Trzy stany sejmujące wyjątkowo na stałe obradowały wspólnie w izbie senatorskiej.

Najważniejsza innowacja na polu ustrojowym uchwalona na tym sejmie, dokonała się dzięki staraniom i niezłomnemu uporowi Litwinów. Podobnie jak w przypadku poprzedniej pacyfikacji, wyraźnie widać tendencję obywateli Wielkiego Księstwa do domagania się traktowania ich równo z obywatelami Korony. W tym przypadku dążenie do równości miało na celu przełamanie monopolu koroniarzy na miejsce odbywania sejmów. Wiele racji należy oddać postulatom litewskim. Dojeżdżanie za każdym razem do miast koronnych przez posłów z rubieży Wielkiego Księstwa Litewskiego musiało być dla nich niezwykle męczące i kosztowne. Skoro Korona i Wielkie Księstwo były równorzędnymi podmiotami Rzeczypospolitej Obojga Narodów, to wprowadzenie alternaty miejsca odbywania sejmów wydaje się słuszną koncepcją. Sprawa ta poruszona na sejmie budziła jednak wiele kontrowersji i rodziła zdecydowany opór posłów koronnych. Litwini jednak będąc w uprzywilejowanej pozycji negocjacyjnej nie odpuszczali swojej sprawy (Wierzbicki 2005: 217–239). Ostatecznie na miejsce odbywania co trzeciego, tak zwanego sejmu litewskiego, obrano Grodno. Ściśle powiązano przy tym alternatę laski marszałkowskiej z miejscem obrad. Gdy sejm odbywał się w Grodnie, tylko Litwin mógł być marszałkiem izby poselskiej. W konstytucji sejmowej wyraźnie pojawia się zastrzeżenie, że w ramach alternaty nie liczone są sejmy o szczególnym celu obrad jak konwokacyjne, elekcyjne i koronacyjne: „…postanawiamy, authoritate praesentis Conventus y pro lege perpetua mieć chcemy, aby Seym trzeci Stanów Koronnych y W. X. Lit. na alternacie W. X. L. dyrekcyi Koła Poselskiego przypadaiący odprawował się w W. X. Lit. w mieście Grodnie, excepto actu Concocationis sub tempus Interregni, tum et ipso actu Electionis, et Coronationis, ktore w Koronie mają się odprawować” (Volumina legum [1738] 1980: T. 5, 67). Należy zgodzić się z Leszkiem Wierzbickim, że sejm ten nie przyniósł trwałej zmiany systemu parlamentarnego (Wierzbicki 2005: 287), lecz na pewno wywarł wpływ na kolejne obrady zwoływane w obliczu niezgody wewnętrznej. Do mechanizmu przekształcenia zjazdu generalnego w pacyfikację odwoływano się zarówno w roku 1710 (Wierzbicki (red.) 2021: 32) jak i 1717 (Wierzbicki 2005: 285). Konstrukcja konstytucji „Constitutio pacificationis internae” stała się wzorem dla kolejnych aktów pacyfikacyjnych, będących dorobkiem sejmów z lat 1699 oraz 1736 (Wojciech Stanek 1995: 108). Niestety krótkie panowanie Michała Korybuta aż do obrad pacyfikacyjnych to emanacja dalszej erozji sejmowania zapoczątkowanej już za panowania Jana Kazimierza. Na tym tle więc sejm z roku 1673 wydaje się być niezwykle jasną kartą. Porozumienie osiągnięte w krytycznym momencie pomogło zmazać ze współczesnych decydentów zawartego rok wcześniej hańbę traktatu buczackiego, którego postanowienia naruszały suwerenność Rzeczypospolitej. Prawdziwa zgoda między tak zajadle walczącymi adwersarzami nastąpić mogła tylko poprzez legalną drogę mechanizmu ustrojowego. Mająca podczas tychże obrad adaptacja dotychczasowej praktyki sejmowania do potrzeby chwili to typowy produkt powodującej sporą elastyczność w działaniu nagminnie wykorzystywanej praktyki ustrojowej ponad sztywną literę nie zawsze doskonałego prawa. Poruszając kwestię niedoskonałego prawa, które nie przystawało do realiów, należy przedstawić jak w późniejszych latach wyglądała sprawa odbywania sejmów w Grodnie. Miasto to aż do końca istnienia Rzeczpospolitej nie zostało przystosowane do goszczenia w przyzwoitych warunkach zjazdów sejmowych (Kriegseisen 1995: 84). Nie istniała tam stosowna infrastruktura mogąca pomieścić wielką liczbę okresowo pojawiających się gości, przez co obrady w tym mieście nie zdobywały wielu zwolenników (Stroynowski 2018: 125). Skutkiem tej nieprzychylności elit politycznych był brak poszanowania dla zasady alternaty lokalizacji obrad, przez co sejm w Grodnie odbył się jedynie jedenaście razy (Kriegseisen 1995: 201–206).

Sejm roku 1699

Sejm pacyfikacyjny z roku 1699 to następstwo problemów pierwszych lat panowania Augusta II Wettyna i naturalna konsekwencja kryzysu podwójnej elekcji, która doprowadziła Rzeczypospolitą między innymi do kolejnej wewnętrznej waśni zbrojnej. Pomimo nikłego zaangażowania Wersalu dla wsparcia aspiracji księcia Contiego sytuacja w kraju pozostała niespokojna. Kraj w początkach panowania Sasa rozpalały antykrólewskie zabiegi kontystowskich stronników zgromadzonych wokół rokoszu łowickiego i prymasa Radziejowskiego, narastające nastroje antysapieżyńskie na Litwie, tak zwana „sprawa elbląska”, kiedy to elektor brandenburski zdecydował się na zajęcie tego portowego miasta oraz sprawa rokowań karłowickich, podczas których ważyły się losy Kamieńca (Dybaś 1991: 16–38). Znacząca liczba tychże wszystkich ważnych i palących spraw, po części stanowi też wyjaśnienie powodu, dla którego na sejm zdecydowano się tak późno. Sam konflikt na tle elekcyjnym poza nierozwiązaną kwestią obecności wojsk saskich do tego czasu w praktyce już wygasł, co jest niewątpliwie zasługą podpisanej rok wcześniej ugody łowickiej (Dybaś 1991: 22). Nie jest to przy tym równoznaczne z brakiem konieczności przeprowadzenia samej pacyfikacji czy zanikiem ostrożnego, sceptycznego nastawienia części elit politycznych do saskiego monarchy. Nie można jednak przy tych wszystkich czynnikach wpływających na odłożenie sejmu w czasie pomijać też pewnej gry samego monarchy, który chciał przed otwarciem obrad sejmu stworzyć sobie mocną pozycję, tak by wszystko mogło przebiegać po jego myśli i by odłożyć widmo potencjalnego zerwania obrad, które byłoby dojmującą klęską dla obozu królewskiego.

Mocna pozycja Augusta była kwestią kluczową. Sam monarcha obawiał się z początku, że sejm zwołany zbyt wcześnie, w niesprzyjającym momencie politycznej koniunktury, mógłby raczej przerodzić się w inkwizycję, a nie pacyfikację (Dybaś 1991: 24). Znów więc przyczynkiem do zwołania sejmu bynajmniej nie stała się tylko potrzeba likwidacji następstw konfliktu elekcyjnego, ale również inne ważkie sprawy, jak chociażby niewspominana jeszcze kwestia zasad funkcjonowania rodzącej się unii personalnej między Rzecząpospolitą a elektoratem Saksonii (Dybaś 1991: 229). Działo się to oczywiście w podniosłej atmosferze refleksji nad stanem samego państwa i wysuwaniem na piedestał potrzeb pilnych reform wojskowo-skarbowych związanych z niemożnością opłacania armii (Dybaś 1991: 17, 25, 30). Tak oto prezentowała się sytuacja w momencie rozpoczęcia obrad.

Warto w tym momencie zadać pytanie, jakie owoce przyniosły te obrady na tle interesującego nas pola ustrojowo-politycznego? Prowadząc rozważania zgodnie z chronologią przebiegu obrad, jako pierwsze zagadnienie należy przybliżyć mający miejsce na tym sejmie spór o alternatę laski marszałkowskiej, który doprowadził w późniejszym toku obrad – konkretniej 28 lipca – do uchwalenia konstytucji sejmowej rozstrzygającej o zasadach precedencji urzędu marszałka izby poselskiej (Dybaś 1991: 148). Alternata laski marszałkowskiej oparta była na niepisanym zwyczaju naprzemiennego piastowania godności marszałka izby poselskiej spośród dwóch głównych prowincji Korony (Małopolski i Wielkopolski) oraz z Litwy. Od sejmu pacyfikacyjnego roku 1673 w konstytucji sejmowej zagwarantowano również dla Litwinów w ramach alternaty laski miejsce odbywania co trzeciego sejmu w Grodnie (Volumina legum [1738] 1980: T. 5, 67). Na tak zwanych sejmach grodzieńskich marszałkiem mógł być więc jedynie poseł wybrany z Litwy (Olszewski 1966: 178). Kwestia Litwy była jednak utrwalona w prawie pisanym w postaci konstytucji sejmowej, a nie oparta na dość ogólnikowym zwyczaju tak jak w przypadku pozostałych dwóch prowincji Rzeczypospolitej. Oparcie w dużej mierze zasady alternaty laski jedynie na precedensie zamiast na sztywnej literze prawa zostawiało olbrzymie pole do sporów i interpretacyjnych nadużyć, a w najgorszych wypadkach prowadziło nawet do rozejścia się sejmu (ibidem). Konstytucja uchwalona na sejmie roku 1690 wprowadzała jednolity porządek obradowania. Zakładała przy tym, że wybór marszałka nowej laski ma zostać przeprowadzony pierwszego dnia, co rzeczywiście udało się jednak zaledwie kilkukrotnie (Kriegseisen 1995: 172). Nieprzestrzeganie tej zasady to raczej efekt stawiania na równi licznych precedensów i pisanego prawa. Taki system nader sprzyjał wszelkim prywatom i innym niskim pobudkom, które destruktywnie wpływały na całe sejmowanie. Szybkim wyborem marszałka izby poselskiej szczególnie niezainteresowane były środowiska dążące do rozejścia się sejmu bez sukcesu. Zasady tej trzymano się jednak zgodnie z myślą, że pierwszą czynnością przeprowadzoną w izbie poselskiej ma być właśnie wybór marszałka, by sejm mógł zyskać cechę activitas i zakończyć tym samym część passivitas. Wyjście sejmu ze stanu passivitas było w doktrynie (Olszewski 1966: 181–188) warunkiem sine qua non do podejmowania wszelkich innych działań przewidzianych dla tej instytucji, a więc kolejnych etapów wyrażonych w porządku obrad. Sejmowi pacyfikacyjnemu roku 1699 wybranie marszałka zajęło pierwsze dwa tygodnie obrad. Pomijając kwestię wielu wystąpień poselskich domagających się złamania zasad wspomnianej już konstytucji o porządku obrad i zajęcia się przed wyborem marszałka wyprowadzeniem z kraju wojsk saskich (Dybaś 1991: 136–146), główną przyczyną tak późnego wyboru electio directoris izby poselskiej był konflikt pomiędzy Małopolanami i Wielkopolanami. Rok wcześniej, gdy podjęto próbę pierwszej nieudanej pacyfikacji, sejm rozszedł się jeszcze przed wyborem nowego marszałka. Zgodnie z zasadą alternaty Litwin Krzysztof Zawisza powinien był na tym niedoszłym sejmie swą laskę przekazać Małopolaninowi. Jako że rok wcześniej nie doszło do wyboru nowego marszałka, Małopolanie dalej domagali się, by to jeden spośród nich przejął laskę od Zawiszy. Wielkopolanie podnosili jednak, że skoro sejm się zebrał, to alternata Małopolski przepada i kolejnym marszałkiem powinien być ich rodak. Impas trwał długo i był wielce niebezpieczny dla kontynuowania obrad. Marszałkiem co prawda w drodze kompromisu został ostatecznie Stanisław Szczuka, który wybrany został na Mazowszu (a więc w prowincji wielkopolskiej), lecz inaczej już wybrzmiała wspomniana konstytucja z 28 lipca. Na jej mocy wszelkie przyszłe spory o alternatę rozstrzygano w myśl zasady, że dopiero obranie nowego marszałka pozwala dać zadość prawu prowincji wynikającemu z alternaty, a rozejście się sejmu przed załatwieniem tej sprawy prolonguje prawa danej prowincji do laski marszałkowskiej (ibidem):

… ieśliby na ktorym Seymie in succesum naznaczonym strzeż Boże aliquo fato nie przyszło do obrania Marszałka przez coby y Seym nie doszedł, tedy to w alternatę iść nie ma, ani żadney Prowincyi, na którą ow Seym przypada, praejudicare powinno. (Volumina legum [1739] 1980: T. 6, 33)

Uporządkowano również procedencję od następnego sejmu w kolejności Małopolanin, Litwin, Wielkopolanin:

„A żeby się alternaty wyraźniey obiaśniły, Seym przyszły pod laską Małopolską odprawić się ma w Warszawie, a następuiący Seym zaraz po tym Małopolskim ma bydź w W. X. L. w Grodnie et consequenter.” (Volumina legum [1739] 1980: T. 6, 32)

Jest to ciekawa zmiana, ponieważ dotychczas zwykle Litwin laskę przekazywał Małopolsce. Wynikało to jednak z potrzeby zadośćuczynienia sprawiedliwości w tej chwili, skoro marszałek Szczuka był posłem wielkopolskim. By dodatkowo zrekompensować szkody Małopolsce, przyznano jej również alternatę w dwóch następnych Trybunałach Koronnych. Ważnym zagadnieniem w kontekście ustrojowo-politycznym jest sama forma przeprowadzenia pacyfikacji. Dokonana została ona poprzez akty „Przedrukowanie pactorum conventorum” oraz „Ubezpieczenie dostojeństwa”. Pierwszy z tych aktów porządkował zaprzysiężone przez króla obietnice oraz kończył ostatecznie konflikt na tle rozdwojonej elekcji sprzed dwóch lat. Drugi akt ma za to bardzo ciekawą formę, ponieważ ma cechy swoistej umowy społecznej między władcą a jego poddanymi. Poddani uznawali Augusta II za swego władcę, legalność jego wyboru oraz zaprzysięgali bronić go przed wrogami. Król za to uznawał zawarte w konstytucjach prawo poddanych do wystąpienia przeciw niemu na wypadek łamania prawa, zachowanie wiary katolickiej, wolnej elekcji, przestrzegania praw oraz wycofania z kraju wojsk saskich.

Sejm pacyfikacyjny 1699 to również pierwszy przypadek (Olszewski 1966: 428), w którym pojawia się określenie limity sejmowej, tak charakterystycznego zjawiska dla kolejnych sejmów za panowania Augusta II. W sferze reform skarbowo-wojskowych poprzez ustawę „Deklaracja o podatkach in futurum”, która wprowadzała stałą taryfę sum zamiast deklaracji poszczególnych ziem, starano przeciwstawiać się stosowanym przez sejmiki relacyjne za pośrednictwem laudów praktykom samowolnego zaniżania obciążeń na rzecz wojska (Olszewski 1966: 371, 380).

Reasumując, sejm ten niewątpliwie odcisnął w pewnym stopniu piętno na systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej. Sprawą chyba o największej doniosłości na tle praktyki ustrojowej była próba rozwiązania sporów wokół alternaty laski marszałkowskiej oraz w końcu określenie zasad jej przyznawania literą prawa. Jest to również czas, kiedy po raz pierwszy, choć nieśmiało, pojawia się w przestrzeni publicznej zagadnienie limitowania sejmu. Przytaczając słowa Bogusława Dybasia podsumowujące monografię „Sejm pacyfikacyjny 1699 roku”, sejm ten faktycznie „był punktem odniesienia dla całego panowania pierwszego Wettyna na polskim tronie, szczególnie w kontekście postanowień dotyczących wojsk saskich i samej pozycji młodego władcy na tronie Rzeczypospolitej” (Olszewski 1966: 230).

Sejm roku 1736

Sejm pacyfikacyjny, który rozpoczął swe obrady 25 czerwca 1736 (Wierzbicki (red.) (2021: 256), zapisał się w historii jako jeden z ważniejszych punktów dziejów panowania dynastii saskiej w Rzeczypospolitej. Sejm ten był bowiem zwieńczeniem wojny domowej mającej najbardziej daleko idące konsekwencje w skali europejskiej spośród wszystkich podobnych konfliktów w Rzeczypospolitej. Rozdwojony sejm elekcyjny z roku 1733 szybko eskalował w tak zwaną „wojnę o sukcesję polską”, kiedy to król Francji Ludwik XV poparł wysiłki swojego teścia króla-elekta Stanisława Leszczyńskiego. Był to jednak czas, gdy zdecydowanie dogasał już blask dawnej hegemonii z czasów pradziada zięcia przedostatniego „króla Piasta”, który po raz drugi w swym życiu podjął wysiłek starania się o koronę polską. Tak jak zawarty w Wiedniu traktat kończył zmagania na skalę kontynentalną, tak i zbierający się po nim ostatni już w historii państwa sejm pacyfikacyjny miał ustabilizować sytuację wewnętrzną rozdartego kraju. Było to możliwe dzięki zaniechaniu dalszych starań o koronę przez Stanisława Leszczyńskiego oraz jego wezwań do swych stronników o uznanie władzy Augusta III Wettyna (Palkij 2000: 44). Ten ostatni sejm pacyfikacyjny wyróżnia się na tle poprzednich pacyfikacji również dwoma innymi kwestiami. Po pierwsze był to jedyny taki sejm pacificationis przeprowadzony pod obecność wojsk państw ościennych7, a mianowicie sił saskich i rosyjskich, które wcześniej walnie przyczyniły się do sukcesu saskiego elekta. Po drugie sejm ten dokonał przedruku uchwał poprzedzających go sejmów — elekcyjnego i koronacyjnego — co wcześniej miało miejsce jedynie na poprzednim sejmie pacyfikacyjnym z roku 1699 (Olszewski 1966: 360). Warto również zauważyć, że sejm ten był jedynym za panowania Augusta III, który zakończył się wydaniem nowych aktów prawnych w postaci konstytucji. W kwestii wyróżniania się tego sejmu na tle zwyczajowej praktyki warto zauważyć, że ostatniego dnia tego sejmu, podobnie jak w przypadku pacyfikacji roku 1673, złamano prawo zakazujące obradowania przy świecach (Palkij 2000: 59).

W przypadku tego sejmu warto w pozytywnym aspekcie przywołać fakt wyboru marszałka izby poselskiej już pierwszego dnia (Palkij 2000: 44), co było zgodne z postanowieniami wspomnianej już konstytucji z 1690 oraz jej reasumpcji z sejmu pacyfikacyjnego roku 1699. Również w konstytucjach tego sejmu możemy znaleźć ponowną reasumpcję prawa o tym, by pierwszą czynnością izby było dokonanie wyboru marszałka: „Więc Posłowie na Seym ziachawszy się pierwszego zaraz dnia w żadne insze nie wdawaiąc się materye, do obrania Marszałka przystępować…” (Volumina legum [1739] 1980: T. 6, 323). Wielokrotne pojawianie się konstytucji sejmowych dotyczących tej materii jest świadectwem ciągle żywego konfliktu w doktrynie politycznej o moment ustania wspomnianej już cechy passivitas Sejmu. Co podkreśla Henryk Olszewski, reasumpcja z ostatniego sejmu pacyfikacyjnego ukróciła ostatecznie w tej sprawie wszelkie dyskusje (Olszewski 1966: 181). Mimo że sejm ten posiada chyba najmniejszy dorobek w interesującym autora aspekcie praktyki ustrojowej oraz wpływu na kształt ustroju państwa, to niewątpliwie warto docenić jego znaczenie w szerszym kontekście. Najważniejsze elementy sejmu, czyli potwierdzenie panowania Augusta III oraz akt pacyfikacji kraju wraz z amnestią zwolenników „Lasa” stały się preludium do długiego okresu stabilizacji i podnoszenia się kraju po hekatombie III wojny północnej. Pomimo faktu, że Rzeczypospolita po ostatniej pacyfikacji nie przypominała w wielu sferach samej siebie z czasów po pierwszej pacyfikacji z roku 1589, to sam mechanizm stabilizacji kraju w swych skutkach pozostał niezmienny. Jest to sprawa kluczowa dla zrozumienia jej mocy.

Podsumowanie rozważań

Niezaprzeczalnym faktem jest, że każdy z czterech omawianych sejmów pacyfikacyjnych spełnił swój pierwotny cel. Niezależnie od tego, ile przelano krwi i jak zajadły był konflikt wewnętrzny, udane przeprowadzenie aktu pacyfikacji realnie przekładało się na uspokojenie państwa i faktyczną zgodę dotychczasowych przeciwników. Należy więc ocenić mechanizm ustrojowy w postaci pacyfikacji nie tylko jako pozytywny, ale również docenić jego skuteczność i moc oddziaływania. Jednak, co już zostało pokazane, za sejmami pacyfikacyjnymi przeważnie nie kryła się tylko wola do naprawy rozdźwięku wewnętrznego. Niejednokrotnie podejmowano również na tych sejmach starania, by udoskonalać dotychczasowe, pozostawiające czasem wątpliwości zwyczaje i praktykę twardą literą prawa. Wykorzystywano tutaj sprzyjającą koniunkturę. Atmosfera sprzyjająca zgodzie i wzajemnemu wybaczaniu win tworzyła również owocny grunt do działań ustawodawczych. W teorii większość z tych sejmów przy wystąpieniu złej woli mogło zostać zerwane8 — takie zagrożenie w przypadku dwóch ostatnich pacyfikacji było zresztą całkiem realne. Znamienne jest również to, na jakich polach podejmowano wysiłki ustawodawcze. Zagadnienia związane z alternatami, porządkiem obrad sejmowych i relacji z nich doskonaliły zagadnienia dotychczas wielce problematyczne i rozpalające liczne, ale destruktywne dyskusje. Oczywiście osobną materią pozostaje kwestia późniejszego stosowania się do tych wszystkich uchwalonych praw, co jest symptomatyczne dla specyfiki ustroju i prawa Rzeczypospolitej. Jest to jednak wynik daleko bardziej idącej niewydolności ustrojowej państwa, nieodpornego na złą wolę adresatów swych prawnych uregulowań. Praktyczne podejście do prawa stanowionego w oparciu o zasadę racjonalności czy słuszności (Kucharski 2019: 332) było mieczem obusiecznym, które zależnie od intencji mogło przynieść zarówno korzyści i niepowetowane straty. Należy jednak docenić samą próbę wysiłku w celu podjęcia usprawnień na tle ustrojowym.

Reasumując, w sejmach pacyfikacyjnych można więc dostrzec pewien dualizm zarówno w celach, jak i efektach obrad tychże sejmów. Konstytucje czterech sejmów pacyfikacyjnych możemy podzielić na te dwie zasadnicze kategorie. Na konstytucje najważniejsze, stanowiące główny przyczynek do samego rozpoczęcia obrad, które wyrażały mechanizm pacyfikacyjny zawierający amnestię i deklaracje wzajemnego wybaczenia win, będące źródłem dla następujących po sejmie stabilizacji oraz pokoju wewnętrznego. Jak i te konstytucje, które będąc uzupełnieniem obrad, miały charakter reformujący bądź żywo reagujący na inne bieżące kwestie rozpalające sejmujących na tle politycznym bądź osobistym. Sejmy pacyfikacyjne były rozwiązaniem działającym uzdrawiająco na integralność naruszonego konfliktem wewnętrznym systemu ustrojowego Rzeczypospolitej i w ten sposób odcisnęły na nim swoje piętno w sensie pozytywnym.

1 Za sejmy pacyfikacyjne związane konfederacją uważa „zjazd generalny w 1673 r., walną radę warszawską w 1710 r., sejm niemy w 1717 r. oraz sejm pacyfikacyjny i walną radę z 1735” Henryk Olszewski (1966: 392).

2 Nie miały takiego charakteru sejmy pacyfikacyjne z 1589 r. oraz z 1699 r.

3 Rozumianej jako zakończenie wszelkich konfliktów wewnętrznych i przywrócenia stabilności w państwie.

4 Były to sejmy zwoływane podczas okresu bezkrólewia. Sejm konwokacyjny miał na celu zorganizowanie przyszłej elekcji oraz przygotowanie struktur państwowych na okres interregnum.

5 Maksymilianiści dopuszczali się najazdów na prywatne dobra szlacheckie. Miały miejsca grabieże kosztowności i pieniędzy.

6 Sejmiki przedsejmowe odbyły się tylko na Litwie jak i w Prusach Królewskich, ponieważ szlachta z tych terenów nie była obecna wśród konfederatów.

7 Nie biorąc pod uwagi pacyfikacji kraju dokonanej na Sejmie Niemym z roku 1717, który nie jest włączany w literaturze do kanonu sejmów pacyfikacyjnych.

8 Praktyka ta nie była znana w 1589 roku.

Bibliografia

Dybaś, Bogusław (1991) Sejm pacyfikacyjny w 1699. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu.

Grześkowiak-Krwawicz (2018) Dyskurs polityczny w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Kriegsen, Wojciech (1995) Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Szlacheckiej (do 1763 roku). Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Kucharski, Tomasz (2014) „Czy szlachecka Rzeczpospolita miała konstytucję? Przyczynek do rozważań nad wykorzystywaniem ustaleń nauki prawa konstytucyjnego do badań historii ustroju”. [W:] Studia Iuridica Toruniensia, t. XIV. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu; 121–146.

Kucharski, Tomasz (2019) „‘Naderwany’ sejm konwokacyjny w 1696 r. Uwagi o nieodzowności historii prawa na marginesie pracy Ewy Gąsior”. [W:] Czasopismo Prawno-Historyczne, t. LXXI, z. 1. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; 327–358.

Naworski, Zbigniew (1988) „‘Pacyfikacyjne’ sejmiki generalne Prus Królewskich za panowania Władysława IV Wazy”. [W:] Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Prawo, z. 181. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika; 27–44.

Olszewski, Henryk (1966) Sejm Rzeczypospolitej epoki oligarchii 1652–1763. Prawo-praktyka-teoria-programy. Poznań: Drukarnia Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza

Ohryzko, Jozafat (wyd.) (1859) Volumina legum. Przedruk zbioru praw staraniem XX. Pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, wydanego, t. II, V, VI, Petersburg: Nakładem i drukiem Jozafata Ohryzki. [W:] Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, sygn.. 31793; sygn.. PDz39531, udostępnione przez: PAN Biblioteka Kórnicka [na:] https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/47649/edition/64283#description [data dostępu: 18.12.2023].

Palkij, Henryk (2000) Sejmy 1736 i 1738 roku: u początków nowej sytuacji politycznej w Rzeczypospolitej. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Pieńkowski, Maciej (2021) Trudna droga do władzy w Rzeczypospolitej : sejm koronacyjny Zygmunta III 1587/1588 i sejm pacyfikacyjny 1589 roku. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Poraziński, Jarosław (1994) „Bogusław Dybaś: Sejm pacyfikacyjny w 1699 r., Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, R. 84 – z: 2 Toruń 1991”. [W: ] Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Historyczne, z. 4. Bydgoszcz: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy; 113–117.

Przyboś, Adam (2007) Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673. Kraków: Universitas.

Sondel, Janusz (2009) Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków. Kraków: Wydawnictwo „Universitas”.

Stanek, Wojciech (1995) „Sarmacka idea pacyfikacji wewnętrznej i jej kryzys w XVIII w.” [W:] Kazimierz Maliszewski i Krzysztof Obremski (red.) Barok – sarmatyzm – psalmodia. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu; 99 – 112.

Stroynowski, Andrzej (2018) „Znaczenie alternaty sejmów dla Wielkiego Księstwa Litewskiego w epoce stanisławowskiej”. [W:] Przegląd Nauk Historycznych, t. XVII, nr. 1. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego; 121–142.

Uruszczak, Wacław (2021) Historia Państwa i Prawa Polskiego 966-1795. Warszawa: Wolters Kluwer.

Wierzbicki, Leszek (2005) O zgodę w Rzeczypospolitej: zjazd warszawski i sejm pacyfikacyjny 1673 roku. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Wierzbicki, Leszek, Dariusz Kupisz [red. nauk.] (2021) Chronologia sejmów Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569–1793). Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Received:

18/12/2022

Reviewed:

21/02/2023

Accepted:

20/07/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.22

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Maria Stryszewska

Uniwersytet Wrocławski, Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Słowiańskiej

e-mail: maria.stryszewska@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0002-2168-5657

Analiza formalna i semantyczna przymiotników od toponimicznych w języku rosyjskim, polskim i macedońskim (na materiale słownikowym)

Formal and Semantic Analysis of the Detoponymical Adjectives
in Russian, Polish and Macedonian

Abstract

The subject of this article is a formal and semantic analysis of adjectives derived from toponyms (or names of inhabitants) in Russian, Polish and Macedonian. The common feature of this type of derivation in all three languages is the fact that they are combined almost exclusively with the formative -ский/-ski/-ски and its compound variants. I take into account the morphological and semantic characteristics of the word-formation base, its origin and morphological alternations within derivatives. I focus on the semantic characteristics of toponymic adjectives in the discussed languages. These types of derivatives are relational adjectives, and thus their specific meaning can only be clarified in the noun context.

Keywords: relational adjectives, Slavic word formation, confrontational word formation, toponyms

Słowa kluczowe: przymiotniki relacyjne, słowotwórstwo słowiańskie, słowotwórstwo porównawcze, toponimia

Przymiotniki, obok nazw mieszkanek oraz mieszkańców, są podstawowymi derywatami od toponimów. Te dwie grupy derywatów wymienia się w słownikach jako tworzone regularnie od nazw miejscowości, krain, państw, kontynentów i obiektów kosmicznych (Kowalik 1977: 191; 2017: 103). Derywacja przymiotników od nazw geograficznych w językach słowiańskich cechuje się dużą nieregularnością oraz szerokim wachlarzem środków słowotwórczych. W większości języków słowiańskich toponimy doczekały się szeregu opracowań naukowych. Bogatą literaturę przedmiotu ma zarówno język polski, jak i rosyjski, w tym m. in. oddzielne słowniki poświęcone nazwom geograficznym. Warto wspomnieć o szczegółowych opracowaniach poświęconych zagadnieniu przymiotników od nazw geograficznych w języku rosyjskim, np. Мировая топонимика. Прилагательные от географических названий. Словарь-справочник pod redakcją Jewgienija A. Lewaszowa (2003) czy Суффикс -ск- в русской топонимии и проблема наложения морфем в оттопонимических прилагательных Мarianny A. Cechanowicz (2007). Temat ten wciąż nie jest dostatecznie opisany w języku macedońskim. Przedmiotem niniejszego artykułu jest krótka charakterystyka derywatów przymiotnikowych od nazw miejscowych w językach słowiańskich na materiale rosyjskim, polskim i macedońskim. Analiza materiału ma na celu wskazanie zbieżności i różnic w derywacji przymiotników od nazw geograficznych w trzech językach słowiańskich, z których każdy reprezentuje inną podgrupę, rosyjski – wschodnią, polski – zachodnią, a macedoński – południową.

Podstawę materiałową moich rozważań stanowią słowniki ogólne opisywanych języków: Большой толковый словарь русского языка pod redakcją Siergieja А. Kuzniecowa (BTSRJa), Uniwersalny słownik języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza (USJP) oraz indeks nazw geograficznych do sześciotomowego słownika Толковен речник на македонскиот јазик pod redakcją Kirila Koneskiego (ТРМЈ). Każdy z tych słowników notuje nazwy geograficzne oraz derywaty utworzone od nich, co nie jest praktyką powszechną. Dotyczy to zwłaszcza odtoponimicznych nazw mieszkańców i mieszkanek oraz przymiotników. Wynika to z faktu, że są one tworzone seryjnie, a co za tym idzie, produktywność tych klas jest niemal nieograniczona. Ze względów objętościowych, a więc praktycznych, nie są one często brane pod uwagę i nie są ujmowane we wszystkich słownikach (Cieślikowa 1993:29). Łącznie przeanalizowanych zostało 360 przymiotników omawianej klasy w języku rosyjskim, 820 w języku polskim oraz 884 w języku macedońskim. Dysproporcje w liczbie derywatów od podstawowych nazw geograficznych wynika z różnic w sposobie prezentacji materiału w poszczególnych słownikach. Mimo to, także na takim materiale można pokazać pewne ogólne tendencje w słowotwórstwie przymiotników od nazw geograficznych w wybranych językach słowiańskich1. Celem artykułu jest przedstawienie zarysu tego zjawiska.

Wspólną cechą derywacji omawianego typu w języku rosyjskim, polskim oraz macedońskim jest ograniczenie do jednego przyrostka ros. -ский, pol. -ski, mac. -ски oraz jego wariantów rozszerzonych. Przypadki tworzenia derywatów za pomocą innych formantów są izolowane. W materiale języka polskiego znalazło się kilka wyjątków z sufiksem -ny: Antarktyda → antarktyczny, Arktyka → arktyczny, Pacyfik → pacyficzny oraz jeden derywat utworzony za pomocą sufiksu -any: Wisła → wiślany, choć formalnie mogłyby być utworzone za pomocą wariantu sufiksu -ski (-dzki/-cki), np. Tauryda → taurydzki, Attyka → attycki, Bałtyk → bałtycki, Wisła → wiślański. W materiale języka rosyjskiego i macedońskiego brak takich przykładów. Poza wymienionymi przypadkami derywacja przymiotników za pomocą formantu ros. -ский, pol. -ski, mac. -ски ma charakter seryjny. Ponadto nazwy geograficzne w materiale języka polskiego2 stanowią ponad 40% bazy derywacyjnej wszystkich przymiotników z formantem -ski, natomiast w materiale języka macedońskiego jest to około 25%3. Jeśli zaś chodzi o język rosyjski, to jest to 12%, co wynika głównie ze skromnej prezentacji toponimów w materiale źródłowym.

W materiale języka rosyjskiego ponad 90% derywatów utworzona jest za pomocą formantu prostego -ский. Pozostałe formanty są nieliczne, a każdy z nich dołącza do maksymalnie kilku podstaw Wśród nich najbardziej produktywny jest formant -анский, za pomocą którego utworzonych jest 12 przymiotników, np. кубанский. Pozostałe są zupełnie nieliczne, wśród nich: -атский, np. азиятский; -ийский, np. камбоджийский; -еский, np. греческий; -eйский np. европейский; -идский, np. персидский.

Również w materiale języka polskiego większość derywatów została utworzona za pomocą sufiksu prostego -ski (648, około 80%). Przymiotniki omawianego typu są także tworzone przez 14 wariantów rozszerzonych: -ański np. wiślański; -ajski, np. jawajski; -alski, np. prowansalski; -aski, np. papuaski; -atycki, np. azjatycki; -ecki, np. mazowiecki; -ejski, np. galilejski; -eński, np. miśnieński; -icki/-ycki, np. tylżycki; -ijski/-yjski, np. ugandyjski; -itański/-ytański; np. neapolitański; -iński/-yński, np. gruziński; -owski, np. kurpiowski; -oński, np. jerychoński, przy czym za liczne można uznać dwie klasy: derywaty z formantem rozszerzonym -ijski oraz -ański, które tworzą odpowiednio 56 i 53 formacje. Zgodnie z danymi zawartymi w Słowniku nazw miejscowości i mieszkańców pod redakcją Marka Łazińskiego (2008), wysoką produktywnością cechują się derywaty z formantem -owski. W analizowanym przeze mnie materiale źródłowym takich przykładów jest kilka, np. NRD → enerdowski, RFN → erefenowski, jednak tutaj użycie tego formantu związane jest bezpośrednio z jego łączliwością ze skrótowcami (wyj. Kurpie → kurpiowski).

W materiale języka macedońskiego także większość, około 80% wszystkich derywatów, utworzona jest za pomocą sufiksu prostego -ски. Pozostałe przymiotniki tworzy 16 formantów rozszerzonych: -ански, np. тогоански; -ајски, np. абиџајски; -алски, np. провансалски; -ечки, np. словенечки; -ељски, np. бокељски; -енски, np. варненски; -ешки, np. малтешки; -ејски, np. малејски; -ински, np. њукаслински; -итански, np. неаполитански; -ијански, np. сухумијански; -ијски, np. китијски; -овски, np. лесотовски; -овчански, np. ословчански; -онски, np. тобагонски; -ојански, np. русојански. Grupa przymiotników habitatywnych od substantyzowanych nazw miejscowych utworzona jest za pomocą zmiany paradygmatu: Финска → фински, Полска → полски, Шведкса → шведски, Хрватска → хрватски. W materiale języka polskiego również takie przykłady występują: Polska → polski (analogicznie: Małopolska → małopolski, Wielkopolska → wielkopolski), Alaska → alaski. Ponadto zarówno w języku rosyjskim, polskim, jak i macedońskim formanty często łączą się z podstawami przez konektywy, zwykle -j-, np. ros. Xанты → хантыйский, pol. Jura → jurajski, Wenus → wenusjański, mac. Алжир → алжирјански lub -t-, np. pol. Tolu → tolutański. Mogą być one traktowane jako element sufiksu rozszerzonego, lub intermorf dołączane do innego sufiksu (prostego lub rozszerzonego).

Przy omawianych klasach brak jest wyraźnych reguł doboru formantów. W dużej mierze warunkują je czynniki fonologiczne (Urban 2006: 37). Ze względu na obecność dwóch spółgłosek w nagłosie, formant ros. -ский, pol. -ski, mac. -ски w czystej formie często nie łączy się z podstawami bezpośrednio, stąd też stosunkowo duża liczba wariantów rozszerzonych oraz łączenie za pomocą wspomnianych już konektywów. Jak pisze Urban (2006: 37), na dołączenie sufiksu prostego lub rozszerzonego w przypadku nazw geograficznych pochodzenia obcego wpływ może mieć długość podstawy słowotwórczej. Według Kowalik dobór formantu rozszerzonego niekiedy ma inną funkcję i wpływa na zwiększenie wyrazistości derywatu (Kowalik 2017: 108). W przypadku nazw geograficznych obcego pochodzenia o dołączeniu sufiksu prostego lub rozszerzonego może decydować także długość podstawy, np. Akad → akadyjski, ale Achmadabad → achmadabadzki. Toponimy jednosylabowe częściej łączą się z sufiksem rozszerzonym, a dłuższe nazwy z formantem prostym, często też podstawa słowotwórcza jest skracana. Pochodzenie podstawy słowotwórczej według badaczki warunkuje zaś dystrybucję formantów rozszerzonych. Nazwy geograficzne pochodzenia obcego łączą się z formantami -ajski, -ejski, -ijski/-yjski, (np. Jawa → jawajski, Europa → europejski, Cypr → cypryjski4), zaś nazwy rodzime z formantami -iński/-yński5 oraz -owski (np. Łomża → łomżyński, Łazy → łazowski6). Warianty rozszerzone -ański i -eński łączą się z obydwoma typami podstaw (np. Biebrza → biebrzański, Maroko → marokański, Gniezno → gnieźnieński, Genua → genueński). Na dystrybucję pozostałych wariantów rozszerzonych pochodzenie podstawy słowotwórczej nie ma wpływu, a o ich doborze decydują czynniki morfologiczne.

W materiale języka macedońskiego formant -ански dołączają przede wszystkim podstawy zakończone na samogłoskę. Wiele z nich to nazwy pochodzenia obcego, zakończone na samogłoskę inną niż -a, np. Кобе → кобеански, Зимбабве → зимбабвански, Конго → конгоански, Палау → палауански, Перу → перуански. Przy tego typu derywacji formant łączy się z podstawą bezpośrednio i nie powoduje jej dezintegracji. Sufiks rozszerzony -овски dołącza zwykle do podstaw na -o, np. Сантијаго → сантијаговски, Јамусукро → јамусукровски, Лесото → лесотовски. W materiale języka rosyjskiego rozszerzenia formantu podstawowego są nieliczne, a w większości przypadków o doborze konkretnego wariantu decydują czynniki fonologiczne.

Kryterium doboru formantu ros. -ский, pol. -ski, mac. -ски w przypadku podstaw o znaczeniu geograficznym jest wyłącznie semantyczne. Jak już wspomniano wyżej, dodatkowe kryteria – fonologiczne, mogą mieć wpływ na dystrybucję wariantów rozszerzonych. Duża liczba tych wariantów wynika z faktu, że łączliwość formantu w postaci prostej, ze względu na obecność dwu samogłosek w nagłosie, jest ograniczona. Z tego samego powodu jednym z elementów derywacji za pomocą formantu ros. -ский, pol. -ski, mac. -ски są liczne alternacje na szwie morfologicznym. Zmiany morfonologiczne w obrębie tematów w materiale języka rosyjskiego mają tylko częściowo regularny charakter. Formant -ский w języku rosyjskim nie wymusza wielu zmian morfonologicznych w derywatach. Tam, gdzie ze względów fonologicznych sufiks nie może bezpośrednio połączyć się z podstawą, występuje wariant rozszerzony. Sufiks -ский nie występuje bezpośrednio po spółgłoskach л oraz ц. Bez większych przeszkód łączy się z pozostałymi spółgłoskami, np. б: сербский, в: югославский, п: эфиопский, м: римский, ль: брюссельский, р: алжирский. Spółgłoski ж, ш, ч, з, с, г, х, к w połączeniu z formantem -ский nie wymuszają uproszczeń na szwie morfologicznym (por. polski i macedoński), np. эскимосский, гамбургский, казахский, баскский, французский. W przypadku, gdy spółgłoską wygłosową jest |c|, grupa spółgłoskowa na szwie morfologicznym ulega uproszczeniu do |-cki|: Греция → грецкий. Podobnemu uproszczeniu ulega wygłosowe |k|: Словакия → словацкий. Wymiana ta ma jednak charakter nieregularny, a tylnojęzykowe |k| z sufiksem może łączyć się bezpośrednio: Ирак → иракский, lub ulegać palatalizacji |k:č|: Антарктика → антарктический. Częstym zjawiskiem są ucięcia tematów.

W polszczyźnie bez wywoływania żadnych zmian sufiks -ski łączy się z podstawami o wygłosie zakończonym na: w: warszawski, p: etiopski, b: kaszubski, m: kostromski, r: madagaskarski, l: opolski, ń: toruński, j: paragwajski. Po pozostałych spółgłoskach zachodzą alternacje tematowe (zob. Kowalik 1977: 181, Kreja 1970: 119–120). Często dochodzi do uproszczenia wygłosowej grupy spółgłoskowej na styku podstawy i formantu w efekcie czego powstają warianty -cki oraz -dzki według określonych reguł. Wygłosowe spółgłoski s, z, š, ž, ś, ź, g, x, ST, śl w połączeniu z nagłosowym s- upraszczają się do s, np. Lagos → lagoski, Kaukaz → kaukaski, Bangladesz → bangladeski, Paryż → paryski, Białoruś → białoruski, Petersburg → petersburski, Czechy → czeski, Przemyśl → przemyski, Gdański → gdański, Bydgoszcz → bydgoski. Wygłosowe spółgłoski t, d, k, c, č, ʒ,(ǯ), (ć), ǯ w połączeniu z nagłosowym s- upraszczają się do c lub dz, np. Ałmaty → ałmacki, Kapsztad → kapsztadzki, Irak → iracki, Chorwacja → chorwacki, Łódź → łódzki, Sieradz → sieradzki, Łowicz → łowicki. Do wymian samogłoskowych należą wokalizacje, np. |#:e| Litwa → litewski oraz |#:i| Belgia → belgijski. Mają one nieregularny charakter. Tworzeniu przymiotników od rzeczowników na -ia lub -ja towarzyszy często dezintegracja podstawy, np. Serbia → serbski. W procesie derywacji ucięciu ulegają także inne cząstki, np. |-k-|: Malbork → malborski, Helsinki → helsiński.

W przypadku języka macedońskiego sufiks -ски dużo częściej niż w przypadku języka polskiego łączy się z podstawą słowotwórczą bezpośrednio. Łączy się z wygłosami na spółgłoski: п: гваделупски, м: јокохамски, ф: тенерифски, в: тетовски, б: Џуба > џупски7, њ: шампањски, л: анголски, р: андорски, j: бомбајски, т: египетски, д: исламабадски, н: јапонски. Podobnie i tutaj dochodzi do asymilacji wygłosu podstawy i formantu, stąd warianty -чки oraz -шки, zgodnie z zasadami: spółgłoski к, ч, ц w połączeniu z formantem -ски dają wariant -чки, np. Квебек → квебечки, Петрич → петрички, Струмица → струмички. Spółgłoski г, ш, ж, х, в (< х), w połączeniu z formantem -ски dają wariant -шки, np. Хамбург → хамбуршки, Радовиш → радовишки, Бриж → бришки. Аsymilacja з, с + -ски → -шки ma charakter nieregularny, np. Велес → велешки, ale Суса → суски.

Na uwagę zasługują także przymiotniki utworzone od dwuczłonowych nazw miejscowych. Także tutaj trudno ustalić reguły dotyczące tworzenia derywatów. W materiale rosyjskim przykłady są nieliczne, ale mimo to wskazują na nieregularność, np. Ханты-Мансийск > ханты-мансийский, gdzie derywat opiera się na obu członach (z zachowaniem łącznika), ale Марий Эл > марийский, gdzie derywat utworzony jest tylko od pierwszego członu nazwy miejscowej. W polszczyźnie możliwe są trzy warianty. Przymiotniki od nazw dwuczłonowych tworzone są od obu członów, np. Abu-Zabi > abuzabijski (ale obocznie zabijski), Jelenia Góra > jeleniogórski, Bielsk Podlaski > bielskopodlaski. Jeżeli tworzone są tylko od jednego członu, zwykle jest to pierwszy, np. Biała Podlaska > bialski, Emilia-Romania > emiliański, Piotrków Trybunalski > piotrkowski. Nieliczne przymiotniki oparte są o drugi człon nazwy, np. Sri Lanka > lankijski, Port Vila > vilski, Abu-Zabi > zabijski. W materiale języka macedońskiego również możliwe są wymienione wyżej warianty. Większość przymiotników oparta jest na obu członach nazwy, np. Алма Ата > алмаатски, Буенос Аирес > буеносаирески, Демир Капија > демиркаписки. Podobnie jak w pozostałych dwóch językach, także w macedońskim tworzy się przymiotniki od jednego członu, równie często pierwszego, np. Антигва и Барбуда > антигвански (ale także oboczne барбудански), Буркина Фасо > буркински, jak i drugiego, np. Македонски Брод > бродски, Велика Британнија > британски. Warianty oboczne występują przy nazwach złożonych z więcej niż dwóch członów (np. ze spójnikiem), np. Папуа Нова Гвинеја > папуански i папуановогвинејски, Тринидад и Тобаго > тринидадски, тринбагонски i тобагонски, Свети Китс и Невис > китијски, невисијански.

Przymiotniki omawianego typu mogą być motywowane nazwami geograficznymi lub nazwami mieszkańców. W analizowanym przeze mnie materiale pojawiają się niemal wszystkie typy podstaw (tj. nazwy państw, miast, krain geograficznych, obiektów kosmicznych, rzek, jezior, innych obiektów geograficznych oraz etnonimy). Szczególnie licznych jest kilka grup. W materiale języka rosyjskiego przymiotniki motywują się przez:

a) nazwy państw, np. Австрия → австрийский, Азербайджан → азербайджанский, Aнглия → английский, Бельгия → бельгийский, Венесуэла → венесуэльский, Эфиопия → эфиопский, Япония → японский, Израиль → израильский, Ирак → иракский, Лаос → лаосский;

b) nazwy regionów, np. Бавария → баварский, Удмуртия → удмуртский, Адыгея → адыгейский, Чечня → чеченский,

c) nazwy grup etnicznych, np. башкиры → башкирский, ингуши → ингушский, инки → инкский, уйгуры → уйгурский.

Dużo szerszy zakres znaczenia podstawy słowotwórczej odnotowałam w pozostałych dwóch językach. W materiale języka polskiego przymiotniki habitatywne można podzielić na kilka licznych klas:

a) przymiotniki motywowane nazwami państw, np. Polska → polski, Rosja → rosyjski, Argentyna → argentyński, Botswana → botswański, Dominikana → dominikański, Ekwador → ekwadorski, Estonia → estoński, Ghana → ghański, Gwatemala → gwatemalski, Macedonia → macedoński, Chorwacja → chorwacki, Indonezja → indonezyjski, Namibia → namibijski, Surinam → surinamski;

b) przymiotniki motywowane nazwami miejscowości, np. Berlin → berliński, Brasilia → brasilijski, Canberra → canberski, Dardanele → dardanelski, Dublin → dubliński, Elbląg → elbląski, Helsinki → helsiński, Caracas → karakaski, Kostroma → kostromski, Paryż → paryski, Lizbona → lizboński;

c) przymiotniki motywowane nazwami regionów (geograficznych lub administracyjnych), np. Abisynia → abisyński, Abruzja → abruzyjski, Brandenburgia → brandenburski, Górny Śląsk → górnośląski, Flandria → flandryjski, Gagauzja → gagauski, Kalabria → kalabryjski, Kalifornia → kalifornijski, Kaszuby → kaszubski, Laponia → lapoński, Liguria → liguryjski, Meklemburgia → meklemburski, Owernia → owernijski, Dalmacja → dalmacki;

d) przymiotniki utworzone od nazw krain historycznych, np. Fenicja → fenicki, Hellada → helladzki, Helwecja → helwecki, Kolchida → kolchidzki, Anatolia → anatolijski, Andegawenia → andegaweński, Arkadia → arkadyjski, Babilonia → babiloński, Asyria → asyryjski, Besarabia → besarabski;

e) nieliczne są derywaty oparte na podstawowej nazwie grupy etnicznej, np. Eskimos → eskimoski, Słowianin → słowiański, Karaim → karaimski.

TRMJ notuje derywaty motywowane nazwami:

a) państw, np. Австралија → австралиски, Азербејџан → азербејџански, Белгија → белгиски, Бугарија → бугарски, Габон → габонски, Гватемала → гватемалски, Ерменија → ерменски, Исланд → исладски, Кенија → кениски, Латвија → латвиски, Пакистан → пакистански, Романија → романски, Тајван → тајвански;

b) miejscowości, np. Абу Даби → абудабиски, Амстердам → амстердамски, Барселона → барселонски, Богданци → богднаски, Варшава → варшавски, Вроцлав → вроцлавски, Гдањск → гдањски, Детроит → детроитски, Женева → женевски, Каракас → каракаски, Лусака → лусачки, Масеру → масеруски, Москва → московски, Рејкјавик → рејкјавички, Софија → софиски;

c) regionów (geograficznych i administracyjnych), np. Абисинија → абисинкси, Абхазија → абхазиски, Баварија → баварски, Балкан → балкански, Баскија → баскиски, Јукатан → јукатански, Камчатка → камчатски, Патагонија → патагонски, Сахалин → сахалински;

d) innych obiektów geograficznych (pasm górskich, szczytów, rzek, mórz, jezior, cieśnin, itp.), np. Алпи → алпски, Анди → андски, Aмазонка → амазонски, Бајкал → бајкалски, Балтик → балтички, Босфор → босфорски, Вардар → вардарски, Галичник → галички, Днепар → днепарски, Нева → невски, Пелистер → пелистерски;

e) kontynentów, np. Азија → азиски, Европа → европски, Евроазија → евроазиски, Океанија → океаниски;

f) część podstaw to nazwy grup etnicznych, np. Татар → татарски, Азијат → азијатски, Африканер → африканерски, Еским → ескимски, Келт → келтски, Копт → коптски, Ром → ромски, Пигмеј → пигмејски, Циган → цигански;

Nie jest łatwe w przypadku omawianych przymiotników habitatywnych ustalenie podstawy słowotwórczej. Większość takich derywatów może motywować się równolegle przez nazwy mieszkańców, np. pol. Szwajcaria → szwajcarski, Szwajcar → szwajcarski. Derywaty jednak, w zależności od użycia, będą odnosiły się zarówno do nazw własnych miejsc, jak i nazw ich mieszkańców. Np. szwajcarskie sery – ‚sery produkowane w Szwajcarii’, szwajcarska precyzja – ‚precyzja taka jak Szwajcarów’. Nieliczne są przykłady, gdzie możliwa jest tylko jedna podstawa, np. ros. Литовец → литовский, pol. Duńczyk → duński, mac. Кинез → кинески, gdy podstawą słowotwórczą jest etnonim lub gdy przymiotnik utworzony jest od nazwy miejsca, nie zaś mieszkańca, np. ros. Москва → московский (por. Москвич), pol. Gdańsk → gdański, mac. Скопје → скопски8 (Urban 2006: 38, 42; Łopatin, Ułuchanow 2016: 630; Koneski 2003: 98). Także słowniki źródłowe nie są zgodne co do wyjściowego rzeczownika – USJP oraz TRMJ notują omawiane derywaty jako pochodne nazw miejscowych, BTSRJa zaś -nazwy narodowości oraz nazwy etniczne. Ustalenie podstawy słowotwórczej możliwe jest jednak jedynie w określonym kontekście, co pokazują wyżej przytoczone przykłady. Wynika to z faktu, że przymiotniki odtoponimiczne należą do derywatów transpozycyjnych, a więc takich, które nie zmieniają znaczenia względem podstawy słowotwórczej, a formanty mają tu jedynie funkcję gramatyczną polegającą na zmianie kategorii części mowy. Dwumotywacyjność może wpływać na relacje formalne między podstawą słowotwórczą, a derywatem. Wyodrębnienie sufiksu zależne jest od parafrazy słowotwórczej oraz znaczenia kontekstowego; etnonimy i toponimy będą miały różny związek formalny z formantem słowotwórczym, np. ros. Перу > перу-анский, ale перуанец > перуан-ский, a więc w drugim wypadku derywat będzie należał do przymiotników z formantem prostym. Etnonimy w tych przypadkach są bliższe formalnie derywatom niż toponimy.

W związku z tym znaczenie derywatu można określić jedynie na podstawie jego użycia kontekstowego. Znaczenia kontekstowe wyrażane przez przymiotniki zależą głównie od charakteru semantycznego ich podstaw słowotwórczych. Ze względu na to, że podstawy analizowanych przymiotników należą do jednego pola semantycznego, znacznie wpływa to na ograniczenie pełnionych przez nie funkcji. Do określenia funkcji tekstowych przymiotników habitatywnych wykorzystuję model zaproponowany przez Krystynę Kallas w Gramatyce współczesnego języka polskiego. Morfologia (GWJPM 1998). Na model ten składają się relacje rzeczownika będącego podstawą słowotwórczą oraz rzeczownika przez derywat określanego. W większości z zaproponowanych przez autorkę relacji największy wpływ na znaczenie kontekstowe ma znaczenie podstawy słowotwórczej.

Określenie funkcji semantycznych derywatów transpozycyjnych determinowane jest zatem przez kontekst rzeczownikowy (tj. przymiotnik + rzeczownik określany). Przymiotniki habitatywne mogą występować w roli subiektu, gdy rzeczownik podstawy nazywa subiekt, a rzeczownik określany czynność przy niewyrażonym predykacie, np. ros. румынские территориальные претензии ‘roszczenia terytorialne wysuwane przez Rumunię’, kino amerykańskie ‘kino tworzone przez Amerykanów’, италијанско сликарство ‘malarstwo włoskich artystów’. W przytoczonych przykładach nazwy miejscowe lub nazwy mieszkańców występują w roli wykonawcy czynności.

Derywaty odtoponimiczne występują w znaczeniu dzierżawczym, gdy podstawa słowotwórcza nazywa posiadacza, a rzeczownik określany – obiekt posiadania. Znaczenie dzierżawcze charakterystyczne jest dla przymiotników mających w podstawie rzeczownik osobowy, ponieważ posiadaczem może być jedynie człowiek (lub zbiorowość ludzka) (Nagórko 1987: 24, Urban 2006: 132). W tych wypadkach nazwa kraju oznacza ogół jego mieszkańców, np. ros. российский газ ‘gaz należący do Rosji’, hiszpańska flota ‘flota należąca do Hiszpanii’ британска колонија ‘kolonia należąca do Wielkiej Brytanii’, francuskie tereny zamorskie, itp.

Przymiotniki tej klasy mogą także wskazywać na element zbioru pod warunkiem, że rzeczownik określany ma znaczenie kolektywne, np. ludy mongolskie ‘ludy składające się z Mongołów, mieszkańców Mongolii’, албанско малцинство ‘mniejszość składająca się z Albańczyków, obywateli Albanii’;

Rzeczowniki w podstawie derywatów, o których mowa mogą stanowić podstawę porównania. W tej relacji określany rzeczownik jest członem porównywanym. W funkcji tej często występują przymiotniki od nazw narodowości, wówczas rzeczowniki określane nazywają ich charakterystyczne cechy. W takich połączeniach zachodzi neutralizacja opozycji semantycznej, np. włoski temperament 1) ‚temperament Włocha’ (SUB) 2) ‚temperament taki jak Włocha’ (SIMIL); ros. германская точность ‚dokładność jak u Niemca’, еврейская жадность, pol. francuski styl ‚styl jak u Francuza’, szwajcarska precyzja ‚precyzja taka jak u Szwajcara’, mac. германски квалитет ‚jakość taka jak u Niemca’, англиски хумор.

Niektóre przymiotniki które pełnią jedynie funkcję nominalną i zawężają zakres znaczenia rzeczownika, połączenia typu: ros. итaльянский композитор, pol. angielski pisarz, mac. холандски сликар można sparafrazować: ‘ten kompozytor to Włoch, pochodzi z Włoch‘, ‘ten pisarz to Anglik’ itd.

Przymiotniki omawianego typu dość licznie występują w użyciu lokatywnym. W takim użyciu podstawa przymiotnika nazywa miejsce lub kierunek, a rzeczownik określany lokalizowany obiekt, bądź cechę charakterystyczną krajobrazu lub wyrób, np. ros. швейцарские часы ‚zegarek produkowany w Szwajcarii’, московские улицы ‚ulice znajdujące się w Moskwie’, океанические острова ‚które znajdują się na oceanie’, сельская школа ‚znajdująca się na wsi’, pol. włoskie wina ‚wina produkowane we Włoszech’, kuchnia azjatycka ‚kuchnia tworzona w Azji’, porcelana bolesławiecka, toruńskie pierniki, tatrzańskie szczyty, mac. шумски јагоди ‚jagody, które rosną w lesie’, норвешки фјордови ‚fiordy w Norwegii’, грчки острови, шарпланинско сирење, кафеански маси, аеродромска продавница. Niekiedy rzeczownik określany nazywa czynność, np. żegluga śródziemnomorska 'żegluga po Morzu Śródziemnym', powstanie wielkopolskie.

Różnica w liczbie derywatów od podstawowych nazw geograficznych wynika z różnic w sposobie prezentacji materiału w poszczególnych słownikach, jednak to formant -ski i jego ekwiwalenty specjalizuje się niemal bezwyjątkowo w tworzeniu przymiotników odtoponimicznych. Derywacja przymiotników za pomocą formantu ros. -ский, pol. -ski, mac. -ски ma zatem charakter seryjny w omawianych językach. Z przeprowadzonej analizy widać, że dystrybucja formantów rozszerzonych ma nieregularny charakter. Różnice w tym zakresie można też zauważyć pomiędzy analizowanymi językami. Nasuwa się wniosek, że mnogość wariantów rozszerzonych wymuszona jest czynnikami fonologicznymi: obecność dwu spółgłosek w nagłosie nie sprzyja łączliwości z niektórymi typami podstaw. Z tego samego powodu derywacji za pomocą omawianego sufiksu towarzyszy szereg alternacji na szwie morfologicznym. Wszystkie te cechy derywacji odtoponimicznej przekładają się na trudności w posługiwaniu się nimi i tworzenia ich w praktyce.

1 Jako źródło materiału zostały wybrane słowniki ogólne, ponieważ prezentowany w niniejszym artykule materiał stanowi wycinek szerszego badania dotyczącego derywacji przymiotników odrzeczownikowych w językach słowiańskich.

2 Pośród wszystkich przymiotników zawierających inwariantny sufiks -ский/-ski/-ски w materiale źródłowym.

3 Dane dotyczą materiału z wymienionych słowników. Źródło: badania własne.

4 Produktywnym typem słowotwórczym są jedynie derywaty z formantem -ijski/-yjski, pozostałe dwa tworzą po kilka przymiotników habitatywnych.

5 Jest jednak poświadczonych kilka formacji utworzonych od podstaw pochodzenia obcego z tym formantem, por. Gruzja → gruziński, Florencja → florentyński, Dalmacja → dalmatyński.

6 W analizowanym materiale występują wyłącznie derywaty motywowane przez skrótowce, np. NRD → enerdowski, RFN → erefenowski. Wariant rozszerzony -owski regularnie tworzy derywaty od skrótowców, także nie odnoszących się do nazw geograficznych.

7 Ubezdźwięcznienie wygłosowego -б przekłada się także na pisownię (Koneski 2003: 94–95).

8 W BTSRJa przymiotniki habitatywne są opisane jako derywaty od etnonimów, co można tłumaczyć po pierwsze bliższą relacją formalną rzeczownika podstawy i derywatu, po drugie – konsekwencją, ponieważ znaczna część przymiotników motywuje się przez nazwy grup etnicznych, które nie mają odpowiednika w postaci toponimu.

Bibliografia

Cechanowicz, Marianna Aleksandrowna (2007) „Суффикс -ск- в русской топонимии и проблема наложения морфем в оттопонимических прилагательных”. [„Suffiks -sk- w russkoj toponimii i problema nałożenija morfiem w ottoponimiczeskich priłagatiel’nych”]. [W:] „Вестник ПСТГУ“ 2007, 3(9); 14–22.

Cieślikowa, Aleksandra (1993) „Leksykografia nazw własnych a leksykografia nazw pospolitych”. [W:] Władysław Lubaś, Franciszek Sowa (red.) Wokół słownika współczesnego języka polskiego III. Zakres selekcji i informacji. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN; 23–33.

Dubisz, Stanisław (red.) (2003) Uniwersalny słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Grzegorczykowa, Renata, Roman Laskowski, Henryk Wróbel (red.) (1998) Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Koneski, Kiril (2003) Зборообразувањето во современиот македонски јазик. [Zboroobrazuvanieto vo sovremeniot makedosnki jazik]. Skopje: Filološki fakultet „Blaže Koneski”.

Koneski, Kiril (ed.) (2003–2014) Толковен речник на македонскиот јазик I–VI. [Tolkoven recnik na makedonskiot jazik I–VI]. Skopje.

Kowalik, Krystyna (1977) Budowa morfologiczna przymiotników polskich. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Kowalik, Krystyna (2017) „Na marginesie słowotwórstwa przymiotników od nazw miejscowości w języku polskim”. [W:] Onomastica, t. LXI/2. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN; 105–116.

Kreja, Bogusław (1970) „Budowa słowotwórcza a budowa fonetyczna wyrazów”. [W:] Język Polski L, z.2. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego; 119–131.

Kuzniecow, Siergiej Aleksandrowicz (red.) (2008) Большой толковый словарь русского языка [Bolszoj tołkowyj słowar’ russkogo jazika.] Sankt-Petersburg.

Lewaszow, Jewgienij Aleksandrowicz (2003) „Mirowaja toponimika. Priłagatiel’nyje ot gieograficzeskich nazwanij. Słowar’-sprawocznik” [„Мировая топонимика. Прилагательные от географических названий. Словарь-справочник”]. Sankt-Petersburg.

Łopatin, Władimir Władimirowicz, Igor’ Stiepanowicz Ułuchanow Словарь аффиксальных морфем современного русского языка. [Słowar’ affiksalnych morfem sowriemiennogo russkogo jazika]. Moskwa 2016.

Nagórko, Alicja (1987) Zagadnienia derywacji przymiotników. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Urban, Małgorzata (2006) Współczesne przymiotniki odrzeczownikowe z wybranymi formantami sufiksalnymi. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Received:

21/07/2023

Reviewed:

10/09/2023

Accepted:

25/09/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.23

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Michał Szawerna

University of Wrocław, Faculty of Philology

e-mail: michal.szawerna@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0002-1196-6834

Film Genre and Theories of Conceptual Representation: Toward a Schema-Based Account of Film Genre Oriented to Multimodal Cognitive Linguistics

Abstract

The topic of this article is situated at the intersection of cognitive linguistics, multimodality studies, film studies, psychology, and genre theory. The article’s goal is to contribute to multimodal cognitive linguistics by discussing the concept of “film genre”, which has so far been under-represented in this research area, from the perspective of major theories of conceptual representation with a view to characterizing film genre as a viable theoretical concept of multimodal cognitive linguistics. Specifically, the schema-based characterization of the concept of film genre proposed in this article is meant to account for such theoretically problematic aspects of film genres and their filmic exemplifications as textualization, inclusiveness, exclusiveness, hierarchicality, and filmic multivalency.

Keywords: film genre, cognitive linguistics, multimodality, categorization, conceptual representation, schema theory, conceptual metaphor

1. Introduction and Theoretical Background

Recent years have seen a surge of publications in the research area that has come to be known as “multimodal cognitive linguistics” (Langlotz 2015: 55; Moya Guijarro [2013] 2015: 117). The scope of this research area is jointly defined by the basic tenets of multimodality studies and cognitive linguistics. On the one hand, multimodal cognitive linguistics (henceforth, MCL) embraces the following tenets of multimodality studies: (1) the view that communication almost invariably involves simultaneous, coordinated use of multiple established means of making meaning referred to as “modes” (see: e.g. Jewitt and Kress 2003: 1–2; Jewitt, Bezemer, and O’Halloran 2016: 2–4; Bateman, Wildfeuer, and Hiippala 2017: 15) and (2) the view that advertisements, animations, cartoons, comics, feature films, musical pieces, paintings, posters, sculptures, tourist brochures, and other kinds of systematically organized ‘modal ensembles’ (Bezemer and Kress 2016: 6) constitute multimodal “texts” (see: e.g. Kress and van Leeuwen 2001: 24; Bateman, Wildfeuer, and Hiippala 2017: 132; Post 2017: 20–21). On the other hand, MCL subscribes to a central tenet of cognitive linguistics whereby verbal and non-verbal communication are both guided by the same mode-independent conceptual mechanisms, notably categorization, conceptual metaphor, conceptual metonymy, and conceptual integration (a.k.a. conceptual blending) (Forceville 2016, 2021; Szawerna 2020: 190, 2021: 319; Szawerna and Zygmunt 2023: 80).

The goal of the research in MCL, which is considered a major linguistically informed area of research into the workings of modal ensembles (Pinar Sanz [2013] 2015: 2), has been to shed light on how mode-independent conceptual mechanisms guide the creation and interpretation of a broad range of multimodal texts. This is evident across a range of publications in MCL, such as Abbott and Forceville (2011), Abdel-Raheem (2019), Caballero (2009), Coëgnarts and Kravanja (2012, 2015), Díaz Vera ([2013] 2015), Díaz Vera and Manrique-Antón (2015), Eerden (2009), Eggertson and Forceville (2009), El Rafaie (2009), Fahlenbrach (2016, 2017), Forceville (1996, 2005, [2013] 2015), Forceville and Jeulink (2011), Forceville and Kashanizadeh (2020), Forceville and Paling (2018), Forceville, Veale, and Feyaerts (2010), Górska (2020), Müller and Kappelhoff (2018), Ortiz (2015), Popa ([2013] 2015), Potsch and Williams (2012), Rohdin (2009), Schilperoord and Maes (2009), Shinohara and Matsunaka (2009), Szawerna (2017), Szawerna and Zygmunt (2023), Teng (2009), Urios-Aparisi (2009), and Yu (2009).

This article is an attempt to contribute to MCL by considering the concept of “film genre” from the perspective of theories of conceptual representation (a.k.a. categorization theories). This concept has been under-represented in MCL despite the fact that the film-oriented strand of multimodal cognitive linguistic research has been a burgeoning one (Forceville 2016, 2021). Arguably, film genre has also been a largely under-represented concept in MCL’s parent academic field of multimodality studies. It is only mentioned in passing on a handful of pages in Bateman and Schmidt (2012), and even Tseng (2013), whose ideas have in no small measure informed this article, discusses it somewhat tangentially. This is somewhat surprising because, on the one hand, film genres have been of major concern in academic fields whose interests are to some extent convergent with those of multimodality studies, such as film studies (see: e.g. Altman [1999] 2000; Chandler [1997] 2000; Stam 2000; Langford 2005) and transmedial narratology (Ryan 2004; Alber and Hansen 2014), and, on the other hand, film genres seem very real to filmmakers, producers, viewers, reviewers, and critics (see: e.g. Post 2017: 43−67).

The attempt undertaken here seems worthwhile for three reasons. Firstly, certain popular film genres, such as filmic fantasy, horror, and science fiction abound in characters, objects, and settings that are particularly amenable to being analyzed from the perspective of MCL as metaphorical, metonymic, metaphtonymic (Goossens 1990), or blended representations (Szawerna and Zygmunt 2023). Secondly, many, if not most, mainstream films produced today are aptly characterizable as film genre hybrids which variously mix two or more genres into increasingly more exotic combinations.1 Understanding film genre from the perspective of MCL may facilitate the analysis of such filmic hybrids as multimodal conceptual blends. Thirdly, and most importantly, the characterization of film genres put forward in this article is intended to account for various oft-noted characteristics of film genres and their filmic exemplifications, such as, “textualization” of film genres, whereby genres are embedded in individual films, “inclusiveness”of film genres, whereby they are typically exemplified by films that vary, sometimes quite dramatically, in terms of their thematic, iconographic, and narrative makeup, ‘exclusiveness’ of film genres, whereby film genres are typically characterized with reference to a handful of films that are widely regarded as highly representative examples of their genre, “hierarchicality” of film genres, whereby highly inclusive film-genre categories comprise less inclusive film-genre categories, which in turn comprise even less inclusive genre categories, and “filmic multivalency” (a.k.a. “genre mixing” or “genre hybridity”), whereby individual films may, and often do, exemplify more than one film genre.

Structurally, this introductory section is followed by the article’s main body, which in turn resolves into four sections. The first section focuses on film genres as conceptual categories organized according to the principles of similarity-based theories of conceptual representation: the classical theory, the family resemblance theory and the prototype theory as well as, albeit to a lesser extent, the exemplar theory. This section demonstrates that similarity based accounts of film genre, which are implicit in non-expert discussions of film genres, films, and the categorizing relations between film genres and films, are to a large extent founded on metaphorical objectification of films and film genres (i.e. their conceptual reification as physical objects), rather than on systematic observation of generic properties of films. The second section discusses problems inherent in similarity-based accounts of film genres and argues for their schema-based characterization framed in the context of a current theory problematizing films as multimodal texts. The third section outlines this kind of schema-based characterization of film genres. The fourth section discusses the advantages of the proposed schema-based characterization of film genres over similarity-based accounts with relation to such thorny issues as textualization of film genres, inclusiveness as well as exclusiveness of film genres, hierarchicality of film genres, and filmic multivalency. The main body of the article is followed by the concluding section, which situates the findings of the article with relation to the goal set in the introduction.

2. Similarity-Based Accounts of Film Genres

Film genres are often characterized according to the principles of the classical theory of categorization, especially by non-experts. In the classical theory, concepts are conceived of as discrete, mutually exclusive, and internally homogenous categories whose membership is defined in terms of closed sets of individually necessary and collectively sufficient attributes, which are binary rather than gradable (cf. Komatsu 1992: 502; Taylor [1989] 2003: 20–26).

For example, the concept “square” is definable in terms of the classical theory as a shape that has (1) equal sides connected at (2) right angles. These two attributes (1. equal sides, 2. right angles) are individually necessary and collectively sufficient for squares, which means that a shape qualifies as a square only if it possesses both of these attributes, but other attributes (such as those pertaining to the shape’s size or orientation) are considered redundant. If either of the two defining attributes is left out, the extension of the category changes by allowing other shapes to be included. A category of shapes defined solely in terms of right angles includes not only squares, but also rectangles, as its members, and a category of shapes defined solely in terms of equal sides comprises various equilateral polygons: equilateral triangles, squares, rhombuses, etc. Conceived of in accordance with the classical theory, the category of squares has discrete boundaries (A shape either qualifies as a square or it does not), homogenous internal structure (All squares are equally good representatives of the category), and its necessary and sufficient attributes are objectively verifiable (observable, measurable) properties of its members. On this account, squares have a fixed identity, determined once and for all by the category’s defining attributes.

The implicit understanding of film genres as classical categories by non-experts becomes apparent in online discussions of the genre status of popular films. A case in point is a discussion initiated by a freelance feature writer Elle Hunt, who is neither a film critic nor a film reviewer, of Ridley Scott’s Alien (1979) and, albeit to a lesser degree, the film’s sequels. On April 6, 2021, Hunt posted a poll concerning the genre identity of Alien on the American microblogging and social networking service Twitter.2 The topic of the poll was somewhat provocatively framed as a controversy by the heading “Settle an argument: is Alien a horror film? Give reasons why pls”, and the poll generated a very high turnout of nearly 120,000 recorded votes. While the results were unsurprising, with 93.7 percent of the respondents answering Hunt’s question in the affirmative, the comments posted by the poll’s initiator and her respondents seem quite symptomatic of how many non-experts conceive of film genres.

In an answer to several comments in which some of Hunt’s respondents emphatically confirmed the genre status of Alien as a horror film, Hunt said that this film is not a horror because “horror cannot be set in space.” This statement may sound factually problematic, but whether or not it is factually true is less important here than what it reveals about Hunt’s idea of filmic horror and of film genres in general. In particular, it indicates that Hunt conceives of film genres as classical categories, definable in terms of binary attributes like “can/cannot be set in space,” i.e. as categories with fixed identities and “clear, stable identities and borders” (Altman [1999] 2000: 16), whose membership is an all-or-nothing affair. Additionally, by arguing that Alien is not a horror film because horrors cannot be set in space, Hunt implicitly subscribed to a form of exclusionary fallacy whereby an individual film cannot exemplify more than one category of film genre. In other words, Hunt seems to believe that “[i]ndividual films belong wholly and permanently to a single genre” (Altman [1999] 2000: 18).

The understanding of film genres as classical categories is also implicit in the comments posted by multiple respondents of Hunt’s poll, who may or may not agree with Hunt on the genre status of Alien, but seem to subscribe to the concomitant exclusionary fallacy whereby an individual film belongs to a single genre, to the exclusion of others. Some of the respondents simply identified Alien and/or its sequels as belonging to one film-genre category or another (“Yes. Alien is a horror. Aliens is a war movie,” “It’s a horror movie,” “Absolutely, Ridley Scott’s version was undoubtedly a horror film,” “For me it’s body horror,” “However, Aliens is an adventure film,” “Alien is a thriller”). Others justified their choices by listing what they consider to be the defining attributes of the film genre ascribed to Alien (“It’s horror, in my opinion, as it frequently elicits intense feelings of fear, shock, and disgust,” “No it’s a sci-fi monster movie. There are no ghosts, serial killers or zombies. Just because a movie is scary, doesn’t make it a horror film,” “Horror as a genre is defined by the emotions it evokes. ALIEN evokes those emotions. It’s all there – rising dread, very personal stakes, jump scares, the safe place made suddenly unsafe. That it’s set in space doesn’t change any of that — horror is not defined by setting”).

But film genres are very different from squares, and it has been widely noted that unlike the latter category, film genres refuse to conform to the principles of the classical theory of categorization. According to film critics, film-genre categories are not “monolithic” (Stam 2000: 128), and their boundaries are fuzzy rather than discrete, with individual films typically possessing attributes characteristic of two or more film genres (Altman [1999] 2000: 130−131, 135, 141; Stam 2000: 128; Johnston 2011: 11, 23−25; Allison 2016: 254). Just as their boundaries are regarded as non-discrete, the internal structure of film-genre categories is considered non-homogeneous, which is attributed by film critics to the way film genres emerge and then evolve, according to the principle of “sameness and variety” (Langford 2005: 7). This means that new films are on the one hand designed to reproduce various thematic, iconographic, and/or narrative elements from previous films in order to satisfy genre-related expectations of their target viewers, and on the other hand they are designed to introduce enough thematic, iconographic, and/or narrative novelty to induce the viewers to see them.

According to Altman, this interplay of familiarity and novelty recurs cyclically:

Once a genre is recognized and practiced throughout the industry, individual studios have no further economic interest in practising it as such (especially in their prestige productions); instead, they seek to create new cycles by associating a new type of material or approach with an existing genre, thus initiating a new round of generification. (Altman [1999] 2000: 62)

Film critics have also pointed out that film genres do not make up classical categories because the sets of necessary and sufficient attributes that would define them are impossible to specify in a non-arbitrary fashion. In other words, there are no “rigid rules of inclusion and exclusion” (Gledhill 1985: 60) for film genres, and that is why they “are not discrete systems, consisting of a fixed number of listable items” (Gledhill 1985: 64). Since film critics generally concur that film-genre categories are not structured according to the principles of the classical theory of categorization, a question arises concerning the reasons why many non-experts seem convinced that film genres are indeed characterizable in terms of necessary and sufficient attributes.

One answer to this question is that the popular conception of film genres as classical categories is based not so much on systematic observation of genre-related properties of individual films as on the way non-experts make sense of abstractions in general, and complex abstract categories like film genres in particular, that is, by reifying them conceptually as physical objects. Research in the field of conceptual metaphor theory has shown that due to the phylogenetic and ontogenetic primacy of the concept of object over other concepts (Szwedek 2008: 310−312), human conceptualizers regularly metaphorize non-physical entities in the abstract domains of time (events, states, periods, etc.), emotions (fear, anger, love, etc.), reasoning (mind, idea, thought, etc.), and many others, as physical objects (Radden and Dirven 2007: 82).

Proponents of conceptual metaphor theory have observed that metaphorical reification of abstract entities as objects, referred to as objectification (Szwedek 2000, 2002), affords conceptualizers a number of advantages: it allows them to make sense of these abstractions by referring to them, quantifying them, identifying their particular aspects, ascribing properties (orientation, structure, function, etc.) to them, construing them as causes, acting with respect to them in a certain way, and so on (Lakoff and Johnson 1980: 25−32). But there are disadvantages, too. Conceptual metaphorization is said to highlight as much as it hides (see: e.g. Kövecses [2002] 2010: 91−103), and while metaphorical objectification of abstractions provides the conceptualizers with a sense of understanding (Lakoff and Johnson 1980: 26), it does in fact seriously downplay the multifaceted complexity of these abstract entities by creating the illusion that they are not unlike standardized, mass produced objects (say, golf balls, pencils, or paper clips): bounded, replicable things with firmly established identities that persist over time.

Like the non-physical entities listed above, films and film genres are much more abstract than physical objects. Unlike golf balls, pencils, or paper clips, which by and large persist over time in a relatively unchanged form, a film is something that happens: a transient multimodal event that unfolds over a certain period of time. Yet, like other temporally bounded events (Radden and Dirven 2007: 82), films are regularly objectified because conceptualizers (filmmakers, producers, viewers, reviewers, and critics) need to refer to them, quantify them, identify their particular aspects, ascribe properties to them, etc. Arguably, conceptual objectification of films gives rise to a metaphorical entailment3 whereby generic properties of films are construed as their readily identifiable characteristics, akin to sensorially perceptible attributes of physical objects (color, shape, size, weight, rigidity, texture, etc.), that persist over time in an unchanged form. Metaphorization of films as objects with fixed generic characteristics may be taken to motivate the objectification of the generic categories films are associated with, that is, film genres themselves, as permanently established containers with “clear, stable identities and borders” (Altman [1999] 2000: 16).

If films are metaphorized as physical objects and film genres as box-like containers, it stands to reason that the categorizing relations between films and film genres are understood in terms of a logic of spatial containment based on conceptualizers’ recurrent observation of and interaction with various containers and their contents (cf. Johnson 1987: 39−40). More specifically, the spatial logic mapped onto the categorizing relation between films and film genres is based on the experience-based knowledge that certain topological properties of containers, in particular the discreteness and impenetrability of their boundaries, prevent an object from being situated in more than one container at any given time unless the containers are of graduated sizes, so that a smaller container fits inside the next larger container (as is the case with Chinese boxes and Russian dolls). The mapping of this spatial logic onto the relation between films and film genres gives rise to another metaphorical entailment, whereby “[i]ndividual films belong wholly and permanently to a single genre” (Altman [1999] 2000: 18).

On the whole, then, metaphorical construal of films as objects, film genres as containers, and the categorizing relations between films and film genres as spatial relations between objects and containers seems to provide a conceptual foundation for the idea that film genres constitute classical categories. As indicated previously, this idea is now largely rejected by the community of film critics, but it is espoused by non-expert film viewers, such as the respondents of Hunt’s Tweeter poll on the generic status of Alien. But the participants of Hunt’s poll did not all respond alike. In reaction to the comments posted by Hunt and those who seem to implicitly subscribe to the view of film genres as classical categories, some of the poll’s respondents addressed the exclusionary fallacy concomitant with this view by observing that there is no reason why Alien should belong to only one category of film genre, and that it is in fact both a horror film and a science fiction film (“Scifi and horror aren’t mutually exclusive, a film can be more than one category. I say it’s both scifi and horror. It’s [sic] premise requires scifi, but killer monster is horror,” “Her argument seems to be that science fiction and horror are mutually exclusive. I don’t get it either,” “Yeah, Alien is horror and science fiction at the same time,” “It’s a sci-fi horror film. Movies can be classified as more than one genre.”).

Viewed from the perspective of theories of conceptual representation, the comments posted by the respondents of Hunt’s poll who expressed the view that an individual film may exemplify more than one generic category indicate that their understanding of film genres is consonant with the idea that categories are structured according to the principles of the so-called family resemblance theory of categorization, inspired by Wittgenstein’s ([1953 /1936–1946/] 1953: 66−67) seminal discussion of various games conceived of as forming a kind of family, and its direct intellectual descendant, the so-called prototype theory of categorization (Rosch 1975, 1977, 1978). According to Komatsu (1992: 504), the family resemblance theory replaced the restrictive requirement of the classical theory whereby all category members share a set of necessary and sufficient conditions with a considerably less restrictive requirement that an attribute featuring in the description of a category be shared by a minimum of two category members, which are then said to bear a family resemblance to each other.

Due to the family resemblance requirement, attributes are not all on a par with each other, but instead differ in terms of their relative prominence, or “weight”, which is in turn directly proportional to the number of category members a given attribute applies to. Komatsu (1992: 503–504) explains that the variable weights of the attributes describing a category are indicative of the central tendencies observable in this category insofar as they reflect the variable similarity between an individual member of a category and its remaining members. The degree to which an individual member of a category is similar to its remaining members is directly proportional to the degree of the member’s prototypicality: the greater the similarity is for a given member, the more prototypical the member is for the category as a whole. Since prototypicality is a matter of degree, category membership is gradable: the members of a category vary in terms of how representative they are of the category they belong to. As a result, categories are not discrete, and the boundaries between them are fuzzy rather than clear-cut.

In the area of film-oriented MCL, the family resemblance theory and the prototype theory afford an advantage over the classical theory of categorization by providing a rudimentary account of certain oft-noted characteristics of film genres, films, and the categorizing relations between film genres and films. For example, since the two theories make no requirement that a fixed set of necessary and sufficient attributes apply to each and every member of a category, they account for “filmic multivalency” (Altman [1999] 2000: 135) by allowing individual films, such as the above-referenced Alien (1979), to possess attributes characteristic of more than one film genre. Perhaps more importantly, the family resemblance theory and the prototype theory reconcile what seem to be mutually incompatible attributes of film genres: their inclusiveness, whereby popular film-genre categories comprise films that vary enormously in terms of their thematic, iconographic, and narrative makeup, and their exclusiveness, whereby popular film genres are in each case characterized with reference to a handful of films that are widely regarded as highly representative examples of their genre (see: Altman [1999 /1984/] 2000: 216−217).

The distinction between an inclusive and an exclusive characterization of a film genre may be illustrated on the example of the film-genre category ‘war film’. An inclusive characterization of this film-genre category amounts to a broad description like ‘any film to do with armed conflict, however tenuous the connection’, which applies to such thematically, iconographically, and narratively diverse films as Lawrence of Arabia (1962), Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964), M*A*S*H (1970), The Dogs of War (1980), Kagemusha (1980), Born on the Fourth of July (1989), Schindler’s List (1993), Braveheart (1995), Aliens (1986), and Starship Troopers (1997). In contrast, the category’s exclusive characterization is based on films widely regarded as highly representative war films — notably Platoon (1986), Hamburger Hill (1987), Memphis Belle (1990), Saving Private Ryan (1998), and Black Hawk Down (2001) — which depict “the direct experience of battle of the small military unit with clearly defined membership and boundaries (paradigmatically the infantry platoon, gunship or bomber crew)” (Langford 2005: 107).

Viewed from the perspective of the family resemblance theory and the prototype theory, inclusiveness and exclusiveness of popular film-genre categories appear as two sides of the same coin. Both characteristics are symptomatic of the internal heterogeneity of film-genre categories, which emerges as a consequence of the minimally restrictive family resemblance requirement, whereby an attribute characterizing a category need not be shared by more than two category members, and the concomitant variability of attribute weights, whereby attributes characterizing a category may vary in terms of their relative prominence, calculated on the basis of how many category members a given attribute applies to. Conceived of in terms of the family resemblance theory and the prototype theory, a film-genre category such as the above-referenced “war film” is internally heterogeneous, and its members run a gamut from the most central members, i.e. prototypes, which possess the highest number of the most prominent attributes characterizing this category, to the most peripheral members, which possess the lowest number of the least prominent attributes. For war film, category prototypes are exemplified by films widely regarded as highly representative of this film-genre category (Platoon, Hamburger Hill, Saving Private Ryan, etc.) and peripheral members by films that for various reasons deviate most significantly from the prototypes — not least because they possess prominent attributes of other film-genre categories: historical epic (Lawrence of Arabia, Braveheart), comedy (M*A*S*H, Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb), science fiction (Aliens, Starship Troopers), etc.

Summing up, the conception of film genres informed by the family resemblance theory and the prototype theory, with individual film genres characterized as internally heterogeneous categories organized around prototypes possessing the highest number of the weightiest category attributes, seems to offer a more realistic account of film genres than their naïve view framed in the classical theory, wherein film genres are assumed to be fully characterizable in terms of sets of necessary and sufficient conditions. Due to its minimally restrictive family resemblance requirement and the concomitant variability of attribute weights, the family resemblance theory provides an account of the enormous thematic, iconographic, and narrative diversity among films belonging to any popular film genre (“war film”, “science-fiction film”, “horror film”, etc.).

Additionally, the idea of the prototype, conceived of as a category member possessing the highest number of the category’s most prominent attributes, accounts for the centrality effects observable across popular film-genre categories, whereby they are typically characterized with reference to a handful of films widely regarded as highly representative examples of their genre. Last but not least, the fuzzy boundaries of categories structured according to the family resemblance requirement allow individual films to belong to multiple film-genre categories, in this way accounting for their multivalency. Despite the undeniable appeal of the family resemblance theory and the prototype theory, which made them popular among genre theorists in the past (Chandler [1997] 2000: 1), they cannot be used as a basis for formulating a psychologically plausible characterization of film genres. This is to do with the fact that in these theories the attributes are unrelated — not only to each other, but also to anything else. If we were to use an analogy, it would not be too far from the truth to say that a representation of a film genre in the form of a list of unrelated attributes is as psychologically plausible as a representation of, say, an internal combustion engine in the form of an itemized list of engine parts. In the latter case, this kind of representation obviously ignores multiple relations, some of which are largely intrinsic to internal combustion engines themselves, while others pertain to various contextual, pragmatic factors that are largely extrinsic to such engines.

Regarding the engine-intrinsic relations, this kind of representation ignores not only the way the parts are interconnected and function collectively as components of an integrated whole (the engine), but also the way this integrated whole functions as a component (specifically, the propulsion unit) of a more inclusive integrated whole (a car, boat, plane, etc.). Regarding the engine-extrinsic relations, this kind of representation ignores the contextual situatedness of these integrated wholes: how internal combustion engines are operated by their users, how they are subject to pertinent laws and regulations in different countries, where and how they are produced, maintained, and repaired, etc. Just as a psychologically plausible characterization of an internal combustion engine needs to specify various category-intrinsic and category-extrinsic relations, so does a psychologically plausible characterization of a film genre. Komatsu (1992) refers to theories of conceptual representation that take the former kind of relations into account as schema-based views, and he refers to theories of conceptual representation that additionally take the latter kind of relations into account as explanation-based views.

3. A Schema-Based Account of Film Genres

Schema-based views of conceptual representation center around the notion of the schema, originally proposed by Piaget (1926) and Bartlett (1932), which is variously referred to as schema, script, or frame (Komatsu 1992: 510). In essence, schemas are data structures (Komatsu 1992: 510) that model conceptual categories of any kind, irrespective of how general/specific, simple/complex, autonomous/dependent, or generic/unique they may be (Rumelhart 1980: 34; Barsalou 1992: 29). These data structures are organized in terms of variables that are referred to in some sources as slots and values (e.g. Komatsu 1992), and in others as attributes and values (e.g. Barsalou 1992). Henceforth, these variables will be referred to as attributes and values. According to Komatsu (1992: 510−511) and Barsalou (1992: 28–33), both kinds of variables are concepts, but they differ along the parameter of generality/specificity, with attributes being general and values being specific. The reason why attributes are general and values specific is that in a schema representation of a conceptual category attributes resolve into ranges of permissible values. Importantly, the values tend to approximate certain defaults. Collectively, these default values characterize the prototype(s) of the category.

In schema-based views of conceptual representation, the status of a variable is relative, and it depends on the status of its associated variables as attributes or values. A variable that functions as a value with relation to a more general variable (which then constitutes its superordinate attribute) may at the same time function as an attribute with relation to a more specific variable (which then constitutes its subordinate value). Since a general variable may resolve into a range of specific variables, and each specific variable may in turn resolve into a range of more specific variables, etc., the variables making up a schema form taxonomies of concepts situated at different levels of specificity. Usually, three such levels are distinguished: the superordinate level, the basic level, and the subordinate level. Since all variables are concepts in schema-based views of conceptual representation, a relatively more general concept can be resolved into relatively more specific concepts at any level of generality/specificity, with the result that schemas may be embedded in other schemas and in this way create elaborate taxonomies of schemas.

This view of conceptual representation can be used as a basis for an account of film-genre categories that is psychologically more plausible than any account informed by the previously discussed similarity-based theories of conceptual representation. That said, in order to account for the previously listed properties of film genres and genre films (textualization, inclusiveness, exclusiveness, hierarchicality, and filmic multivalency), a schema-based characterization of the concept of film genre needs to be framed in a theory that conceives of films as texts, such as the one outlined by Tseng (2013) in the area of multimodality studies informed by systemic-functional linguistics. For this reason, individual films are treated below in line with Tseng (2013) as multimodal texts that instantiate the potential of the filmic medium. This means that the filmic medium is understood here as providing a basis for a comprehensive characterization of any of its instantiations, that is, any filmic text. Since texts are modal ensembles that express complex content in a structured form, the filmic medium must characterize the plane of narrative content, the plane of filmic expression, and relate the two planes to each other.

The following paragraphs offer a tentative description of the interrelated planes of content and expression that make up the filmic medium instantiated by filmic texts, and then situates the concept of film genre against this background. Due to the medium’s immense complexity and the limited scope of this paper, the following description is necessarily selective, but it hopefully gives a sufficient idea of the workings of the filmic medium, which in turn makes it possible to explain how the medium is instantiated by filmic texts. This is important because the properties of film genres that are the focus of this paper can only be accounted for in the context of the relation between the medium of film and filmic texts.

Central to the plane of content is the notion of an event since, on the one hand, films represent sequences of interrelated events, which may be referred to as ‘storylines,’ and, on the other hand, events comprise other key elements of the plane of content that interrelate with each other: characters, objects, settings, and actions (Tseng 2013: 1). From the perspective of schema-based views of conceptual representation, events and their interrelations are coexisting attributes of storylines, while characters, objects, settings, and actions are coexisting attributes of events. These more general attributes comprise more specific coexisting attributes, which may in turn comprise even more specific coexisting attributes until the most specific attributes resolve into ranges of mutually exclusive values.

As regards the first attribute of events, i.e. characters, they are describable in terms of multiple coexisting attributes: appearance, behavior, attitude, ability, occupation, language, etc. While some of them arguably resolve into ranges of mutually exclusive values quite straightforwardly, others certainly presuppose further coexisting attributes, which may or may not presuppose even further coexisting attributes before they resolve into mutually exclusive values. For example, the attribute of age comprises mutually exclusive values, while the attribute of appearance presupposes more specific coexisting attributes (structural makeup, clothing, adornments, etc.), which in turn presuppose even more specific coexisting attributes (e.g. clothing > garments, footwear, headgear, gloves), and so on, and so forth (e.g. garments > shirts, jackets, dresses, trousers, etc.) until the most specific attributes resolve into mutually exclusive values (e.g. trousers > jeans, chinos, sweatpants, dress pants, cargo pants, etc.).

This kind of schema-based representation of character situated on the content plane of the filmic medium constitutes a potential that is instantiated by individual characters on the content plane of filmic texts. Conceived of as instantiations, these individual characters are particular combinations of values selected from specific character-related attributes available on the content plane of the filmic medium. Arguably, the values across these character-related attributes are not completely independent of each other, but are instead interrelated in accordance with conventionalized patterns that are established intertextually, that is, on the basis of how the character-related values co-occur in characters across filmic texts. These intertextually established patterns, which constitute character types associated with various film genres, are thus embedded in schema-based representations of characters.

Conceived of in this way, different character types, such as, for example, “the helpful robot” instantiated in numerous science-fiction films (e.g. Robby the Robot in Forbidden Planet, 1956; R2-D2 and C-3PO in Star Wars, 1977; GERTY in Moon, 2009; TARS in Interstellar, 2014) or “the harsh instructor” instantiated in multiple war films (e.g. Gunnery Sergeant Hartman in Full Metal Jacket, 1987; Master Chief John James Urgayle in G.I. Jane, 1997; Drill Instructor Fitch in Jarhead, 2005) are characterized in terms of ranges of values within attributes pertaining to characters. The ranges vary in terms of how broad they are because they comprise the values selected by attested instantiations of a given character type within particular character-related attributes. For example, the range of values for the attribute of structural makeup is arguably narrower for “the harsh instructor” than for “the helpful robot” given that the former character type is instantiated by humans whose bodily structure shows little anatomical variation, whereas the latter character type is instantiated by non-humans that exhibit a considerable amount of structural variation. In some cases, the ranges of values are even empty because certain attributes fail to apply to certain character types. For example, since none of the specific attributes subsumed under the general attribute of clothing apply to “the helpful robot”, the ranges of values within these specific attributes remain empty for this character type.

This schema-based model of how character-related information is represented on the content plane of the narrative filmic medium is flexible enough to account for the immense variation among individual film characters.

Firstly, the potential embodied in the schema-based representation of character situated on the content plane of the medium of film may be instantiated in novel ways by film characters that do not conform in any obvious way to intertextually established genre-specific character types. Such characters, typically created by auteur filmmakers, constitute more or less unique combinations of values selected from multiple specific character-related attributes. Notable examples of such original film characters include Stourley Cracklite from The Belly of an Architect (1987), Ada McGrath from The Piano (1993), Alvin Straight from The Straight Story (1999), and William Miller from Almost Famous (2000).

Secondly, this character-related potential may be instantiated by film characters that conform to individual genre-specific character types. Science-fiction films are populated by countless instances of such character types as “the space explorer”, “the rebellious android”, “the genius scientist”, “the sentient computer”, “the deadly alien”, and “the benign extraterrestrial”, war films by countless instances of such character types as “the brave enlisted man”, “the incompetent officer”, “the ace pilot”, and “the distressed civilian”, western films by countless instances of such character types as “the sheriff”, “the gunslinger”, “the outlaw”, “the settler”, “the preacher”, “the bartender”, and “the hooker”, and so on, and so forth.

Thirdly, this character-related potential may be instantiated by film characters that selectively combine values of more than a single genre-specific character type. Pertinent examples are easily found in popular films. Yul Brynner’s character in Westworld (1973), referred to as the Gunslinger, is a conceptual blend (in the sense of Fauconnier and Turner 2002) of values pertaining to the science-fictional character type of ‘the rebellious android’ and the character type of ‘the gunslinger’, associated with westerns. The character of Boba Fett in The Empire Strikes Back (1980), played by Jeremy Bulloch, is a conceptual blend of values pertaining to the science-fictional character type of ‘the space commando’ and the character type of ‘the bounty hunter’, associated with westerns. The character of Alex Murphy in RoboCop (1987), played by Peter Weller, is a blend of values pertaining to the character type of “the righteous police officer”, associated with action films, and the science-fictional character type of “the lethal cyborg”.

As regards the second attribute of events, objects, they are also describable in terms of many coexisting attributes: shape, size, material, structure, orientation, function, origin, etc. (Langacker 2008: 47). Like the attributes of characters, some attributes of objects arguably resolve into ranges of mutually exclusive values quite straightforwardly (e.g. size, orientation), others likely presuppose further coexisting attributes before they resolve into mutually exclusive values (e.g. structure, function, origin). As was the case with schema-based representation of character, the attributes and values associated with objects make up a potential on the content plane of the narrative filmic medium that is instantiated by individual objects on the content plane of filmic texts. Here it also stands to reason that the values across the attributes of objects are interrelated according to intertextually established patterns that are associated with particular narrative filmic genres, so that various genre-specific object types are embedded in schema-based representations of objects.

For example, the film genre of fantasy is associated with various types of magic artifacts (magic jewelry, magic weapons, magic items of clothing, magic accessories, etc.), the film genre of science fiction with various types of imaginary technological devices (energy weapons, advanced vehicles, teleportation pods, time machines, etc.), the genre of war film with various types of weaponry (handguns, rifles, artillery pieces, tanks, etc.), the genre of spy film with various types of real or fictitious equipment used in espionage (listening devices, video recorders, concealed weapons, electronic locators, etc.), and so on, and so forth.

Like character types, the types of objects associated with particular film genres are characterized in terms of value ranges that may be broader or narrower since they comprise the values selected by attested instantiations of a given object type within particular object-related attributes. This may be illustrated on the example of the object type “the hero’s handgun”, which is instantiated in narrative films across multiple genres. Arguably, the ranges of values characterizing this type of object in multiple attributes (notably shape, size, material, structure, origin) are the broadest in the genre of war film because war films may be set in any historical period, and they feature handguns typical of the period they depict, ranging from early flintlock pistols to modern semi-automatic pistols. In contrast, the ranges of values characterizing “the hero’s handgun” in action films and in western films are likely narrower. Since western films are set in the Old West, they feature the kinds of handguns that were widely used in the American West in the second half of the 19th century (i.e. single-action revolvers), while action films feature more or less contemporary handguns (i.e. double-action revolvers and semi-automatic pistols) because they are set in the present day relative to the time of their premiere, and the genre of action film is a recently emerged one (Langford 2005: 233).

As was the case with information relating to characters, the schema-based model of how object-related information is represented on the content plane of the medium of film seems flexible enough to account for the tremendous variation among individual objects featured in films. Unlike film characters, however, filmic objects rarely constitute completely novel instantiations of the object-related potential on the content plane of the medium of film. This is to do with the fact that many objects featured in films, even those that constitute uncontroversial exemplifications of established film genres, have identical counterparts in the real world.

This may be shown on the example of how the object type “the hero’s handgun” is instantiated in a war film, a western film, and an action film. In the war film Apocalypse Now (1979), set during the Vietnam War, the character of Captain Benjamin L. Willard, played by Martin Sheen, carries a Colt M1911A1 semi-automatic pistol, which was indeed widely used in that conflict (“Apocalypse Now”). In the western film Unforgiven (1992), set for the most part in 1880 Wyoming, the character of William Munny, played by Clint Eastwood, uses a Smith and Wesson Schofield Model 3 single-action revolver, produced in the years 1875–1878 (“Unforgiven [1992]”). In the action film Die Hard (1988), the character of Detective John McClane, played by Bruce Willis, carries a more or less contemporary handgun: a Beretta 92F semi-automatic pistol, which was made in 1984, but is still in production (“Die Hard”).

That said, novel objects, which do not have counterparts in the real world and do not conform to intertextually established genre-specific object types, do occasionally appear in films. One likely candidate to the status of a novel object is the so-called “neuralyzer”, featured in the science-fiction film Men in Black (1997). In the world of the film, the neuralyzer is a cigar-shaped device of extraterrestrial origin used by the eponymous men in black to erase people’s memories (“Neuralyzer”).

More typically, however, fictitious filmic objects do conform to intertextually established genre-specific object types. In such cases, the fictitious objects are realized either as modifications or conceptual blends, as conceived of by Fauconnier and Turner (2002), of real world objects. For example, the so-called “blasters” featured in the science fiction film Star Wars (1977), which exemplify the science fictional object type “energy weapon”, largely resemble real world firearms with various additional parts attached to them. Indeed, the blaster props built for this film were based on a variety of firearms used in the First and Second World War (“Star Wars blasters”). In contrast, the “starfighters” featured in Star Wars (1977), which exemplify the science fictional object type “advanced vehicle”, blend selected characteristics of real world spaceships with selected characteristics of real world fighter planes. Similarly, the flying automobiles, a.k.a. “spinners”, featured in the science fiction film Blade Runner (1982), which also exemplify the object type “advanced vehicle”, blend selected characteristics of real world automobiles with selected characteristics of real world aircraft.

As regards the third attribute of events, settings, understood in line with Tseng (2013) as the physical environments where events take place, they are like characters and objects in that they are characterizable with reference to multiple coexisting attributes, such as shape, area, material, layout, bounding, function, origin, etc., which either straightforwardly resolve into ranges of mutually exclusive values (like area or bounding) or presuppose further coexisting attributes before resolving into mutually exclusive values (like layout, function, origin). Analogously to schema-based representations of characters and objects, the attributes and values associated with settings make up a potential on the content plane of the filmic medium that is instantiated by individual settings on the content plane of filmic texts. As was the case with characters and objects, the values across the attributes of settings are interrelated according to intertextually established patterns that are associated with particular film genres. In this way, various genre-specific types of settings are embedded in schema-based representations of settings.

For example, the filmic genre of western is associated with such setting types as “the homestead”, “the ranch”, “the main street of a small town”, “the hotel”, “the saloon”, “the jail”, “the Native American village”, “the prairie”, “the mountain pass”, “the desert trail”, “the ford”, etc., the filmic genre of science fiction is associated with such setting types as “the inventor’s laboratory”, “the city of the future”, “the interior of a spaceship”, “the moon base”, “the terraforming settlement”, “the space station”, “the post-apocalyptic wasteland”, etc., the filmic genre of horror is associated with such setting types as “the haunted house”, “the vampire’s lair”, “the cabin in the woods”, “the remote village”, “the base of a satanic cult”, “the mad scientist’s laboratory”, “the serial killer’s basement”, etc., and so on, and so forth.

As was the case with character types and object types, the ranges of values characterizing the types of settings associated with individual film genres may be broader or narrower since the ranges are composed of the values selected by attested instantiations of a given setting type within particular setting-related attributes. This may be shown with reference to the setting type “the besieged fortress”, which is associated with various film genres. It stands to reason that the ranges of values characterizing this type of setting in virtually all of its attributes (shape, area, material, layout, bounding, function, origin, etc.) are the broadest in the genre of war film because war films may be set in any historical period and cultural context, and they may feature any kind of castle, citadel, fort, military base, fortified outpost, bunker, strongpoint, redoubt, fortified encampment, etc.

Pertinent examples are not hard to find in war films. In Zulu (1964), set in 1879 in the British colony of Natal, the setting type “the besieged fortress” is instantiated as a fortified missionary station defended by a company of British soldiers against an overwhelming force of Zulu warriors. In Saving Private Ryan (1998), set during the Battle of Normandy in 1944, this setting type is instantiated as a series of German strongpoints at Omaha Beach, stormed by American troops. In Hamburger Hill (1987), set in 1969 during the Vietnam War, “the besieged fortress” is instantiated as a heavily fortified hill of the Vietnamese Army, attacked by an American platoon.

While the ranges of values characterizing “the besieged fortress” are arguably broad in the genre of war film, which is reflective of how diverse the instantiations of this setting type are across war films, the ranges of values characterizing “the besieged fortress” are likely narrower in certain other film genres, such as western film or action film. Since western films are set in the American West in the second half of the 19th century, they feature instantiations of “the besieged fortress” that constitute more or less faithful reproductions of the kinds of fortified locations that were commonly found in that place and time. For example, in Fort Courageous (1965) “the besieged fortress” is instantiated as a wooden fort surrounded by a stockade made of spiked logs. Similarly, since the action film genre is recently emerged, and action films are set in the present day relative to the time of their premiere, they feature instantiations of “the besieged fortress” that constitute more or less faithful reproductions of contemporary fortified locations. For example, in 13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi (2016) “the besieged fortress” is instantiated as a contemporary American diplomatic compound.

What is common among the instantiations of the setting type “the besieged fortress” in war films, western films, and action films is that they constitute reproductions of the kinds of fortified locations that either exist or used to exist in the real world. This is not necessarily the case in fantasy and science-fiction films. That said, the instantiations of this type of setting in films exemplifying the genres of fantasy and science fiction tend to resemble real-world fortified locations to a considerable degree. For example, the besieged city of Minas Tirith in the fantasy film The Lord of the Rings: The Return of the King (2003) bears a strong resemblance to some real-world medieval fortresses. Morrison (2014) reports that the design of Minas Tirith was in fact directly inspired by the medieval fortress of Mont-Saint-Michel in Normandy. Indeed, the besieged city does look a lot like Mont-Saint-Michel except that it is considerably larger than its real-world inspiration. Similarly, the besieged military installation referred to as Whiskey Outpost in the science-fiction film Starship Troopers (1997) is not too dissimilar in terms of area, shape, and layout from a typical military outpost used by the United States Cavalry in the Old West, of the kind reproduced as the wooden fort in Fort Courageous (1965). The most notable difference concerns the attribute of material: Whiskey Outpost is a structure made of metal, not wood.

While it is likely the case that most instantiations of various genre-specific setting types constitute reproductions or modifications of real-world environments, novel settings, which do not have counterparts in the real world and do not conform to intertextually established genre-specific setting types, do occasionally appear in films as well. One likely candidate to the status of a novel setting is the eponymous cube device in the film Cube (1997). In the diegetic world of the film, several people are trapped inside the mysterious cube device, which consists of multiple cube-like rooms that change position relative to each other, with some rooms containing deadly traps.

Regarding the issue of how the content plane elements discussed above — characters, objects, and settings — are represented on the expression plane of the filmic medium, it centers around the concept of mode, as conceived of by, among others, Jewitt and Kress (2003: 1–2), Jewitt, Bezemer, and O’Halloran (2016: 2–4), and Bateman, Wildfeuer, and Hiippala (2017: 15, 113–117). According to Szawerna (2020: 195–196), modes are best thought of as multidimensional concepts, characterizable as combinations of values along such parameters of “materiality”, “semiotics”, and “discoursivity” (cf. Bateman, Wildfeuer, and Hiippala 2017: 113–117), that are hierarchical by nature insofar as they vary along the parameter of “generality/specificity”, which in turn leads to the emergence of more or less elaborate taxonomies of modes. A four-tiered taxonomy of modes designed to account for the kinds of elements and relations that need to be specified at the filmic medium’s plane of expression has been constructed by Burn (2013).

At the highest level of his taxonomy, Burn (2013: 8) draws a distinction between two maximally inclusive categories of filmic modes: the “orchestrating” and “contributory” modes. At the second level, the category of orchestrating modes is divided into the more specific categories of “filming” and “editing”, while the category of contributory modes is divided into the more specific “embodied”, “auditory”, and “visual” modes. At the third level, these already quite specific categories are divided into even more specific categories. For example, the category of filming resolves into “frame”, “angle”, and “proximity”, the category of editing into “segment”, “transition”, and “counterpoint”, the category of embodied modes into “dramatic action” and “speech”, the category of visual modes into “lighting” and “set design”, and so on. At the lowest level, the taxonomy features the maximally specific filmic modes. For example, the category of dramatic action is subdivided into “gesture”, “facial expression”, “movement”, etc., the category of speech into “lexis”, “grammar”, “tone-tonicity”, etc., the category of lighting into “direction”, “intensity”, “focus”, etc., and so on.

The bundles of interrelated filmic modes with which the content plane elements of characters, objects, and settings are expressed occupy overlapping, albeit non-identical, areas of Burn’s (2013) taxonomy. As regards characters, they are expressed predominantly by means of the embodied modes of dramatic action (comprising the submodes of gesture, facial expression, movement, proxemics, make-up, and costume) and speech (comprising the submodes of lexis, grammar, meter, dynamics, and timbre), but also by the auditory modes of music (comprising the submodes of melody, harmony, rhythm, dynamics, instrumentation, etc.), whenever a character is associated with a leitmotif, and sound effects (as is the case with characters such as Darth Vader, Chewbacca, and R2-D2 in Star Wars, 1977),4 and the visual mode of lighting (comprising the submodes of direction, intensity, focus, color, etc.). As to objects, they are expressed predominantly by means of the visual modes of lighting and, on occasion, the auditory mode of sound effects (as is the case with most weapons and vehicles, realistic as well as imaginary). Regarding settings, they are expressed predominantly by means of the visual modes of lighting and set design (comprising the submodes of architecture, imagery, texture, color, etc.).

On the content plane of the filmic medium, characters, objects, and settings are variously related through the actions performed by characters. A five-element typology of actions, referred to somewhat more accurately as “process types” and designed to account for the kinds of relations between characters, objects, and settings that need to be specified at the filmic medium’s plane of content has been proposed by Tseng (2013: 116). This typology includes (1) “transactional actions”, a category of process types “showing dynamic interactions […] between characters or between characters and objects” (Tseng 2013: 116), (2) “non-transactional processes”, a category of process types “showing characters” behaviour without interaction with other characters and objects” (Tseng 2013: 116), (3) “reactional processes”, a category of process types indicating a character gazing at something, “often realised in POV shots” (Tseng 2013: 116), (4) “verbal processes”, a category of process types “showing dialogue or monologue of characters” (Tseng 2013: 116), and (5) “conceptual processes”, a category of process types involving “minimal action, focusing on revelation of identity or part-whole relation of characters, objects or settings” (Tseng 2013: 116).

On the filmic medium’s plane of expression, Tseng’s (2013) filmic process types are in all likelihood associated with the same filmic modes that were previously said to be associated with filmic characters, objects, and settings. This is arguably the case because Tseng’s (2013) filmic process types are conceptually dependent on the conceptually much more autonomous filmic characters, objects, and settings in the sense that the process types necessarily presuppose the existence of characters, objects, and settings, but the reverse does not hold (cf. Langacker 2008: 104). Consequently, transactional actions such as, say, hitting, kicking, or breaking will be associated primarily with the embodied mode of physical action, and secondarily with the auditory mode of sound effects, whereas verbal processes such as, say, announcing, commenting, or objecting will be associated primarily with the embodied mode of speech, and secondarily with the embodied mode of physical action (in particular with the submodes of gesture, facial expression, movement, and proxemics).

Collectively, filmic characters, objects, settings, and actions (a.k.a. “filmic process types” Tseng 2013: 116) make up representations of filmic events. On the filmic medium’s plane of content, these representations are arguably not very different from such knowledge structures stored in long-term memory as Schank and Abelson’s (1977) “restaurant script” or Fillmore’s (1982) “commercial event frame”, at least insofar as they characterize events at a relatively high level of schematicity by specifying the roles assigned to their participants and the types of interactions in which they are engaged within the settings in which they are located. On the filmic medium’s plane of expression, however, the former differ from the latter inasmuch as they are not linked solely with the verbal mode, but, as argued above, are associated with a range of filmic modes, such as the ones included in Burn’s (2013) typology. Tseng (2013) refers to such representations of filmic events as ‘action patterns’. From the perspective of theories of conceptual representation, Tseng’s (2013) notion of action patterns constitutes a schema-based model of the potential on the part of the filmic medium to represent filmic events — a model which seems flexible enough to account for the full range of filmic event instantiations across individual filmic texts.

Firstly, Tseng’s (2013) schema-based model of the filmic medium’s potential to represent filmic events may be instantiated in novel ways by events that do not conform in any obvious way to intertextually established genre-specific filmic event types. Such events are not at all hard to come across in narrative films of any kind, but they are particularly abundant in films made by auteur filmmakers. In Annie Hall (1977), the protagonist Alvy Singer and his girlfriend, the eponymous Annie Hall, are standing in a line to see the Holocaust documentary The Sorrow and the Pity when they overhear another man deriding the work of Marshall McLuhan. Suddenly, at Alvy’s invitation McLuhan himself steps in and criticizes the man’s comprehension. In Sonatine (1993), a group of yakuza gangsters from Tokyo who are forced by a rival gang to take refuge in a remote beach house engage in a series of outlandish games and pranks on the beach. In Clerks (1994), the protagonist Dante Hicks organizes a hockey game played by himself and his friends on the roof of the grocery store where he works as a retail clerk. These filmic events may be unique in that they diverge almost entirely from intertextually established genre-specific filmic event types, but they are straightforwardly characterizable as novel instantiations of Tseng’s (2013) schema-based model.

Secondly, Tseng’s (2013) model may be instantiated by filmic events that do conform to intertextually established genre-specific filmic event types. Science-fiction films abound in instantiations of multiple genre-specific types of filmic events, including “the friendly human-alien encounter” (cf. Close Encounters of the Third Kind, 1977; The Abyss, 1989; Arrival, 2016), “the landing on a distant planet” (cf. Pitch Black, 2000; Prometheus, 2012; Interstellar, 2014), and “the human-cyborg confrontation” (cf. Terminator, 1984; RoboCop, 1987; Ex Machina, 2015). Western films also abound in instantiations of multiple genre-specific types of filmic events, such as “the hero-villain duel” (cf. High Noon, 1952; Shane, 1953; Silverado, 1985), “the train robbery” (cf. The Great Train Robbery, 1903; Butch Cassidy and the Sundance Kid, 1969; The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford, 2007), and ‘the saloon brawl’ (cf. The Spoilers, 1942; Shane, 1953; For A Few Dollars More, 1965). Similarly, war films abound in instantiations of multiple genre-specific types of filmic events, including “the mission briefing” (cf. The Dirty Dozen, 1967; Black Hawk Down, 2001; Jarhead, 2005), “the training of recruits” (The Dirty Dozen, 1967; Full Metal Jacket, 1987; Jarhead, 2005), and “the climactic battle” (Platoon, 1986; Hamburger Hill, 1987; All Quiet on the Western Front, 2022). All of these genre-specific filmic event types are straightforwardly characterizable as intertextually established action patterns in Tseng’s (2013) schema-based model.

Thirdly, Tseng’s (2013) model may be instantiated by generically hybrid filmic events, which conform to more than one intertextually established genre-specific filmic event type. Examples of generically hybrid filmic events are easily found in mainstream Hollywood cinema, especially in films exhibiting many textual indicators of filmic science fiction. For example, Star Wars (1977) features a generically hybrid variant of ‘the mission briefing’ event type familiar from many a war film in which a Rebel general instructs the starfighter pilots under his command how to approach, attack, and destroy the Death Star, an armored Imperial space station with enough power to destroy an entire planet. Similarly, Aliens (1986) features a generically hybrid variant of ‘the climactic battle’ event type. In this film, a team of the Colonial Marines are ambushed by the eponymous aliens inside a terraforming colony on a distant planet. The team suffers severe casualties, and the survivors barricade themselves inside the colony in order to protect themselves until help arrives to rescue them. Inside their makeshift fortress, the Marines are besieged by the aliens, who cut the power and attack through the ceiling. In the ensuing firefight, the team is all but annihilated. These generically hybrid filmic events, and many other like them, are straightforwardly characterizable with reference to Tseng’s (2013) schema-based model as conceptual blends, in the sense of Fauconnier and Turner (2002), of intertextually established action patterns.

At the highest level of complexity, the filmic medium’s plane of content characterizes entire storylines made up of temporally and causally interrelated filmic events. In most schematic terms, these interrelated events make up functionally distinct segments, such as exposition, i.e. “introduction to the proper action” (Post 2017: 90), inciting moment, i.e. “the first event of proper action” (Post 2017: 90), development of the action, i.e. “set of events in the chronological order” (Post 2017: 90); climax, i.e. “the turning point, event concerning something expectable and leading to changes” (Post 2017: 90), and denouement, i.e. “the end of the action” (Post 2017: 90). To the extent that filmic storylines are filled with more specific content that is intertextually established, they become associated with particular filmic genres.

For example, according to Basinger ([1986] 2003: 67−69) the storyline common to many World War II combat films comprises the following temporally and causally interrelated segments of filmic events: (1) “A group of men […] undertake a mission which will accomplish an important military objective” ([1986] 2003: 68), (2) “As they go forward, the action unfolds. A series of episodes occur which alternates in uneven patterns the contrasting forces of night and day, action and repose, safety and danger, combat and noncombat, comedy and tragedy, dialogue and action” (Basinger [1986] 2003: 68), (3) “The enemy’s presence is indicated” (Basinger [1986] 2003: 68), (4) “Conflict breaks out within the group itself. It is resolved through the external conflict brought down upon them” (Basinger [1986] 2003: 69), (5) “Members of the group die” (Basinger [1986] 2003: 69), (6) “A climactic battle takes place, and a learning or growth process occurs” (Basinger [1986] 2003: 69), and (7) “The situation is resolved” (Basinger [1986] 2003: 69).

Arguably, Basinger’s ([1986] 2003: 67−69) “combat film” storyline constitutes the default value of the attribute ‘storyline’ at the current stage of the development of the “war film” genre. This is to do with the fact that since World War II this storyline has been instantiated, with relatively minor variations, by multiple films – such as The Guns of Navarone (1961), The Dirty Dozen (1967), A Bridge Too Far (1977), Platoon (1986), Hamburger Hill (1987), Memphis Belle (1990), Saving Private Ryan (1998), and Black Hawk Down (2001) – whose wide recognition as prototypical examples of the “war film” genre was likely motivated not only intra-textually, but also extra-textually, by a combination of interrelated contextual factors, that is, factors that are more or less independent of the films themselves, such as the status of these films as major Hollywood productions, the prestige of their cast and crew members, the accolades they received, their box-office returns, and their enduring popularity among filmgoers and television viewers.

Importantly, various components of the “combat film” storyline have been included in non-prototypical war films, such as Bridge on the River Kwai (1957), Lawrence of Arabia (1962), Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964), M*A*S*H (1970), The Dogs of War (1980), Kagemusha (1980), Born on the Fourth of July (1989), Casualties of War (1989), A Midnight Clear (1992), Braveheart (1995), and Hacksaw Ridge (2016). Additionally, there are the more peripheral members of the generic category “war film”, such as Merry Christmas, Mr. Lawrence (1983), Come and See (1985), or Schindler’s List (1993), whose storylines have very little in common with the “combat film” storyline. Last but not least, some components of the “combat film” storyline have been featured in films characterized by “filmic multivalency” (Altman [1999] 2000: 135), as evidenced by such hybrids of science fiction film and war film as Aliens (1986) and Starship Troopers (1997). Where the latter films diverge most significantly from prototypical war films is of course in the way these “combat film” storyline components have been realized, predominantly in terms of characters, objects, and settings.

4. Discussion

The schema-based characterization of film genres proposed above makes it possible to account for textualization of film genres by characterizing them in terms of ranges of values permitted for multiple variables situated at the filmic medium’s plane of content. This schema-based conception of film genres seems to harmonize with the way the notion of genre has been characterized by transmedial narratologists in relation to the concept of medium: “the difference between medium and genre resides in the nature and origin of the constraints that relate to each of them. Whereas genre is defined by more or less freely adopted conventions, chosen for both personal and cultural reasons, medium imposes its possibilities and limitations on the user” (Ryan 2004: 19). In the context of a schema-based account of film genres, this means that while the filmic medium specifies the more obligatory variables characterizing filmic texts on the interrelated levels of representation, genres specify the permitted ranges of values within these variables that can be more or less freely utilized by filmmakers. For example, to the extent that filmmakers necessarily construct storylines comprising events made up of characters, objects, settings, and actions, these entities constitute obligatory variables of filmic texts and are characterized by the filmic medium, but since the filmmakers are more or less free to select whatever they need from a wide variety of intertextually established characters, objects, settings, and actions that are characteristic of westerns, science-fiction films, horrors, etc., these multiple options make up the permitted ranges of values within the obligatory parameters of character, object, setting, and action, which are in turn specified by film genres.

Additionally, this characterization makes it possible to account for such intuitively convincing generalizations as the following: “Some film genres tend to [be] defined primarily by their subject matter (e.g. detective films), some by their setting (e.g. the Western) and others by their narrative form (e.g. the musical)” (Chandler [1997] 2000: 13). In the context of a schema-based characterization of film genres, these generalizations, which essentially indicate that film genres are not all on a par in terms their most readily identifiable properties, are represented in terms of how narrow/broad the permitted ranges of values are relative to each other for the pertinent variables. For example, saying that detective films are primarily defined by their subject matter is tantamount to saying that the permitted ranges of values for the variables of character and action are narrower for this genre than the permitted ranges of values for the genre’s remaining variables. In turn, saying that filmic westerns are primarily defined by their setting amounts to saying that the permitted range of values for the variable of setting are narrower for this genre than the permitted ranges of values for the genre’s remaining variables. Similarly, saying that filmic musicals are primarily defined by their narrative form means that the permitted range of values for the variable of action are narrower for this genre than the permitted ranges of values for the genre’s remaining variables.

Perhaps more importantly, this kind of schema-based characterization makes it possible to account for the oft-noted (see: e.g. Chandler [1997] 2000: 1−2; Post 2017: 57−67) hierarchicality of film genres, whereby highly inclusive film genres are subdivided into less inclusive film genres, which are in turn subdivided into even less inclusive film subgenres, etc. For example, ‘melodrama’, which in its broad understanding refers to “cinema’s most popular parent genre” (Altman [1999] 2000: 5), is an umbrella term for films characterized by “visual spectacle, sensational episodic storylines, performative and presentational excess, and starkly simplified, personalised narratives” (Langford 2005: 236). Conceived of in this way, filmic melodrama may be said to comprise all major Hollywood genres: westerns, musicals, war films, horrors, action films, gangster films, adventure films, fantasy films, comedies, and so on (cf. Neale 1993). These basic-level genres are in turn often divided into subgenres. For example, Kawin (2012) divides filmic horror into the following subgenres on the basis of what constitutes the source of the horror: films about supernatural monsters (demons and the devil, vampires, zombies, etc.), films about non-supernatural monsters (transforming monsters, constructed monsters, composite monsters, etc.), films about humans (mad scientists and doctors, mad killers, psychics and telekinetics, etc.).

In the schema-based characterization of film genres proposed above, the hierarchicality of film genres, whereby highly inclusive film genre categories comprise progressively less inclusive film genre categories, is represented in terms of progressively narrower permitted ranges of values for the variables collectively characterizing the progressively less inclusive genre categories, situated at progressively more specific levels of categorization. With reference to the examples listed above, the highly inclusive film genre of melodrama is situated at the superordinate level of categorization, and it is collectively characterized by permitted ranges of values for its variables that are broad enough to comprise the permitted ranges of values for the variables characterizing the basic-level film genres of western, musical, war film, horror, etc. Each of these basic-level film genre categories is in turn collectively characterized by permitted ranges of values for its variables that are broad enough to comprise the permitted ranges of values for the variables characterizing its subgenres, situated at the subordinate level of categorization. The permitted ranges of values for the variables characterizing the film genres situated at the same level of categorization may overlap to a varying degree, in this way accounting for the oft-noted fuzziness of film genre categories (Altman [1999] 2000: 130−131, 135, 141; Stam 2000: 128; Johnston 2011: 11, 23−25; Allison 2016: 254), whereby non-prototypical films exemplifying different basic-level or subordinate-level film genres will often share certain similarities. Other things being equal, the more specific the level of categorization, the greater the overlap between the categories situated at this level (see: e.g. Ungerer and Schmid [1996] 2006: 79−81). Consequently, the sub-genres of filmic horror (films about supernatural monsters, films about non-supernatural monsters, and films about humans) will be more similar to each other than basic-level film genres (western, musical, war film, horror, etc.).

Last but not least, this schema-based characterization of film genres offers an account of the inclusiveness of film genres, their exclusiveness, and filmic multivalency that is decidedly superior to the previously discussed account, framed in terms of the family resemblance theory of conceptual representation. The reason why this is the case has to do with the fact that unlike the schema-based theories of conceptual representation, the family resemblance theory lacks a mechanism that would allow a characterization of film genres formulated in accordance with its principles to be more or less seamlessly integrated with a comprehensive theory of films as multimodal texts, such as the one implicit in Tseng (2013). For this reason, the previously discussed family-resemblance characterization of film genres was based on arbitrarily selected and mutually isolated attributes, thereby making the family resemblance account of the inclusiveness of film genres, their exclusiveness, and filmic multivalency largely arbitrary as well.

In contrast, the schema-based characterization of film genres proposed above makes it possible to account for the inclusiveness of film genres and their exclusiveness in a non-arbitrary fashion by virtue of the fact that it is more or less seamlessly integrated with Tseng’s (2013) theory of film. More specifically, the inclusiveness of film genres is represented in their schema-based characterization in terms of how narrow/broad the permitted ranges of values are for the pertinent variables. All other things being equal, the broader the permitted ranges of values, the more inclusive the film genre, and, inversely, the narrower the permitted ranges of values, the more exclusive the film genre. In turn, the exclusiveness of film genres is represented in their schema-based characterization in terms of the defaults assumed by values for the pertinent variables, which collectively characterize category prototypes: films widely regarded as best representatives of a given film genre category.

Similarly, this schema-based characterization of film genres makes it possible to account for filmic multivalency, whereby individual films may, and often do, exemplify two or more film genres, in a non-arbitrary way due to the fact that it is integrated with a theory of film. With reference to the previously discussed film Alien (1979), this kind of schema-based characterization specifies which values selected by the film for its variables are situated in the ranges permitted for the genre of filmic horror and which are situated in the ranges permitted for the genre of filmic science fiction. Generally speaking, it is perhaps fair to say that for the variable of storyline, Alien (1979) in large part selects a value situated in the range permitted for the genre of filmic horror, and in particular for the prominent sub-genre of filmic horror referred to by Kawin (2012) as films about monsters, whereas for the variables of character, object, setting, and action, Alien (1979) by and large selects values situated in the ranges permitted for the genre of filmic science fiction, and in particular for the prominent sub-genre of filmic science fiction referred to as films about space travel (Aldredge 2020) or space exploration (Telotte [2001] 2004: 101−102; Johnston 2011: 64−67).

On the whole, then, a schema-based characterization of Alien (1979) as a film genre hybrid makes it possible not only to state that this film blends (in the sense of Fauconnier and Turner 2002) elements of filmic horror with elements of filmic science fiction, but also to show exactly how the two genres (and their respective sub-genres) are integrated in this film. In short, a schema-based characterization of Alien (1979) as a film genre hybrid makes it possible to demonstrate quite explicitly that this film is aptly characterized as a horror set in space, which is consonant with the intuitions of several respondents of the previously discussed Twitter poll on the generic status of Alien (1979) (“its [sic] a classic monster movie that happens to be in a scifi setting”; “Alien, especially, is a great example of horror set in space”).

5. Conclusion

This article has hopefully demonstrated that from the perspective of MCL, film genres are productively characterized in terms of the schema-based view of conceptual representation. Unlike the similarity-based accounts of film genres discussed in this article (framed in terms of the classical theory, the family resemblance theory, and the prototype theory of conceptual representation), the schema-based characterization of film genres proposed above makes it possible to formulate a relatively non-arbitrary account of their theoretically problematic properties: textualization, inclusiveness, exclusiveness, hierarchicality, and filmic multivalency. What makes this account of film genres non-arbitrary is the fact that it has been integrated with a current multimodal theory of film implicit in Tseng (2013) through hierarchies of variables that characterize the filmic medium and become specified as values in individual filmic texts instantiating this narrative medium.

It is also important to point out that while the account of film genres proposed in this article is for the most part framed in terms of the schema-based view of conceptual representation, it does exhibit certain characteristics of what might be regarded as an explanation-based account insofar as it takes into consideration not only the category-intrinsic characteristics of film genres, but also their category-extrinsic characteristics. One category-extrinsic characteristic of film genres taken into consideration in this article is the fact that conceptualizers, especially those non-expert in film theory, may well entertain conflicting views on what film genres are like. For example, non-experts may on the one hand subscribe to a schema-based view of film genres by being able to recognize elements of more than one genre at the interrelated levels of representation of film genre hybrids, such as e.g. Alien (1979), and on the other hand they may subscribe to the view of films and film genres framed in the classical theory of categorization, which seems largely motivated by the pervasive conceptual metaphor whereby abstract concepts are reified as physical objects.

Additionally, this article has hopefully demonstrated the importance of interdisciplinary synergies in MCL by showing how research in the field of psychology (specifically, studies of conceptual representation) and linguistics (in particular, studies of conceptual metaphor) may be productively utilized to formulate a conception of film genre that may facilitate ongoing research into film in MCL. Insofar as the schema-based account of film genre proposed in this article presupposes a particular theory of film as a multimodal text (implicit in Tseng 2013) and provides a consistent idea of what film genres are and how they relate to the filmic medium and filmic texts, it may be used as a frame of reference for a range of case studies focusing on how film genres are textualized in particular films. For example, this account may provide a basis for a systematic and revealing examination of filmic multivalency by enabling the analyst not only to identify the film genres that are mixed in a film genre hybrid, but also to specify the relative contribution made by these film genres to the hybrid’s overall genre makeup.

1 These exotic combinations include, among others, western and science fiction (Cowboys and Aliens, 2011), science fiction and war film (Rogue One: A Star Wars Story, 2016), science fiction and film noir (Blade Runner, 1982), science fiction and comedy (Men in Black, 1997; Galaxy Quest, 1999; Guardians of the Galaxy, 2014), horror and war film (Overlord, 2018), horror and romance (Let the Right One in, 2008; Twilight, 2008), musical and drama (La La Land, 2016), science fiction, horror, and war film (Aliens, 1986; Starship Troopers, 1997), and martial arts, action, comedy, drama, and science fiction (Everything Everywhere All at Once, 2022).

2 https://twitter.com/elle_hunt/status/1379341076687904773 [date of access: 30th April 2021].

3 In conceptual metaphor theory, metaphorical entailments are characterized as additional conceptual entities belonging to the rich knowledge associated with the source domain that are “used for the purposes of metaphorical comprehension” (Kövecses [2002] 2010: 121).

4 Please note that the auditory mode of sound effects is not included in Burn’s (2013) taxonomy of filmic modes.

References

Abbott, Michael, Charles Forceville (2011) “Visual Representations of Emotion in Manga: loss of control is loss of hands in Azumanga Daioh Volume 4.” [In:] Language and Literature 20/2; 1–22.

Abdel-Raheem, Ahmed (2019) Pictorial Framing in Moral Politics: A Corpus-Based Experimental Study. London, New York: Routledge.

Alber, Jan, Per Krogh Hansen (eds.) (2014) Beyond Classical Narration: Transmedial and Unnatural Challenges. Berlin, Boston: Walter de Gruyter.

Aldredge, Jourdan (2020) “Genre Breakdown: The Different Types of Sci-Fi Films.” [www document]. The Beat. [At:] https://www.premiumbeat.com/blog/genre-breakdown-sci-fi-films/ [date of access: 2 July 2021].

Allison, Tanine (2016) “How to Recognize a War Movie: The Contemporary Science-Fiction Blockbuster as Military Recruitment Film.” [In:] Douglas A. Cunningham, John C. Nelson (eds.) A Companion to the War Film. Oxford: Wiley Blackwell; 253−270.

Altman, Rick ([1999] 2000) Film/Genre. Reprint. London: British Film Institute.

Altman, Rick ([1999 /1984/] 2000) “A Semantic/Syntactic Approach to Film Genre.” [In:] Rick Altman Film/Genre. Reprint. London: British Film Institute; 216−225.

“Apocalypse Now.” The Internet Movie Firearms Database. [www document] [At:] https://www.imfdb.org/wiki/Apocalypse_Now [date of access: 15 July 2022].

Barsalou, Lawrence W. (1992) “Frames, Concepts, and Conceptual Fields.” [In:] Adrienne Lehrer, Eva Feder Kittay (eds.) Frames, Fields, and Contrasts: New Essays in Semantic and Lexical Organization. Hillsdale, Hove, London: Lawrence Erlbaum Associates; 21−74.

Bartlett, Frederic Charles (1932) Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology. London: Cambridge University Press.

Basinger, Jeanine ([1986] 2003) The World War II Combat Film: Anatomy of a Genre. Middletown: Wesleyan University Press.

Bateman, John A., Karl-Heinrich Schmidt (2012) Multimodal Film Analysis: How Films Mean. London, New York: Routledge.

Bateman, John A., Janina Wildfeuer, Tuomo Hiippala (2017) Multimodality: Foundations, Research and Analysis. A Problem-Oriented Introduction. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton.

Bezemer, Jeff, Gunther Kress (2016) Multimodality, Learning and Communication: A Social Semiotic Frame. London, New York: Routledge.

Burn, Andrew (2013) “The Kineikonic Mode: Towards a Multimodal Approach to Moving Image Media.” National Centre for Research Methods working paper. [www document] [At:] http://eprints.ncrm.ac.uk/3085/1/KINEICONIC_MODE.pdf [date of access: 6 July 2021].

Caballero, Rosario (2009) “Cutting across the Senses: Imagery in Winespeak and Audiovisual Promotion.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 73–94.

Chandler, Daniel ([1997] 2000) “An Introduction to Genre Theory.” [www document] [At:] http://www.aber.ac.uk/media/Documents/intgenre/chandler_genre_theory.pdf [date of access: 10 July 2021].

Coëgnarts, Maarten, Peter Kravanja (2012) “Embodied Visual Meaning: Image Schemas in Film.” [In:] Projections: The Journal of Movies and Mind 6/2; 84–101.

Coëgnarts, Maarten, Peter Kravanja (eds.) (2015) Embodied Cognition and Cinema. Leuven: Leuven University Press.

Díaz-Vera, Javier E. ([2013] 2015) “Woven Emotions: Visual Representations of Emotions in Medieval English Textiles.” [In:] María Jesús Pinar Sanz (ed.) Multimodality and Cognitive Linguistics. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins; 45–60.

Díaz-Vera, Javier E., Teodoro Manrique-Antón (2015) “‘Better Shamed before One than Shamed before All’: Shaping Shame in Old English and Old Norse Texts.” [In:] Javier E. Díaz-Vera (ed.) Metaphor and Metonymy across Time and Cultures: Perspectives on the Sociohistorical Linguistics of Figurative Language. Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 225–264.

“Die Hard.” The Internet Movie Firearms Database. [www document] [At:] https://www.imfdb.org/wiki/Die_Hard [date of access: 17 July 2022].

Eerden, Bart (2009) “Anger in Asterix: The Metaphorical Representation of Anger in Comics and Animated Films.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 243–264.

Eggertsson, Gunnar Theodór, Charles Forceville (2009) “Multimodal Expressions of the human victim is animal Metaphor in Horror Films.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 429–449.

El Rafaie, Elisabeth (2009) “Metaphor in Political Cartoons: Exploring Audience Responses.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 173–196.

Fahlenbrach, Kathrin (ed.) (2016). Embodied Metaphors in Film, Television, and Video Games. London: Routledge.

Fahlenbrach, Kathrin (2017) “Audiovisual Metaphors and Metonymies of Emotions and Depression in Moving Images.” [In:] Ervas Francesca, Elisabetta Gola, Maria Grazia Rossi (eds.) Metaphor in Communication, Science and Education. Berlin: De Gruyter Mouton; 95–117.

Fauconnier, Gilles, Mark Turner (2002) The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities. New York: Basic Books.

Fillmore, Charles (1982) “Frame Semantics.” [In:] Linguistic Society of Korea (ed.) Linguistics in the Morning Calm. Seoul: Hanshin Publishing; 111–137.

Forceville, Charles (1996) Pictorial Metaphor in Advertising. London, New York: Routledge.

Forceville, Charles (2005) “Visual Representations of the Idealized Cognitive Model of Anger in the Asterix Album La Zizanie.” [In:] Journal of Pragmatics 37/1; 69–88.

Forceville, Charles ([2013] 2015) “Metaphor and Symbol: searching for one’s identity is looking for a home in Animation Film.” [In:] María Jesús Pinar Sanz (ed.) Multimodality and Cognitive Linguistics. Amsterdam,Philadelphia: John Benjamins; 27–44.

Forceville, Charles (2016) “Conceptual Metaphor Theory, Blending Theory and Other Cognitivist Perspectives on Comics.” [In:] Neil Cohn (ed.) The Visual Narrative Reader. London, New York: Bloomsbury; 89–114

Forceville, Charles (2021) “Multimodality.” [In:] Xu Wen, John R. Taylor (eds.) The Routledge Handbook of Cognitive Linguistics. London, New York: Routledge; 676–687.

Forceville, Charles, Marloes Jeulink (2011) “The Flesh and Blood of Embodied Understanding: The Source-Path-Goal Schema in Animation Film.” Pragmatics and Cognition 19/1; 37–59.

Forceville, Charles, Sissy Paling (2018) “The Metaphorical Representation of depression in Short, Wordless Animation Films.” Visual Communication 20/1; 100–120.

Forceville, Charles, Tony Veale, Kurt Feyaerts (2010) “Balloonics: The Visuals of Balloons in Comics.” [In:] Joyce Goggin, Dan Hassler-Forest (eds.) The Rise and Reason of Comics and Graphic Literature: Critical Essays on the Form. Jefferson: McFarland; 56–73.

Gledhill, Christine (1985) “Genre.” [In:] Pam Cook (ed.) The Cinema Book. London: British Film Institute; 58−64.

Goossens, Louis (1990) “Metaphtonymy: The Interaction of Metaphor and Metonymy in Expressions for Linguistic Action.” Cognitive Linguistics 1/3; 323–340.

Górska, Elżbieta (2020) Understanding Abstract Concepts across Modes in Multimodal Discourse: A Cognitive-Linguistic Approach. New York: Routledge.

Jewitt, Carey, Jeff Bezemer, Kay O’Halloran (2016) Introducing Multimodality. London: Routledge.

Jewitt, Carey, Gunther Kress (2003) Multimodal Literacy. Frankfurt am Main, New York: Peter Lang.

Johnson, Mark (1987) The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination, and Reason. London, Chicago: The University of Chicago Press.

Johnston, Keith M. (2011) Science Fiction Film: A Critical Introduction. Oxford, New York: Berg.

Kawin, Bruce E. (2012) Horror and the Horror Film. London, New York, Delhi: Anthem Press.

Komatsu, Lloyd K. (1992) “Recent Views of Conceptual Structure.” [In:] Psychological Bulletin 112/3; 500–526.

Kövecses, Zoltán ([2002] 2010) Metaphor: A Practical Introduction. Second edition. Oxford et al.: Oxford University Press.

Kress, Gunther, Theo van Leeuwen (2001) Multimodal Discourse: The Modes And Media of Contemporary Communication. London: Arnold.

Lakoff, George, Mark Johnson (1980) Metaphors We Live By. London, Chicago: The University of Chicago Press.

Langacker, Ronald W. (2008) Cognitive Grammar: A Basic Introduction. Oxford et al.: Oxford University Press.

Langford, Barry (2005) Film Genre: Hollywood and Beyond. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Langlotz, Andreas (2015) “Language, Creativity, and Cognition.” [In:] Rodney H. Jones (ed.) The Routledge Handbook of Language and Creativity. London, New York: Routledge, 40–60.

Morrison, Geoffrey (2014) “The real-life Minas Tirith from ‘Lord of the Rings’: A tour of Mont Saint-Michel.” CNET [www document] [At:] https://www.cnet.com/culture/take-a-tour-of-mont-saint-michel/ [date of access: 10 September 2022].

Moya Guijarro, Arsenio Jesús ([2013] 2015) “Visual Metonymy in Children’s Picture Books.” [In:] María Jesús Pinar Sanz (ed.) Multimodality and Cognitive Linguistics. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins; 115–130.

Müller, Cornelia, Hermann Kappelhoff (2018) Cinematic Metaphor: Experience—Affectivity—Temporality. Berlin: De Gruyter Mouton.

Neale, Steve (1993) “Melo Talk: On the Meaning and Use of the Term ‘Melodrama’ in the American Trade Press.” Velvet Light Trap 32; 66−89.

“Neuralyzer.” Men in Black Wiki. [www document] [At:] https://meninblack.fandom.com/wiki/Neuralyzer [date of access: 19 March 2023].

Ortiz, María J. (2011) “Primary Metaphors and Monomodal Visual Metaphors.” [In:] Journal of Pragmatics 43; 1568–1580.

Piaget, Jean (1926) The Language and Thought of the Child. New York: Harcourt, Brace, and Company.

Pinar Sanz, María Jesús (2015) “Multimodality and Cognitive Linguistics: Introduction.” [In:] María Jesús Pinar Sanz (ed.) Multimodality and Cognitive Linguistics. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins; 1–9.

Popa, Diana E. ([2013] 2015) “Multimodal Metaphors in Political Entertainment.” [In:] María Jesús Pinar Sanz (ed.) Multimodality and Cognitive Linguistics. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins; 79–95.

Post, Michał (2017) Film jako tekst multimodalny. Założenia i narzędzia jego analizy [Film as multimodal text: The principles and instruments of film analysis]. Wrocław: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu.

Potsch, Elizabeth, Robert F. Williams (2012) “Image Schemas and Conceptual Metaphor in Action Comics.” [In:] Frank Bramlett (ed.) Linguistics and the Study of Comics. Basingstoke, New York: Pelgrave Macmillan; 13–36.

Radden, Günter, René Dirven (2007) Cognitive English Grammar. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins.

Rohdin, Mats (2009) “Multimodal Metaphor in Classical Film Theory from the 1920s to 1950s.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 403–428.

Rosch, Eleanor (1975) “Cognitive Representations of Semantic Categories.” [In:] Journal of Experimental Psychology: General 104; 192–233.

Rosch, Eleanor (1977) “Human categorization.” [In:] Neil Warren (ed.) Studies in Cross-linguistic Psychology. London: Academic Press; 1–49.

Rosch, Eleanor (1978) “Principles of categorization.” [In:] Barbara B. Lloyd, Eleanor Rosch (eds.) Cognition and Categorization. Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates; 27–48.

Rumelhart, David E. (1980) “Schemata: The Building Blocks of Cognition.” [In:] Rand J. Spiro, Bertram C. Bruce, William F. Brewer (eds.) Theoretical Issues in Reading Comprehension: Perspectives from Cognitive Psychology, Linguistics, Artificial Intelligence, and Education. Hillsdale, Lawrence Erlbaum Associates; 33−58.

Ryan, Marie-Laure (ed.) (2004) Narrative across Media: The Languages of Storytelling. Lincoln: University of Nebraska Press; 1–40.

Ryan, Marie-Laure (2004) “Introduction.” [In:] Marie-Laure Ryan (ed.) Narrative across Media: The Languages of Storytelling. Lincoln: University of Nebraska Press; 1–40.

Schank, Roger C., Robert P. Abelson (1977) Scripts, Plans, Goals, and Understanding: An Inquiry into Human Knowledge Structures. Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates.

Schilperoord, Joost, Alfons Maes (2009) “Visual Metaphoric Conceptualization in Editorial Cartoons.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 213–240.

Shinohara, Kazuko, Yoshihiro Matsunaka (2009) “Pictorial Metaphors of Emotion in Japanese Comics.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 265–293.

Stam, Robert (2000) Film Theory. Oxford: Blackwell.

“Star Wars blasters.” Royal Armouries. [www document] [At:] https://royalarmouries.org/stories/our-collection/make-believe-star-wars-blasters/ [date of access: 11 April 2023].

Szawerna, Michał (2017) Metaphoricity of Conventionalized Diegetic Images in Comics: A Study in Multimodal Cognitive Linguistics. Frankfurt am Main: Peter Lang.

Szawerna, Michał (2020) “Modality, Medium, and More: A Toolkit for the Multimodal Cognitive Linguist. Sidenotes on Understanding Abstract Concepts across Modes in Multimodal Discourse: A Cognitive-Linguistic Approach (2020) by Elżbieta Górska.” [In:] Anglica Wratislaviensia 58; 187–200.

Szawerna, Michał (2021) “The Scope of the Pictorial and the Verbal in Multimodal Cognitive Linguistic Accounts of Visual Signification in Modal Ensembles Comprising Static Planar Signs.” [In:] Academic Journal of Modern Philology 14; 313–336.

Szawerna Michał, Paweł Zygmunt (2023) “Metaphorical Indicators of the Hyperthemes of Dune: Part One (2021): A Multimodal Cognitive-Linguistic Case Study.” [In:] Anglica Wratislaviensia 61/1; 77–105.

Szwedek, Aleksander (2000) “Senses, Perception and Metaphors (of Object and Objectification).” [In:] Stanisław Puppel, Katarzyna-Dziubalska-Kołaczyk (eds.) Multis Vocibus de Lingua, w czterdziestolecie pracy naukowo-dydaktycznej Profesora Jacka Fisiaka (1959–1999) [Multis Vocibus de Lingua, on the 40th anniversary of Professor Jacek Fisiak’s research and teaching (1959−1999)]. Poznań: Wydział Neofilologii UAM; 143–153.

Szwedek, Aleksander (2002) “Objectification: From Object Perception to Metaphor Creation.” [In:] Barbara Lewandowska-Tomaszczyk, Kamila Turewicz (eds.) Cognitive Linguistics Today. Frankfurt am Main: Peter Lang; 159–175.

Taylor, John R. ([1989] 2003) Linguistic Categorization. Third edition. Oxford: Oxford University Press.

Telotte, Jay P. ([2001] 2004) Science Fiction Film. Cambridge: Cambridge University Press.

Teng, Norman Y. (2009) “Image Alignment in Multimodal Metaphor.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 197–211.

Tseng, Chiao-I (2013) Cohesion in Films: Tracking Film Elements. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

“Unforgiven (1992).” The Internet Movie Firearms Database. [www document] [At:] https://www.imfdb.org/wiki/Unforgiven_(1992) [date of access: 19 July 2022].

Ungerer, Friedrich, Hans-Jörg Schmid ([1996] 2006) An Introduction to Cognitive Linguistics. Second edition. Harlow et al.: Pearson Longman.

Urios-Aparisi, Eduardo (2009) “Interaction of Multimodal Metaphor and Metonymy in TV Commercials: Four Case Studies.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 95–117.

Wittgenstein, Ludwig ([written in 1936–1946/] published posthumously in 1953) [Philosophische Untersuchungen.] Translated by Gertrude Elizabeth Margaret Anscombe. Philosophical Investigations. New York: Macmillan, Blackwell, Oxford.

Yu, Ning (2009) “Nonverbal and Multimodal Manifestation of Metaphors and Metonymies: A Case Study.” [In:] Charles Forceville, Eduardo Urios-Aparisi (eds.) Multimodal Metaphor. Berlin, New York: Mouton de Gruyter; 119–143.

Received:

07/09/2021

Reviewed:

03/12/2021

Accepted:

28/08/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.24

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Aleksander Szwedek

independent scholar

szwedekaleksander@gmail.com

ORCID: 0000-0003-2391-1942

Thematic Roles in Image Schemas.
Part 2.
A Missing Link from Reality to Mind1

Motto:

“… no such mind, exempt from bodily processes… ever existed…”

Robinson (1965 [1921]: 13)

Abstract

For a long time, Thematic roles have received much attention, raising many disputes and controversies, but they still remain a ‘murky construct’ (Newmeyer, 2010, Rissman and Majid, 2019). Dowty’s words of 1986 that “the perennial vexing problem is the lack of agreement among linguists as to which thematic roles exist, and the absence of any obvious way to decide this question”, still hold true. Departing from the traditional ‘intuitive semantic’ approach, I provided evidence that Thematic roles are indispensable components of image schemas, and constitute a scaffolding for language structures (2022, forthcoming). A natural question arose then, where they come from in the image schemas. Fillmore (1968) proposed that they may be, “presumably, innate concepts”, while Langacker (1991) alluded to their “nonlinguistic” origin. The present paper argues that Thematic roles come from “nonlinguistic” sources, i.e., human interpretation and categorization of reality, completing the Thematic roles embodiment process.

Keywords: Thematic roles, image schemas, embodiment, categorization

1. Introduction

The complexity and confusion regarding Thematic2 roles and their definitions are well known. Most theories of Thematic roles assume that there is only a small finite number of them. However, as Dowty (1986), Newmeyer (2010) and Rissman and Majid (2019) stated, no consensus had been reached to delineate the set needed for natural language semantics, and Mora Gutiérrez pointed out that “[p]roposals range from just a few to hundreds of them” (Gutiérrez, Pablo 2001: Section 5.1.1.1.).

The origin of Thematic roles is another area of research in linguistics. Although the MIT Encyclopedia of the Cognitive Sciences (1999) states that all “[g]rammatical studies, both traditional and contemporary derive Thematic roles from semantic intuitive distinctions (author’s emphasis), quite a few scholars proposed the nonlinguistic origin of them. Among these scholars are Fillmore (1968), Jackendoff (1999), Langacker (1991), Szwedek (2000), and more recently Grady (2005), Kasper (2008) and Szwedek (2022), to mention just a few.3 In my 2022 paper, I demonstrated that Thematic roles are already present in image schemas. The present paper takes a step further and argues that Thematic roles have their origin in human categorization of reality.

Before the analysis of the origin of Thematic roles in image schemas, it is appropriate to set a background for the claims made in the present paper. Thus, the Introduction (1.) will be followed by Section 2. which includes a brief account of my works in which I formulated a definition of the image schema with the OBJECT schema as its basic element (Szwedek 2019), and the functions (Thematic roles) that the OBJECT schemas play in the image schema structure (Szwedek 2022). A brief interlude (2.1.) on the uniqueness and importance of the sense of touch precedes an analysis of Thematic roles in Section 3. which provides a compact survey of their history (3.1.), discusses problems of their identification (3.2.), and suggests their possible origin (3.3.), the problem that is elucidated in section 4. on categorization. Section 5. offers short comments on some common Thematic roles in view of the previous discussion. Conclusions (Section 6.) and References close the paper.

2. The Image Schema: Definition and Structure

The concept of the image schema was introduced to linguistics by Johnson (1987) and Lakoff (1987), and soon became “a central notion in cognitive semantics and other fields that focus on the construction of meaning” (Mandler and Pagán Cánovas 2014: 526). At the same time, however, it has become one of the most controversial concepts with respect to identification and definition. For example, Gibbs noted that “there was little consensus as to what these things were and how they functioned in linguistic structure and behavior. Moreover, there was much disagreement over the best methods that might be employed to uncover the structure and functions of image schemas” (Gibbs 2005: 114). In that situation Gibbs asked, “[b]ut what are image schemas?” (Gibbs 2005: 114).

Among the many conceptions, the most radical statement came from Clausner and Croft who denied the possibility of formulating a definition of the image schema. They firmly declared that “one can define image schematic domains only by enumeration” (Clausner and Croft 1999: 21). However, their unconditional declaration was rather unfortunate as they disregarded the obvious truth that in order to enumerate anything you have to know what it is that you want to enumerate. In this difficult situation, Grady came up with a proposal that in order to formulate a definition of image schemas and identify their structure, we first have to specify conditions that image schemas should meet. He suggested “that the definition of image schemas should rule out certain schemas that are too general to be associated with any particular type of perceptual experience, or too rich to count as fundamental dimensions of perceptual representation” (Grady 2005: 35). Grady added that “the most useful way of understanding image schemas is to see them as mental representations of fundamental units of sensory experience” (Grady 2005: 44).

Following Grady’s advice, I proposed a definition of the image schema as “a mental structure with at least one OBJECT image schema, which is a conceptually independent entity representing a physical object whose fundamental property is density experienceable by touch,4 with ensuing boundedness, shape size, etc.” (Szwedek 2019: 20).

I argued (Szwedek 2019: Section 4) that the rationale behind this definition is that the OBJECT schema is unique among other schemas (for example, listed by Hampe 2005) in that it is the only conceptually independent5 schema, at the same time grounded in perceptual experience, primarily touch.6 Other schemas are relational, conceptually dependent, i.e. they cannot be conceptualized without conceptualizing the entities they interconnect. Thus, MOTION always implies ‘motion of an object’ (Szwedek 2022: 151), and LINK always implies at least two objects, etc. So defined, the image schema meets the criteria postulated by Grady; it is most general,7 but still associated with perceptual experience.

2.1. Perceptual Experience – the Sense of Touch

Perceptual experience (or experiential grounding) is one of the main pillars of image schemas. Among the senses, it is vision that has been commonly considered to be the sense which we rely on most, and which most research has been based on. Exemplary are Johnson’s words that although image schemas “are not tied to any single perceptual modality […] our visual schemata seem to predominate” (Johnson 1987: 25). However, if we accept my stance that it is density which is the most essential property of all objects, solid, liquid, and gaseous, we will have to admit that touch, including the vital sense of taste, is more vital, primeval, and unique, a view that I advanced in many of my works (for example, Szwedek 2011; Szwedek 2019). To support this claim, I adduced the following arguments (partly quoted from Szwedek 2019: 12–13):

a) Touch is the earliest sense to develop. Kornas-Biela writes that “the functional activity of the sense of touch (in the lips-nose area) is observed as early as the 5th week of pregnancy,8 and it is the most developed of senses at birth (Szwedek 2011: 159), while “the visual focus and tracking begin around the 31st week” (Chamberlain n.d.: 3);

b) Touch, unlike the ‘telecommunicative’ senses (Pöppel and Edingshaus 1994), provides the closest possible experience of the physical world (Popova 2005);

c) Touch is the only sense capable of providing a three-dimensional perception of objects;

d) Touch, including the vital sense of taste, is the only whole-body sense reaching “full body sensitivity by the 32nd week” (Chamberlain n.d.: 1);

e) The most vital haptic organs – the hands and mouth – have the largest neuronal representations in the brain;

f) Referring to Katz ([1925] 1989), Popova wrote that “[f]or Katz ([1925] 1989), touch is fundamental in developing our belief in the reality of the external world: What has been touched is the true reality that leads to perception; no reality pertains to the mirrored image, the mirage that applies itself to the eye (Katz 1989: 240)” (Popova 2005: 400);

g) Finally, the fundamental character of touch translates into linguistic structures. Many instances from various languages illustrate the knowing/understanding is touching metaphor.9 Here are just a few examples.

English:

capture, catch, grasp the meaning;

German:

fassen, begreifen ‘to understand’ (from greifen ‘to catch’), zur Kenntnis nehmen ‘to take note’; Begriff ‘concept’.

Finnish:

käsittää ‘to understand’ derives from käsi ‘hand’; käsite is a ‘concept’, i.e. something grasped.10

My arguments corroborated Lakoff’s report that “when mental imagery experiments are run with the congenitally blind using touch instead of vision, the results are virtually the same as for sighted people, except that people who can see perform the tasks faster” (Lakoff 1987: 446).

Finally, I concluded that “[…] we can close our eyes and not see, we can plug our ears and not hear, we can hold the nose and not smell, but we cannot stop touching things or being touched by – the air, the ground, our clothes, etc. – and therefore we hardly notice touching because it is always part of our bodily experience” (Szwedek 2019: 14).11 In short, it is the only sense that cannot be “switched off”.

Incidentally, taking into consideration all these arguments, I summed up my argumentation that if touch develops the earliest of all the senses and in parallel to the nervous system (also around the 7th week of pregnancy), it is impossible that it would leave no imprint on the latter. I found support for my statement in earlier observations by Neisser and Rohrer. Neisser pointed out that “[f]rom the biological point of view, a schema is a part of the nervous system” (Neisser 1976: 54), and Rohrer argued that the origin of image schemas stretches “into prenatal experience” (Rohrer 2005: 176).

I illustrated this claim by listing image schemas that may develop in the prenatal period.12 Among others, I mentioned the object and contact schemas which might develop through the foetus’s experience of density of the amniotic fluid and the walls of the mother’s womb. The womb and amniotic fluid are natural containers. The motion schema would develop as a result of the foetus’s and the mother’s movements, the diversion, blockage schemas, as a result of the foetus’s bouncing off the walls of the womb, and so forth (Szwedek 2019: 15).13

2.2. Interim Conclusion

If OBJECT schemas are indispensable elements of all relational schemas, the question arises what roles they play there. I addressed the problem in my 2022 paper showing that, for example, in a propositional form of motion, X moved, “X” can function either as Theme (The chair moved), or Agent (John moved). The conclusion was that Thematic roles “originate in image schemas, constituting a link between the mind and language, thereby providing a stable scaffolding for various syntactic structures” (Szwedek 2022: 155).

My 2022 proposal evoked a further question, that is, where these roles come from in image schemas. This is the issue that the present paper attempts to resolve. However, before I propose a solution, I think it is appropriate to discuss briefly the history of Thematic roles, problems with their identification and interpretation, and earlier suggestions as to their origin.

3. Thematic Roles14

3.1. A Brief Historical Survey

Kasper (2008) offered a good overview of Thematic roles since antiquity. He first mentioned Pāṇini’s Kārakas which were discussed in some detail by Ganeri in his 2011 book (Ch. 3.). A kāraka is a semantic relation between the verb and a noun. The similarity between Pāṇini’s conception and modern intuitive semanto-syntactic approach is quite striking. Since western philosophy and linguistics was based exclusively on the Greek and Roman tradition, it was not until Böhtlingk’s Pāninis Grammatik (1839; mentioned by Kasper 2008, fn. 16) that the Indian legacy was revived. However, it took 90 years more before the next significant contribution appeared. In his 1930 article, Frank Blake pointed out that, in western linguistics, the term ‘case’ had always been used to denote only the formal relationships between a predicating element and its arguments. He argued that “no completeness of grammatical treatment is possible without recourse to the semantic approach” (F. Blake 1930: 48). To make the distinction between morphological and semantic case clear, he labelled the morphological cases “case forms”, and used the term “case” for the semantic relationships (F. Blake 1930: 35).

Blake’s approach was echoed by Gruber (1965) who called Blake’s “cases” “thematic relations”: Goal, Location, Source, Agent, and Theme. Gruber is regarded as the first to have introduced Thematic relations into modern linguistics. His work undoubtedly set the stage for all further research on the subject.

In 1968, Fillmore proposed six basic “deep cases”, Agentive, Instrumental, Dative, Factitive, Locative, and Objective, but added that “additional cases will surely be needed” (Fillmore 1968: 24).15

To Gruber’s list, Jackendoff (1983, 1990) added the roles of Actor and Patient. He also showed that one argument can have two roles at the same time. In the sentence The car hit the tree, ‘the car’ is a Theme and an Actor, and ‘the tree’ is a Patient and a Goal. Despite many later proposals of individual Thematic roles like Beneficiary, Experiencer, Stimulus, etc. Rissman and Majid concluded recently that “individual roles cannot be defined in terms of necessary and sufficient conditions” (Rissman i Majid 2019: Introduction). This view confirmed Dowty’s earlier prediction that identification and description of Thematic roles is the problem of “role fragmentation”, that is, “how finely thematic roles should be divided” (Dowty 1991: 553). The persistent “murkiness” of Thematic roles evokes the question as to where the confusion and controversies come from.

3.2. Problems with Identification and Interpretation

As Dowty observed, “two perennial vexing problems with the appeal to thematic roles are (i) lack of agreement among linguists as to which thematic roles exist, and the absence of any obvious way to decide this question, and (ii) the lack of any definite way to independently justify the assignment of noun phrases to thematic roles in particular sentences” (Dowty 1986: 340).

The problems remained unsolved in the following 20 years after Dowty, when Mora Gutiérrez expressed the same concerns writing that the major reason of the lack of “agreement about which and how many roles are needed” is “the semantic role list approach” (Gutiérrez, Pablo 2001: 5.1.1.1.). He further contrasted Anderson’s (1971) localist approach, with just three semantic roles (Source, Location and Goal), with HPSG16 proposal “where each verb would assign its own peculiar semantic roles, different from the semantic roles of any other verb. So, the verb love, for example, would assign two semantic roles: ‘lover’ and ‘lovee’” (ibid.). However, he concluded, that in the latter case “the semantic generalizations that make the notion interesting are lost” (ibid.).

Ten years later, Newmeyer repeated that “there is no construct as murky in any subdivision of linguistic theory as that of ‘thematic role’. Literally dozens have been proposed over the years, and nothing approaching a consensus has been achieved in terms of delineating the set that are needed for natural language semantics”  (Newmeyer 2010: 689).

And nothing much changed up to recent times when Rissman and Majid concluded that “[t]he literature documenting the murkiness of thematic roles is in fact so vast that we take it as given that individual roles cannot be defined in terms of necessary and sufficient conditions” (Rissman and Majid 2019: Introduction). 

In 2022, I proposed a new approach in which, based on my 2019 definition of image schema, I claimed that object schemas are indispensable components of relational image schemas, and function as Thematic roles.

Some earlier suggestions referring to the origin of Thematic roles close the present section. The solution to this ‘vexing’ problem will be proposed in section 4. (Categorization).

3.3. Some Earlier Suggestions for the Origin of Thematic Roles

The MIT Encyclopedia of the Cognitive Sciences (MITECS) 1999: 873) clearly asserts that in all “[g]rammatical studies, both traditional and contemporary”, Thematic roles are derived from intuitive semantic distinctions (1999: 837; Author’s emphasis).

Somehow, this view persisted among linguists who ignored Fillmore’s and Langacker’s earlier suggestions as to their non-linguistic origin. Fillmore proposed that Thematic roles could be sets “of universal, presumably innate, concepts” human beings form to describe reality (Fillmore 1968: 24), and Langacker introduced the term role archetypes to highlight their “primal status and nonlinguistic origin”, considering them “so basic and experientially ubiquitous that their manifestation in language is for all intents and purposes inevitable” (Langacker 1991: 285). In 2022, I intimated that Thematic roles are identified as a result of perception of reality (Szwedek 2022: 148).

Taking up Fillmore’s (1968), Langacker’s (1991), and my suggestions (Szwedek 2022), I wish to claim that Thematic roles as elements of image schemas come from human perception of reality and people’s natural disposition to categorization.17

4. Categorization

Categorization18 was most comprehensibly and assertively described by Lakoff in his 1987 book. He stated in no uncertain terms that “[t]here is nothing more basic than categorization to our thought, perception, action, and speech. Every time we see something as a kind of thing, for example, a tree, we are categorizing” (Lakoff 1987: 5). He further remarked that “human categorization is essentially a matter of both human experience and imagination – of perception, motor activity, and culture” (Lakoff 1987: 8), it is mostly “automatic and unconscious, and if we become aware of it at all, it is only in problematic cases” (Lakoff 1987: 6). He also added a strong claim that “[a]n understanding of how we categorize is central to any understanding of how we think and how we function, and therefore central to an understanding of what makes us human” (Lakoff 1987: 6). By way of conclusion, he stated that “[s]ince we understand the world not only in terms of individual things but also in terms of categories of things, we tend to attribute a real existence to those categories. We have categories for everything we can think about” (Lakoff 1987: 9).19

Since, as Lakoff pointed out, “we are employing dozens if not hundreds of categories” all the time (Lakoff 1987: 6), my claim that Thematic roles are subject to categorization as well, should come as no surprise.

While discussing categorization of Thematic roles, I will disregard metaphorical expressions for two reasons. Firstly, as I demonstrated (Szwedek 2011), all abstract entities are subject to ‘objectification’,20 whereby abstract entities are interpreted as physical objects, and thus can be assigned Thematic roles. For example, in My intuition tells me, “intuition” is personified and assigned the Agent role. Secondly, all definitions of Thematic roles include such words as “participants” (e.g. Payne 2007), or “entities”,21 “doers”or “instigators” and “undergoers” (Saeed 2009: Ch. 6), “objects” (EAGLES), “persons”, “things”(MITECS), that is, physical objects.

I assume, therefore, that the source of Thematic roles should be sought in the categories of the world of objects. In other words, I suggest that Thematic roles come from human interpretation of reality, and people’s natural disposition to categorization which is generally subjective and fuzzy. This is why Thematic role categories proposed so far, inevitably differ in number, scope, definitions, and labels. The discussion hitherto indicates that it is not impossible that other distinctions and roles may appear, as was predicted by Fillmore (1968: 24), and implied in Dowty’s “role fragmentation” (Dowty 1991: 553).

There are countless objects entering into innumerable relations which people experience every day. Most of them pass unnoticed, and only those which are somehow significant and useful for human beings are paid attention to, categorized and labelled by linguists. As Lakoff demonstrated “human categorization is essentially a matter of both human experience and imagination – of perception, motor activity, and culture” (Lakoff 1987: 8). In other words, categorization is a matter of human interpretation of reality from various perspectives. As Beveridge and Pickering remarked, “[t]he number of potential embodied perspectives available for a given sentence is therefore the number of participants in that event plus that any embodied observers licensed by the comprehender’s situation model. We propose that these perspectives (e.g., embodied agent, embodied patient, embodied recipient, plus embodied observer and non-embodied observer) provide a transparent basis for discussing action perspective taking”.22

It is also necessary to recall Lakoff’s words about the nature of categories: “Categories are categories of things. Since we understand the world not only in terms of individual things but also in terms of categories of things, we tend to attribute a real existence to those categories” (Lakoff 1987: 9). Lakoff’s words well apply to Thematic roles as categories of functions. There are three aspects in light of which a brief analysis of some major Thematic roles will be presented: their embodied character, fuzzy nature and human perspective. Their embodied character consists in the fact that they are identified on the grounds of sensory perception. Their identification and definition is difficult because of the fuzzy nature of categories. As defined by Lotfi Zadeh (1965), a fuzzy set is a class of objects whose memberships are not precisely defined. In language,23 a fuzzy category has no clear-cut referential boundaries (cf., for example, Labov 1973). Additionally, categorization, and thus identification and definition of Thematic roles is crucially involved with human perspective.

In the following section, I will offer only brief24 descriptions of these aspects with reference to some common Thematic roles, in order to primarily draw attention to some problems of categorization as sources of ‘murkiness’ of Thematic roles.

5. Brief Comments on Some Common Thematic Roles

Theme is the most enigmatic category, the most capacious and general. According to many definitions, it refers to any object (Author’s emphasis) which is either “changing its position or condition, or as being in a state or position” (EAGLES).25 Santorini and Kroch correctly observed that, “the thematic role of theme is something of a catch-all” (Santorini and Kroch 2007: Ch. 7.). Since all objects are either “in a state or position”, or “change their position or condition”, one may wonder whether it can be treated on a par with other roles. The label ‘any object’ conforms with embodiment as we can experience any physical object with our senses. However, it does not agree with either fuzziness or the role of human perspective. It is the either-or choice. Something either is or is not an object. We cannot experience with our senses non-objects. This confusing combination is reflected in the role’s position among the other roles. Commenting on role hierarchies, Mora Gutiérrez pointed out that “most of the disagreement lies in where to locate the Theme with respect to other roles” (Gutiérrez, Pablo 2001: 5.1.2.2.1.). We can only add that in many hierarchies, Theme occupies the final position.26

Agent is possibly the most prominent role in human experience as we are aware of ourselves, or others as ‘doers’. Its exceptional status was emphasized by Mora Gutiérrez who wrote, with reference to role hierarchies, that while “[t]here is general agreement that the agent role should be the highest ranking role, […] there is no consensus about the ordering of the rest of the roles” (Gutiérrez, Pablo 2001: Section 5.1.2.2.1.). The prominent status of Agent was also confirmed by Berk’s observation that “[t]he agent subject is the classic doer of the action. An agent subject is an animate being that acts deliberately, with intent. Most speakers consider the agent the most typical subject. If you ask someone to construct a sentence out of thin air, it is likely that s/he will utter one with an agent subject” (Berk 1999: 15). This view is supported by neuroscientific evidence. Beveridge and Pickering (2013) observed that “many embodied accounts of language assume that if a perspective is adopted for action language, it is the agent’s perspective”, and they added that findings from magnetoencephalography “suggest that adopting an embodied agent’s perspective may occur automatically in the early stages of semantic processing, at least in isolated words”.27

The role was most often defined in terms of “a participant which the meaning of the verb specifies as doing or causing something, possibly intentionally” (EAGLES), or “the initiator of some action, capable of acting with volition” (Saeed 2009: 153). It is clear that this role is a less general category than Theme because it refers to the role of animate beings capable of acting intentionally. The issue whether all animals act volitionally or only instinctively is outside the scope of the present paper. Regardless of the answer, from human perspective, we would still consider instinctive behaviour as agentive, which would call for a redefinition or reinterpretation of the Agent role. At any rate, such cases are only evidence of the ‘murkiness’ of Thematic roles.

Patient is the role assigned to an object (participant) which is affected by the activity of an Agent. It was defined by EAGLES as “a participant which the verb characterizes as having something happen to it, and as being affected [my emphasis] by what happens to it. Examples: objects of kill, eat, smash […]”. I prefer to call this role Affected Entity28 because “Patient” does not seem to be a felicitous label for the description of this function in such examples, as “kill”, “eat” or “smash” from the EAGLES definition, which itself uses the phrase “being affected”. The commonness of this role comes from the fact that “being affected” is a consequence of any kind of contact of objects, animate or inanimate, a frequent situation in our reality. As EAGLES examples show, the role refers to a wide range of objects, both animate and inanimate. It will definitely be an animate object in the case of “kill”, while “eat” will exclude people (?) and all inedible things, and “smash”, in its “break” sense, will eliminate unbreakable objects.29

Experiencer seems an easier role to define. In the EAGLES definition, “a participant who is characterized as aware of something”, the participant is clearly a human being, as the pronoun ‘who’ implies. Saeed’s definition, “the entity which is aware of the action or state described by the predicate but which is not in control of the action or state” (Saeed 2009: 154), allows for a broader interpretation allowing into the category other animate beings. However, given the ambiguity of the property of ‘awareness’ with respect to other animate beings than humans, we must conclude again that assigning the role primarily to human beings reflects the anthropocentric perspective, with the whole category remaining fuzzy.

Beneficiary is usually described as referring “to a semantic role, generally defined as the (animate) participant who benefits from an action” (http://www.glottopedia.org/index.php/Beneficiary). The definition is slightly confusing, as ‘animate participant’ includes human beings and animals, while the pronoun ‘who’ refers to human beings (but also to pets). Saeed cautiously defined the role as “the entity for whose benefit the action was performed” (Saeed 2009: 154). Also Barry Blake defines the term cautiously as “the animate entity on whose behalf an activity is carried out” (Blake 1994: 70). Similarly, Palmer defines Beneficiaries as referring “generally to animate beings affected30 by the action with a possible distinction between the notional roles of recipient and beneficiary” (Blake 1994: 10). Apart from Palmer’s dilemma about the possible distinction between recipient and beneficiary, all these definitions seem to include animals into the category of Beneficiary.

Instrument, by contrast, defined by Saeed as “the means by which an action is performed or something comes about” (Saeed 2009: 154), typically denotes inanimate objects. Basing on extensive research, Rissman, van Putten and Majid remark that “[f]or thematic roles such as Agent, Patient, and Goal (e.g., Jackie threw the ball into the net), a wealth of empirical evidence points to their cognitive prominence” (Rissman, van Putten and Majid 2022: Section 1.1.), but “[f]or the proposed thematic role of Instrument, by contrast, the cognitive prominence and stability of the category is less clear. English-speaking adults often omit instruments when describing instrumental events […] When viewing events, English-speaking adults are also slower to recognize instruments than agents, patients, or goals” (Rissman, van Putten and Majid 2022: Section 1.1.), as revealed through patterns of eye-gaze (Rissman, van Putten and Majid 2022: Section 1.1.).

Location, defined by Saeed as “the place in which something is situated or takes place” (Saeed 2009: 154), and by EAGLES as “the thematic role associated with the NP expressing the location in a sentence with a verb of location”, is another global category, since everything in this world of objects has its place or takes place. Location is clearly different from the other roles in that it is the only one that does not directly refer to objects. As Langacker pointed out, a phrase like ‘under the bed is dusty’, names “a spatial region – a type of ‘thing’ rather than a relationship, (a relationship per se can hardly be dusty)” (Langacker 1993: 16).31

This brief description shows the variety of configuration of elements of Thematic roles, the source of difficulties and their ‘murkiness’

6. Conclusions

The great attention that Thematic roles attracted for a long time, resulted in a considerable number of works. Fillmore’s (1968) and Langacker’s (1991) suggestions as to the nonlinguistic origin of the Thematic roles were taken up in works of Grady (2005), Kasper (2008), and recently in my paper (Szwedek 2022). I believe that I made a definite step towards an explanation of the source of Thematic roles. I demonstrated then that Thematic roles have their origin in the mind as indispensable components of image schemas, constituting a scaffolding for language structures. The present paper takes a step further, trying to answer the question where Thematic roles come from in the image schemas.

The main points of the above considerations can be presented as the following list.

1. The paper shows that Thematic roles do not come from intuitive semantic reflection, but are essentially embodied categories.

2. They are functions of conceptually independent objects within conceptually dependent relations (the distinction based on Langacker 1987).

3. Though categories are generally fuzzy, Thematic roles exhibit various configurations of fuzziness. For example, Theme is not a fuzzy category – an entity either is or is not an object. For Agent, at one end, animate objects are sharply distinguished from inanimate objects, while at the other end, agency is fuzzy. Is a bird swallowing an insect an Agent doing it intentionally, with will, or is the swallowing instinctive? Biologists would say it is instinctive,32 but it has to be remembered that human everyday judgements differ from specialists’ knowledge, and the bird would most probably be considered to be an Agent.

4. And finally, it will be linguists who would argue about what Dowty (1991) called “role fragmentation”, i.e. how finely thematic roles should be divided.

The overall picture emerging from the above discussion leads to the conclusion that the identification of roles and of their number is an open issue. Due to the subjective nature of human perception and fuzzy nature of categorization, it is still a “vexing problem”, and, in my judgement, will remain so.

A more general conclusion emerges when we put together my paper (Szwedek 2022) and the present study. I demonstrated that Thematic roles in language have their origin in the mind. The present paper shows that Thematic roles in the mind come from human interpretation and categorization of reality, bridging the gap in the ‘perception – mind – language’ cycle.

1 The title alludes to and the paper complements my 2022 paper “Thematic Roles and Image Schemas. A Missing Link Between Mind and Language”.

2 The capital ‘T’ is used to distinguish the term from the ‘thematic’ structure in terms of theme-rheme.

3 Grady proposed that “the most useful way of understanding image schemas is to see them as mental representations of fundamental units of sensory experience” (Grady 2005: 44). Thus, if Thematic roles are integral components of image schemas, they are also the result of sensory experience.

4 More on perceptual grounding and the uniqueness of touch see: Szwedek 2019: 12–14, and 2022: 145.

5 Cf. Langacker 1987 on the conceptually independent status of “thing”, and conceptually dependent “relations”.

6 For more details about the uniqueness and significance of the sense of touch, see: the next Section (2.1).

7 Excluding the “non-imagistic domains” (Clausner and Croft 1999: 14), that is such that lack images (Lakoff and Turner 1989: 94ff).

8 7th week in Chamberlain n.d.: 1.

9 Bridging Sweetser’s (1990) metaphors: knowing/understanding is seeing, and seeing is grasping.

10 Further examples can be found, for example, [in:] Szwedek (2019: 13).

11 This is a paraphrase of Wittgenstein’s adage that we are “unable to notice something—because it is always before (our) eyes” (1953: 30), identical to Johnson’s observation that because “force is everywhere, we tend to take it for granted and overlook the nature of its operation” (Johnson 1987: 42).

12 Perhaps more like Krzeszowski’s preconceptual schemas or preschemas (Krzeszowski 2016: 185ff).

13 Of the schemas listed by Hampe (2005), I also mentioned, link, force, cycle, matching, self-motion, caused motion, scale and matching.

14 The notion of “thematic roles” is a more modern term for Fillmore’s (1968) case relations, Jackendoff’s (1972) and Gruber’s (1965) thematic relations.

15 Beaugrande and Dressler (1980) proposed over 30 concepts necessary for an adequate text analysis and they pointed out that “[i]n general, linguists’ typologies have fewer categories than ours […], while those in artificial intelligence have more”.

16 Head-Driven Phrase Structure Grammar developed by Carl Pollard and Ivan Sag (1994).

17 As I demonstrated, image schemas develop in the prenatal period (2018: 83-84). It follows that Thematic roles also evolve then within the image schemas. Thus, for example, the foetus is the Agent of movements, as well as the Entity Affected by the walls of the womb, and Theme as the element in motion or in position. However, as Rissman and Majid observed, “even for the Agent and Patient roles, the nativist view is not fully supported because we lack the detailed behavioural evidence” (Rissman and Majid 2019: 2).

18 However, the idea is not new. As early as in 1921 Robinson, commenting on the nature of mind, mentioned “our disposition to increase our information, classify it,…” (Robinson 1921: 14; my emphasis) which is reminiscent of categorization.

19 For more recent and extensive research see: for example, Coello and Delevoye-Turrell (2007), or Cohen and Lefebvre (2017).

20 According to ‘objectification’, all physical objects are the ultimate source domain for all abstract entities. E.g., THOUGHTS are objects (can be scattered and collected), containers (in my thoughts), human beings (are sober, cross one’s mind), etc. Other abstract domains discussed in my paper are FEAR (emotion) and RACE (event) (Szwedek 2011: 351–355).

21 According to the OED, ‘entity’ is defined as either  “Being, existence, as opposed to non-existence”, or concrete. Something that has a real existence”.

22 There is no page numbering in Beveridge and Pickering’s paper. The above quote comes from the section “A Taxonomy of Perspective”.

23 As remarked by Kahraman, Cengiz, Basar Öztayşi and Sezi Cevik, the theory “found many application areas in both theoretical and practical studies from engineering area to arts and humanities, from computer science to health sciences, and from life sciences to physical sciences” (Kahraman, Öztayşi and Cevik 2016: Abstract).

24 Cf. Rissman and Majid’s comment on the vastness of “[t]he literature documenting the murkiness of thematic roles” (Rissman and Majid 2019: Introduction).

25 However, in EAGLES, the object of give, while changing its position, looks to me more like Affected Entity, and the subject of walk more like an Agent. But this again exhibits the ‘murkiness’ of role identifications.

26 For example, Jackendoff (1972), Belletti and Rizzi (1988), Grimshaw (1990).

27 These quotations come from the section “Do Language Users Consistently Adopt the Agent’s Perspective?”

28 Cf. Beaugrande and Dressler (1980: 95), Jackendoff’s description of it as an “object affected by an action” (Jackendoff 1987: 381), and ‘being affected’ phrase in the EAGLES definition.

29 This reminds me of the difficulties in identifying semantic features for Objects in ‘selectional restrictions’ (Chomsky 1965).

30 His use of ‘affected’ might mean that Beneficiary, and also Experiencer, can be subcategories of Affected Entity with different perspectives.

31 The problem was explained in more detail in my paper (Szwedek 2011) where I called this kind of metaphorization ‘objectification’, and in my paper (Szwedek 2009) “Conceptualization of Space and Time”.

32 Prof. Kakareko from Nicolaus Copernicus University, Toruń: e-mail communication.

References

Anderson, John M. (1971) The Grammar of Case: Towards a Localistic Theory. Cambridge Studies in Linguistics 4. Cambridge: Cambridge University Press.

Beaugrande, Robert de, Wolfgang Dressler (1980) Introduction to Text Linguistics. London: Longman.

Belletti, Adrianna, Luigi Rizzi (1988) “Psych-Verbs and θ–Theory.” [In:] Natural Language and Linguistic Theory 6/3; 291–352.

Berk, Lynn M. (1999) English Syntax: From Word to Discourse. New York-Oxford: Oxford University Press.

Beveridge, Madeleine E. L., Martin J. Pickering (2013) “Perspective Taking in Language: Integrating the Spatial and Action Domains.” [In:] Front. Hum. Neurosci, Vol. 7. [At:] https://doi.org/10.3389/fnhum.2013.00577 [date of access: May 5, 2022].

Blake, Barry, J. (1994) Case. Cambridge: Cambridge University Press.

Blake, Frank R. (1930) “A Semantic Analysis of Case.” [In:] James Taft Hatfield, Werner F. Leopold, Andreas Johannes Friedrich Zieglschmid (eds.) Curme Volume of Linguistic Studies. [Reprint of Language Monograph No. 7. Published by the Linguistic Society of America]; 34–49.

Böhtlingk, Otto (1887) Pāṇini’s Grammatik / herausgegeben, übersetzt, erläutert und mit verschiedenen indices versehen. Leipzig: Haessel [Reprints: New York 1964, 1971, 1977: Georg Olms Verlag, Hildesheim].

Chomsky, Noam (1965) Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

Clausner, Timothy, William Croft (1999) “Domains and Image Schemata.” [In:] Cognitive Linguistics 10; 1–31.

Coello Yann, Yvonne Delevoye-Turrell (2007) “Embodiment, Spatial Categorisation and Action.” [In:] Consciousness and Cognition, vol. 16/3; 667–683.

Cohen, Henri, Claire Lefebvre (eds.) (2017) Handbook of Categorization in Cognitive Science. Amsterdam: Elsevier Science.

Dowty, David (1986) “Thematic Roles and Semantics.” [In:] Proceedings of the Twelfth Annual Meeting of the Berkeley Linguistic Society. Berkeley Linguistic Society; 340–354.

Dowty, David (1991) “Thematic Proto-Roles and Argument Selection.” [In:] Language 67; 547–619.

EAGLES = Expert Advisory Group on Language Engineering Standards; European Commission DG XIII programme. [At:] http://www.ilc.cnr.it/EAGLES96/synlex/node62.html [date of access: 9 June, 2020].

Fillmore, Charles J. (1968) “The Case for Case.” [In:] Emmon Bach, Robert T. Harms (eds.) Universals in Linguistic Theory. New York: Holt, Rinehart, and Winston; 1–88.

Ganeri, Jonardon (2011) Artha: Meaning. Published to Oxford Scholarship Online: Jan. 2013. [At:] https://oxford.universitypressscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780198074137.001.0001/acprof-9780198074137-chapter-3 DOI:10.1093/acprof:oso/9780198074137.003.0003.

Gibbs, Raymond W. Jr. (2005) “The Psychological Status of Image Schemas.” [In:] Beate Hampe (ed.) From Perception to Meaning: Image Schemas in Cognitive Linguistics. Berlin-New York: Mouton de Gruyter; 113–135.

Grady, Joseph (2005) “Image Schemata and Perception: Refining a Definition.” [In:] Beate Hampe (ed.) From Perception to Meaning: Image Schemas in Cognitive Linguistics. Berlin-New York: Mouton de Gruyter; 35–55.

Grimshaw, Jane B. (1990) Argument Structure. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

Gruber, Jeffrey (1965) Studies in Lexical Relations. PhD dissertation. MIT.

Hampe, Beate (ed.) (2005) From Perception to Meaning: Image Schemas in Cognitive Linguistics. Berlin–New York: Mouton de Gruyter.

Jackendoff, Ray (1972) Semantic Interpretation in Generative Grammar. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

Jackendoff, Ray (1983) Semantics and Cognition. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

Jackendoff, Ray (1987) “The Status of Thematic Relations in Linguistic Theory.” [In:] Linguistic Inquiry 18 (3): 369–411.

Jackendoff, Ray (1990) Semantic Structures. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

Jackendoff, Ray (1999) Semantics and Cognition. London, England: MIT Press.

Johnson, Mark (1987) The Body in the Mind. The Bodily Basis of Meaning, Imagination, and Reason. Chicago: Chicago University Press.

Kahraman, Cengiz, Basar Öztayşi, Sezi Cevik (2016) “Comprehensive Literature Review of 50 Years of Fuzzy Set Theory.” [In:] International Journal of Computational Intelligence Systems 9 (Sup1): Abstract. [At:]https://www.researchgate.net/publication/298208497_A_Comprehensive_Literature_Review_of_50_Years_of_Fuzzy_Set_Theory). DOI: 10.1080/18756891.2016.1180817

Kasper, Simon (2008) A Comparison of ‘Thematic role’ Theories. Magister-Hausarbeit. Fachbereich Germanistik und Kunstwissenschaften der Philipps-Marburg: Universität Marburg. [At:] https://www.academia.edu/9185151/A_comparison_of_Thematic_role_theories [date of access: May 10, 2020].

Krzeszowski, Tomasz P. (2016) The Translation Equivalence Delusion. Meaning and Translation. Frankfurt am Main. Peter Lang.

Labov, William (1973) “The Boundaries of Words and Their Meanings.” [In:] Charles-James N. Bailey, Roger W. Shuy (eds.) New Ways of Analyzing Variation in English. Washington: Georgetown University Press; 340–371.

Lakoff, George (1987) Women, Fire, and Dangerous Things. What Categories Reveal About the Mind. Chicago: Chicago University Press.

Lakoff, George, Mark Turner (1989) More Than Cool Reason. A Field Guide to Poetic Metaphor. Chicago and London: The University of Chicago Press.

Langacker, Ronald W. (1987) Foundations of Cognitive Grammar: Volume I: Theoretical Prerequisites. Stanford, California: Stanford University Press.

Langacker, Ronald W. (1991) Foundations of Cognitive Grammar: Volume II: Theoretical Prerequisites. Stanford, California: Stanford University Press.

Langacker, Ronald W. (1993) “Reference-Point Constructions.” [In:] Cognitive Linguistics 4; 1–38.

Mandler, Jean M., Cristóbal Pagán Cánovas (2014) “On Defining Image Schemas.” [In:] Language and Cognition, vol. 6; 510–532.

Mora Gutiérrez, Juan Pablo (2001) “Directed Motion in English and Spanish.” [In:] Estudios de Lingüística del Español, vol. 11; ISSN: 1139–8736.

Neisser, Ulric (1976) Cognition and Reality: Principles and Implications of Cognitive Psychology. New York: WH Freeman and Company

Newmeyer, Frederic (2010) “On Comparative Concepts and Descriptive Categories: A Reply to Haspelmath.” [In:] Language 86 (3); 688–695.

Palmer, Frank R. (1994) Grammatical Roles and Relations. Cambridge: University Press.

Payne, Thomas E. (2007) “Summary of Semantic Roles and Grammatical Relations.” (19 October 2007). [At:] https://pages.uoregon.edu/tpayne/EG595/HO-Srs-and-GRs.pdf [date of access 23 May 2023].

Poirier Pierre, Benoit Hardy-Vallée, Jean-Frédéric DePasquale (2017) “Embodied Categorization.” [In:] Henri Cohen, Claire Lefebvre (eds.) Handbook of Categorization in Cognitive Science. Amsterdam: Elsevier Science; Chapter 33.

Pollard, Carl, Ivan A. Sag (1994) Head-Driven Phrase Structure Grammar. Chicago: University of Chicago Press.

Popova, Yanna (2005) “Image Schemata and Verbal Synaesthesia.” [In:] Beate Hampe (ed.) From Perception to Meaning: Image Schemas in Cognitive Linguistics. Berlin-New York: Mouton de Gruyter; 395–419.

Rissman, Lilia, Saskia van Putten, Asifa Majid (2022) “Evidence for a Shared Instrument Prototype from English, Dutch, and German.” [In:] Cognitive Science 46; e13140. [At:] https://doi.org/10.1111/cogs.13140 [date of access: May 23, 2023].

Rissman, Lilia and Asifa Majid (2019) “Thematic Roles: Core Knowledge or Linguistic Construct?” [In:] Psychonomic Bulletin & Review, Vol. 26 (6); 1850–1869. [At:] https://www.researchgate.net/publication/334335206_Thematic_roles_Core_knowledge or_linguistic_construct [date of access: April 10, 2022].

Robinson, James H. ([1921] 1965) “On Various Kinds of Thinking.” [In:] Charles Muscatine, Marlene Griffith (eds.) The Borzoi College Reader. New York: Alfred A. Knopf; 12–25.

Rohrer, Tim (2005) “Image Schemata in the Brain.” [In:] Beate Hampe (ed.) From Perception to Meaning: Image Schemas in Cognitive Linguistics. Berlin-New York: Mouton de Gruyter; 165–193.

Saeed, John I. (2009) Semantics. Chichester, West Sussex: Wiley-Blackwell.

Santorini, Beatrice, Anthony Kroch (2007) The Syntax of Natural Language: An Online Introduction (Ch. 7.) [At:] https://www.ling.upenn.edu/~beatrice/syntax-textbook [date of access: May 23, 2023].

Szwedek, Aleksander (2000) “Senses, Perception and Metaphors (of Object and Objectification).” [In:] Stanisław Puppel (ed.) Multis vocibus de lingua. Poznań: Wydział Neofilologiczny; 143–153.

Szwedek, Aleksander (2009) “Conceptualization of Space and Time.” [In:] Piotra Łobacz, Piotr Nowak, Władysław Zabrocki (eds.) Language, Science and Culture. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM; 317–333.

Szwedek, Aleksander (2011) “The Ultimate Source Domain.” [In:] Review of Cognitive Linguistics 9:2; 341–366.

Szwedek, Aleksander (2019) “The Image Schema: A Definition.” [In:] Styles of Communication 11/1; 9–30.

Szwedek, Aleksander (2022) “Thematic Roles in Image Schemas: A Missing Link Between Mind and Language.” [In:] Cognitive Semantics 8/1: 141–157.

Szwedek, Aleksander (forthcoming) “The Image Schema.” [In:] Thomas Fuyin Li (ed.) A Handbook of Cognitive Semantics. Brill (Ch. 23).

Wilson, Robert A., Frank C. Keil (eds.) (1999) The MIT Encyclopedia of the Cognitive Sciences. London, England: The MIT Press Cambridge, Massachusetts.

Zadeh, Lotfi. A. (1965) “Fuzzy sets.” [In:] Information and Control, Vol. 8; 338–353.

Received:

17/04/2023

Reviewed:

27/04/2023

Accepted:

11/05/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.25

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Magdalena Ślawska

Uniwersytet Wrocławski, Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Słowiańskiej

magdalena.slawska@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0002-9158-6988

Chorwaccy i serbscy wydawcy polskich książek dla dzieci i młodzieży w latach 1991–20221

Croatian and Serbian Publishers of Polish Books for Children and Young People in the Period 1991–2022

Abstract

The aim of the article is to show how the repertoire of translations of Polish literature for children and young people in Croatia and Serbia has changed over the last thirty years. The author presents the changes that have taken place on the book market in both countries, and then shows which books by Polish authors are of particular interest to local publishers and turning points in the history of Polish children’s books in these two countries in the analyzed period. The attention was focused on the activities of small publishing houses, which can be called “Lilliputians” such as: Srednja Europa and Planet Zoe from Croatia, and Propolis Books and Kozikas from Serbia. The text shows what quantitative and qualitative changes took place with the appearance of the above-mentioned publishers, who focus on children’s literature of small languages, rarely found on bookstores. The analysis of their activities was carried out on the basis of Itamar Even-Zohar’s theory of cultural repertoire, during which it was proved that the role played by these publishers in the process of shaping and modifying the repertoire of translations of Polish literature for children in both countries can be identified with the role of idea-makers.

Keywords: Polish literature for children and youth, translated literature, Croatian and Serbian Lilliputian publishers, theory of culture repertoire, idea-makers 

Słowa kluczowe: polska literatura dla dzieci i młodzieży, literatura tłumaczona, chorwackie i serbskie wydawnictwa lilipucie, teoria repertuaru kulturowego, idea-makers 

Wprowadzenie

Celem niniejszego artykułu jest pokazanie, w jaki sposób kształtował się repertuar przekładów polskiej literatury dla dzieci i młodzieży w Chorwacji i Serbii od roku 1991 do 2022. Omówię zmiany, jakie dokonały się po rozpadzie Jugosławii na gruncie branży wydawniczej w obydwu krajach, a następnie przyjrzę się, jakie utwory polskich twórców wzbudziły szczególne zainteresowanie tamtejszych wydawców oraz wskażę punkty zwrotne w dziejach przekładu polskiej książki dla dzieci i młodzieży w badanym okresie. Uwagę skieruję zwłaszcza na działalność małych – lilipucich2 – oficyn. Analizę ich działalności przeprowadzę, odwołując się do teorii repertuaru kulturowego Itamara Even-Zohara.

Repertuar kulturowy to, jak pisze izraelski badacz, „zbiór reguł i elementów, które regulują zarówno proces wytwarzania produktu kulturowego, jak i jego konsumpcję” (Even-Zohar [2005] 2010: 17). Tworzenie repertuarów odbywa się na dwa sposoby – poprzez inwencję lub import. Większą rolę odgrywa drugi z nich. Za jego pośrednictwem może dokonywać się inwencja. Import, który staje się integralną częścią repertuaru docelowego, nazywany jest przez badacza transferem3 (Even-Zohar [2005] 2010: 72–73). W tworzeniu repertuaru kulturowego uczestniczą osoby lub grupy osób, które chcą kontrolować, dominować i regulować kulturę (Even-Zohar [2005] 2010: 26). Jednym z mechanizmów integracji nowych wzorców w repertuarze kultury docelowej jest „ich usankcjonowanie przez autorytet i osobowość konkretnych osób lub grup, które stają się tym samym motorem zmian” (Paprocka 2018: 74). Osoby te – jak pisze Natalia Paprocka – „wykorzystując sploty okoliczności i własne predyspozycje, potrafią tworzyć nowości, wprowadzać je w życie lub je upowszechniać – albo wszystko naraz” (Paprocka 2018: 74–75). Even-Zohar, przywołując liczne przykłady osób i grup potrafiących wytwarzać, wprowadzać w życie i upowszechniać nowości, określa je mianem idea-makers4 (Even-Zohar [2005] 2010: 185). Moim zdaniem pojęcie to najtrafniej oddaje rolę, jaką przedstawieni w niniejszym szkicu wydawcy odegrali w procesie kształtowania i modyfikowania repertuaru przekładów polskiej literatury dla dzieci i młodzieży w Chorwacji i Serbii oraz w promowaniu polskich twórców – pisarzy i ilustratorów.

Podstawą badań, których wyniki prezentuje ten tekst, stało się sporządzone przeze mnie zestawienie bibliograficzne obejmujące wydania polskich książek dla dzieci i młodzieży przetłumaczonych na języki chorwacki i serbski, które ukazały się drukiem w latach 1991–20225. Zestawienie to zostało sporządzone w oparciu o dane pochodzące z opracowanych wcześniej bibliografii6, zbiorów bibliotecznych Biblioteki Narodowej Serbii w Belgradzie (Narodna Biblioteka Srbije) i Biblioteki Narodowej i Uniwersyteckiej w Zagrzebiu (Nacionalna i sveučilišna knjižnica u Zagrebu) oraz informacje pozyskane bezpośrednio od wydawców7. Analiza zestawienia pozwoliła wskazać kilka punktów zwrotnych w dziejach polskiej książki dla dzieci w obydwu krajach w analizowanym okresie. Momenty te wyróżniłam ze względu na łatwe do zaobserwowania zmiany o charakterze ilościowym i jakościowym, które zaszły na chorwackim i serbskim rynku wydawniczym w kolejnych dziesięcioleciach.

Transformacja rynku książki dla dzieci i młodzieży

Wraz z socjalistyczną Jugosławią rozpadł się zmonopolizowany przez państwo i sterowany odgórnie rynek książki, a w jego miejscu powstały niezależne od siebie rynki narodowe. Zmiany te wpłynęły również na dotychczasowe kontakty pomiędzy podmiotami zainteresowanymi wzajemnymi tłumaczeniami literatury i stworzyły nowe możliwości dla zaistnienia w obiegu czytelniczym przekładów polskich książek, w tym utworów adresowanych do najmłodszych odbiorców8.

Za cezurę istotnych zmian na chorwackim rynku książki uznaje się rok 1991, gdyż – jak podkreślają badacze – „od tego momentu mówimy o chorwackim rynku, języku, wydawnictwach i wsparciu instytucjonalnym” (Kozina, Čilić Škeljo, Vidović Bolt 2015: 145). Działalność wydawnicza stała się wówczas działalnością usługową, a książkę zaczęto postrzegać jako towar. Branża stanęła przed koniecznością reformy zastanych struktur, w wyniku której wiele przedsiębiorstw państwowych upadło bądź uległo restrukturyzacji, zaczęły powstawać oficyny prywatne9, nierzadko z zagranicznym kapitałem. Dokonujące się zmiany objęły też rynek książki dla dzieci10, o czym Marijana Hameršak i Dubravka Zima piszą:

W połowie XX wieku, co potwierdzają wnioski o Nagrodę im. Grigora Viteza, w Chorwacji działało od pięciu do sześciu wydawców, którzy specjalizowali się w wydawaniu książek dla dzieci (np. Mladost, Školska knjiga, IŠP Naša djeca, Naprijed, Spektar i Otokar Keršovani). Pod koniec XX stulecia liczba wydawców systematycznie ubiegających się o tę nagrodę była wielokrotnie większa. Zmiana ta jest związana z szeregiem czynników, począwszy od zmian w strukturze własnościowej wydawnictw i sposobu zarządzania nimi, poprzez otwarcie się na mechanizmy rynkowe, po zmiany technologiczne. (Hameršak, Zima 2015: 61–62)

W pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku branża wydawnicza w Chorwacji zaczęła się stabilizować. Stało się to zasługą m.in. przywrócenia w 1999 roku stawki 0% VAT na książki oraz zwiększenia dotacji na ich wydawanie. Zmiany te zaowocowały powstaniem wielu małych wydawnictw11, w tym oficyn ukierunkowanych na literaturę dla dzieci, które odniosły duży sukces i utrzymują się na rynku do dziś. Te drugie podzielić można na trzy grupy. Pierwszą z nich stanowi relatywnie niewielka liczba większych oficyn systematycznie wydających książki dla dzieci. Drugą tworzą liczni mali wydawcy specjalizujący się wyłącznie w literaturze dziecięcej. Do trzeciej zaś zaliczane są oficyny, które sporadycznie wydają pozycje adresowane do najmłodszych czytelników (Hameršak, Zima 2015: 62). Zauważyć można zatem dużą fragmentaryzację rynku książki dla dzieci i młodzieży.

W Serbii natomiast zmiany w obrębie branży wydawniczej dokonały się z blisko dziesięcioletnim opóźnieniem. Gdy większość państw bloku socjalistycznego żegnała się z komunizmem, tam system ten został przekształcony przez Slobodana Miloševicia w inną doktrynę państwową, w ramach której komunizm mieszał się z ideologią nacjonalistyczną. Mimo wprowadzonych w latach 90. ustaw umożliwiających w ograniczonym stopniu prywatyzację, dokonujące się zmiany miały charakter pozorny lub pozorowany12. Wojna prowadzona z Chorwacją, Bośnią i Hercegowiną, a potem także konflikt w Kosowie oraz sankcje, które zostały nałożone na kraj, doprowadziły do ogromnego kryzysu, który na gruncie wydawniczym uwidaczniał się poprzez bankructwo kilku znaczących państwowych oficyn (por. Ajdačić 2021: 82), spadek liczby publikowanych tytułów, obniżenie nakładów i estetyki publikowanych materiałów oraz poprzez zmniejszenie ilości wydań utworów o wysokiej wartości naukowej lub literackiej na rzecz pozycji o wątpliwej wartości (Nikolić [2000] 2019: 97–98). Odnotowano również wyraźny spadek liczby wydań utworów przetłumaczonych z języków obcych. W 1990 roku w przekładzie na język serbski ukazało się 607 pozycji, a w 1993 liczba ta spadła do zaledwie 168 (Nikolić [2000] 2019: 99). Ostatnie dziesięciolecie XX wieku było okresem, który szczególnie dotkliwie odcisnął swoje piętno na stanie całej serbskiej kultury. Głównym celem polityki kulturalnej państwa stało się – jak pisze Vesna Ɖukić-Dojčinović: „wzmacnianie jego wpływów, […] upolitycznienie kultury w celu pogłębienia wewnętrznej «kulturalnej» izolacji jako odpowiedź na międzynarodowe embargo, rozbudzanie patriotyzmu i zwrot ku quasi-narodowym wartościom kulturalnym” (Ɖukić-Dojčinović 2002: 27). Z kolei Sylwia Nowak-Bajcar podkreśla, że „z pragmatycznego punktu widzenia polityka kulturalna polegała na wycofaniu się państwa z roli mecenasa sztuki” (Nowak-Bajcar 2010: 21). Rzeczywista transformacja kraju, obejmująca również rynek książki, stała się możliwa dopiero po obaleniu Slobodana Miloševicia w październiku ٢٠٠٠ roku. Zmiany zaczęły dokonywać się w szybkim tempie. Z roku na rok rosła liczba wydawanych książek. W 1993 były to zaledwie 1442 tytuły, a w 2005 już 8281 (por. Milunović 2006: 87). Analiza Istraživanje tržišta knjiga u Srbiji (Badanie rynku książki w Serbii) przeprowadzona w 2006 roku na zlecenie Biblioteki Narodowej w Belgradzie pokazała, że wzrost ten był w dużej mierze efektem powstania wielu małych, prywatnych oficyn13. Większość z nich (57,7%) specjalizowała się w wydawaniu pozycji z jednej dziedziny. Sześć ukierunkowało swoją działalność wyłącznie na literaturę dziecięcą. Pod względem ich ilości ta gałąź piśmiennictwa uplasowała się w połowie pierwszego dziesięciolecia XXI wieku na trzecim miejscu, po naukach humanistycznych i beletrystyce14. W drugiej dekadzie, gdy branża zaczęła się stabilizować, ich liczba wzrosła.

W cieniu Sienkiewicza i pierwsze ślady przełomu

Lata 90. XX wieku to okres bardzo niekorzystny dla przekładu polskiej literatury dla dzieci i młodzieży w Chorwacji i Serbii. Zmiany w zakresie infrastruktury i finansowania procesu wydawniczego doprowadziły do zubożenia oferty i spadku liczby publikacji. W latach 1991–2000 w obydwu krajach ukazało się zaledwie 8 książek (5 w Chorwacji i 3 w Serbii). W Chorwacji ukazały się Bajeczki dla Lidusi (Bajke za Lidusju) Jana Kotta oraz cztery wznowienia W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza. W Serbii natomiast ukazały się trzy jej wznowienia i ani jeden nowy tytuł. Warto podkreślić, że utwór Sienkiewicza jest najczęściej wydawaną w obydwu krajach polską książką15. W latach 1991–2022 w Chorwacji była wznawiana 10 razy16, a w Serbii aż 2517.

Serbscy wydawcy nie byli zainteresowani polskimi utworami dla najmłodszych także w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku, a więc w czasie najgłębszych przemian tamtejszego rynku książki. W okresie tym ukazały się zaledwie trzy tytuły – aż siedmiokrotnie W pustyni i w puszczy, zbiór Ci sprytni Słowianie (Лукави Словени) Małgorzaty Fabianowskiej i Małgorzaty Nesteruk oraz wznowienie Rudzi (Веверица Рујка) Jadwigi Wernerowej z ilustracjami Janusza Grabiańskiego.

Sytuacja polskiej książki dla dzieci w analogicznym okresie znacznie lepiej przedstawiała się w Chorwacji. Ukazało się tam wówczas 15 książek, z czego większość (10 wydań) stanowiły nowe tytuły – Ci sprytni Słowianie (Lukavi Slaveni, 2001) Małgorzaty Fabianowskiej i Małgorzaty Nesteruk, A może to tak było (A možda je bilo tako…, 2002) Mieczysława Madalińskiego, Bractwo Srebrnej Łyżeczki (Družba srebrne žličice, 2004) Liliany Bardijewskiej, Ferdynand Wspaniały (Ferdinand Valičanstveni, 2004) i Zbudź się, Ferdynandzie (Probudi se, Ferdinande, 2004) Ludwika Jerzego Kerna, 13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych (13 bajki iz kraljevstva Lailonije za velike i male, 2006) Leszka Kołakowskiego, Jeż (Jež, 2007) i Wieża z klocków (Kula od kocaka, 2008) Katarzyny Kotowskiej, zbiór tekstów dramatycznych dla dzieci i młodzieży zatytułowany Poljska čitanka sedam kazališnih tekstova poljskih autora za djecu i mlade (2009)18 oraz wierszowana opowieść Mały Chopin (Mali Chopin, 2010) Michała Rusinka. Pozycje te wydały oficyny, które rozpoczęły działalność w latach 90. (Egmont, Kašmir-promet, Naklada MD) lub na początku XXI wieku (Srednja Europa, Naklada Bošković). Wydawcy ci zwrócili uwagę na polską książkę dla dzieci w okresie stabilizacji chorwackiego rynku wydawniczego, starając się pokazać czytelnikom jej nowe oblicze. Ich działania zapoczątkowały trwający przez kolejne lata stopniowy proces przełamywania monopolu W pustyni i w puszczy, w którym szczególną rolę odegrało wydawnictwo Srednja Europa.

Oficyna ta jest firmą rodzinną, którą w 2001 roku założyli Magdalena Najbar-Agičić oraz Damir Agičić, historycy, wykładowy zagrzebskich uczelni, którzy zajmują się też pracą tłumaczeniową. Wydają książki z zakresu historii, językoznawstwa, literaturoznawstwa, filozofii, eseistykę, literaturę wspomnieniową oraz utwory dla dzieci. Wydawnictwo utworzyło specjalną serię zatytułowaną SEzam – Srednja Europa za mlade, w ramach której ukazują się pozycje adresowane do najmłodszych, głównie autorstwa polskich twórców. W kolejnych latach oficyna wydała sześć zbiorów opowiadań Renaty Piątkowskiej – Opowiadania dla przedszkolaków (Priče za predškolce, 2015), Opowiadania z piaskownicy (Priče iz pješčanika, 2016), Piegowate opowiadania (Pjegaste priče, 2017), Ciekawe co będzie jutro? (A što će biti sutra?, 2019), To się nie mieści w głowie (To mi ne ide u glavu, 2020) i Opowiadania do chichotania (Smiješne priče, 2021)19, przetłumaczone przez Martę Agičić, córkę właścicieli, utwory Archistoria. Opowieść o architekturze (Arhistorija. Pripovijest o arhitekturi) Magdaleny Jeleńskiej i Jak ciężko być królem (Kako teško je biti kralj, 2022), według powieści Król Maciuś Pierwszy Janusza Korczaka i z ilustracjami Iwony Chmielewskiej, oraz zbiór baśni słowiańskich Śpiewająca lipka. Bajki Słowian Zachodnich (Raspjevana lipa. Bajke zapadnih Slavena, 2021) w przekładzie Adama i Damira Agičiciów.

W przypadku wydawnictwa Srednja Europa zauważalna jest przede wszystkim odmienność importowanej przez nich polskiej literatury dla dzieci od tej publikowanej wcześniej bądź równolegle przez innych wydawców, których działalność w tym zakresie ograniczała się przede wszystkim do kolejnych wydań powieści Sienkiewicza. Dzięki staraniom oficyny na chorwackim rynku nie tylko pojawiły się utwory autorów dotąd w tym kraju nieznanych, ale repertuar przekładów poszerzył się o pozycje adresowane do najmłodszych odbiorców – dzieci, które jeszcze same nie czytają albo przygodę z samodzielną lekturą dopiero rozpoczynają oraz książki obrazkowe. Srednja Europa przyczyniła się do zaistnienia w obrębie polskiej literatury dla dzieci przełożonej na język chorwacki „nowej jakości”. W ślad za nią teksty polskich autorów zaczęli publikować również inni wydawcy. Nakładem oficyny Ibis grafika ukazały się trzy utwory Juliana Tuwima – zbiór wierszy dla najmłodszych Čude i čudesa (2014), Lokomotywa (Lokomotiva, 2015) i Pan Maluśkiewicz i wieloryb (Gospodin Mališkijević Malicki i kit, 2017), oraz książka Asi Olejarczyk Yeti, w którego nikt nie wierzył (Jeti u kojega nitko nije vjerovao, 2021). Natomiast Koncept izdavaštvo wydało w 2019 roku Mapy (Karte) Aleksandry i Daniela Mizielińskich.

Za sprawą wyraźnego zapóźnienia przemian, które dokonały się na serbskim rynku wydawniczym, „nowa jakość” w repertuarze przekładów polskiej literatury dla dzieci zauważalna jest od drugiego dziesięciolecia XXI wieku, gdy rynek książki zaczął się stabilizować, i wiąże się z działalnością belgradzkiego wydawnictwa ProPolis Books, specjalizującego się w wydawaniu utworów dla dzieci. Pierwsze przekłady polskich książek oficyna wydała w 2012 roku i były to powieści Andrzeja Maleszki Magiczne drzewo. Czerwone krzesło (Магично дрво. Црвена столица) oraz Córka czarownic (Ćerka čarobnica) Doroty Terakowskiej. W następnych latach ukazały się kolejne książki wymienionych twórców – Magiczne drzewo. Tajemnica mostu (Магично дрво. Тајна моста, 2013) Maleszki oraz Tam, gdzie spadają Anioły (Tamo gde anđeli padaju, 2014) i Lustro pana Grymsa (Ogledalo gospodina Grimsa, 2017) Terakowskiej. Powieści polskiej pisarki zostały niezwykle ciepło przyjęte przez serbskich czytelników, co przełożyło się na dobre wyniki sprzedażowe oraz ponowne wydania Córki czarownic, które miały miejsce w latach 2014, 2015 i 2016. Nakładem ProPolis Books ukazała się również minipowieść Beaty Krupskiej Sceny z życia smoków (Слике из живота змајева, 2017), powieści Marcina Szczygielskiego Czarownica piętro niżej (Čarobnica sa sprata niže, 2017) i Arka czasu (Barka vremena, 2021) oraz utwory Ewy Jałochowskiej Smutek mamuta (Tugovanje mamuta, 2021) i Rafała Kosika Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi (Feliks, Net i Nika i banda nevidljivih ljudi, 2022). Działalność oficyny przyczyniła się do wyraźnych zmian o charakterze ilościowym i jakościowym w obrębie repertuaru polskiej literatury dla dzieci i młodzieży przełożonej na język serbski. W badanym okresie jej nakładem ukazało się 10 książek polskich autorów (13 wydań). Zmiana jakościowa polega zaś na tym, że najchętniej tłumaczono i wydawano nieznaną dotąd polską fantastykę dziecięcą (zob. Ślawska 2022: 65–75).

Działalność oficyny przełożyła się również na wyraźny wzrost popularności polskiej literatury dla dzieci i młodzieży w Serbii oraz zainteresowania nią innych wydawców. Oficyna Jasen z Belgradu wznowiła w 2013 roku powieść Król Maciuś Pierwszy I (Краљ Маћуш Први) Janusza Korczaka (I wyd. 1987), a Międzynarodowe Centrum Literatury dla Dzieci Zmajeve dječje igre z Nowego Sadu wydało w 2015 roku dwujęzyczną antologię polskiej poezji dziecięcej С главом у облацима. Z głową w chmurach, którą opracował Zoran Ɖerić. Dom wydawniczy Odiseja z Belgradu opublikował powieść Idy Pierelotkin Ala Betka (Ala Betka i čudnovate školske zavrzlame, 2013) oraz zbiory opowiadań Grzegorza Kasdepkego Kacperiada. Opowiadania dla łobuzów i nie tylko (Касперијада: приче за мангупе и оне друге, 2018) i Roksany Jędrzejewskiej-Wróbel Siedmiu wspaniałych i sześć innych, nie całkiem nieznanych historii (Sedam veličanstvenih i 6 drugih, ne sasvim nepoznatih priča, 2022), a oficyna Kreativni centar wydała powieść Rafała Witka Klub latających ciotek (Клуб летећих тетака, 2019). Zauważyć można, że w ofercie zaprezentowanych wydawców dominują przekłady skierowane do odbiorców samodzielnie czytających. Publikują oni utwory dłuższe, głównie powieści, rzadziej zbiory opowiadań. Warto też podkreślić, że teksty, które przetłumaczono, cieszą się w naszym kraju uznaniem czytelników i krytyków oraz były wielokrotnie nagradzane.

Nowi gracze i import bestselerów

Kolejny moment przełomowy w dziejach polskiej literatury dla dzieci w badanym okresie wiąże się z pojawieniem przekładów utworów niepublikowanych dotąd autorów i ilustratorów wydanych przez dwie małe oficyny – Kozikas z Serbii oraz Planet Zoe z Chorwacji. Pierwsza z nich jest typowym wydawnictwem lilipucim, które powstało w 2018 roku i funkcjonuje dzięki niezwykłej pasji, ogromnemu zaangażowaniu i niespotykanej energii jednej osoby – Polki, Anny Swędzioł. Znakiem rozpoznawczym oficyny stały się pozycje adresowane do czytelników reprezentujących najmłodszą grupę wiekową, książki ilustrowane oraz obrazkowe. W badanym okresie Kozikas wydało 14 zagranicznych książek, z czego tylko jedna pozycja nie jest polską książką. W pierwszym roku ich działalności ukazały się: Miasteczko Mamoko (Градић Мамоко) i Mam oko na liczby (Мамоко Бројеви) Aleksandry i Daniela Mizielińskich, Drzewa (Дрвеће) Piotra Sochy i Wojciecha Grajkowskiego oraz pierwsza część przygód Jana i Wita autorstwa Wioli Wołoszyn z ilustracjami Przemka Liputa pt. Jano i Wito. W trawie (Заре и Страле. У трави). W 2019 roku oficyna wydała natomiast trzy części przygód Basi Zofii Staneckiej – Basia i przedszkole (Васја и вртић), Basia i słodycze (Васја и слаткиши), Basia i gotowanie (Васја и кување), Pszczoły (Пчеле) Piotra Sochy i Wojciecha Grajkowskiego oraz Tu jesteśmy (Овде смо) Mizielińskich. Rok później Kozikas opublikował książkę Zofii Fabjanowskiej-Micyk pt. Banzai. Japonia dla dociekliwych (Банзаи. Јапан за радознале) oraz kolejny bestseler Mizielińskich – Mapy (Карте), a w 2021 komiks Bajka na końcu świata 1. Ostatni ogród (Бајка на крају света 1. Посљедња башта) Marcina Podolca oraz wznowienia dwóch pozycji – Градић Мамоко i Дрвеће. W 2022 roku ukazała się natomiast kolejna część przygód Jana i Wita pt. Jano i Wito. W lesie (Заре и Страле. У шуми).

Także chorwacka oficyna Planet Zoe jest małą firmą rodzinną. Powstała w 2009 roku i specjalizuje się w wydawaniu przekładów i chorwackich utworów adresowanych do najmłodszych czytelników, zwłaszcza książek ilustrowanych i obrazkowych, poradników dla rodziców oraz pomocy logopedycznych. Jej założycielka, Ilona Posokhova, zdradziła w jednym z wywiadów, że decyzja o utworzeniu oficyny podyktowana była deficytem na rynku czytelniczym zagranicznych książek obrazkowych20. W latach 2018–2022 Planet Zoe wydało 12 polskich pozycji – kolejne części cieszącej się dużą popularnością serii wspierającej rozwój mowy dziecka, której bohaterem jest przedszkolak Pucio. Autorką cyklu jest Marta Galewska-Kustra, pedagog dziecięcy i logopeda, a ilustracje są dziełem Joanny Kłos. W 2018 roku ukazały się w Chorwacji cztery pierwsze części: Pucio uczy się mówić (Pino uči govoriti), Pucio mówi pierwsze słowa (Pino uči prve riječi), Pucio i ćwiczenia z mówienia (Pino sastavlja rečenice) oraz Pucio na wakacjach (Pino na ljetovanju), a także inna pomoc logopedyczna autorstwa Galewskiej-Kustry pt. Z muchą na luzie ćwiczymy buzię (Vježbamo izgovor s muhom Fefe: ili logopedske vježbe za djecu). W 2020 oficyna wydała następnych pięć części serii – Pucio umie opowiadać (Pino uči pripovijedati), Pucio: zabawy gestem i dźwiękiem (Pino: igre gestama i glasovima), Co robi Pucio? (Što radi Pino?), Pucio mówi dzień dobry (Pino želi dobro jutro), Pucio mówi dobranoc (Pino želi laku noć), a w 2022 kolejne dwie – Pucio na wsi (Pino na selu) i Pucio w mieście (Pino u gradu). Podkreślić należy, że książeczki te przyjęte zostały z dużym entuzjazmem, co potwierdzają świetne wyniki sprzedażowe21.

Zainteresowanie małych chorwackich wydawców polską książką dla dzieci sprawiło, że uwagę na nią zwróciła także Školska knjiga, jedno z najstarszych i największych wydawnictw działających na chorwackim rynku literatury dla najmłodszych22. Oficyna ta nawiązała współpracę z polskim wydawnictwem Dwie siostry i wprowadziła na tamtejszy rynek pozycje cieszące się w naszym kraju ogromną popularnością. W 2020 roku jej nakładem ukazał się zbiór Mitologia. Przygody słowiańskich bogów (Mitologija. Zgode slavenskih bogova) autorstwa Melani Kapelusz, a w 2022 roku Pszczoły (Pčele) i Drzewa (Drveće) duetu Piotr Socha i Wojciech Grajkowski oraz kolejna książka zilustrowana przez Sochę, do której tekst napisała Monika Utnik-Strugała, zatytułowana Brud. Cuchnąca historia higieny (Higijena. Živopisna povijest čistoće i nečistoće).

Podsumowanie

Z zaprezentowanego powyżej omówienia produkcji wydawniczej przekładów polskich książek dla młodych czytelników w Chorwacji i Serbii w latach 1991–2022 wysnuć można wniosek, że w pierwszym dziesięcioleciu funkcjonowania niezależnych od siebie narodowych rynków książki oferta przekładów polskich utworów dla dzieci i młodzieży była w obydwu krajach monotonna i dominowały w niej wznowienia W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza. Powieść ta powielana była w dobrze znanych przekładach powstałych w latach 30. i 50. XX wieku, a nowsza polska literatura była zupełnie nieznana. Pierwsze wyraźne zmiany w obrębie repertuaru przekładów dostrzegalne są w Chorwacji w połowie pierwszego dziesięciolecia XXI wieku, a w Serbii w połowie jego drugiej dekady i wiążą się z aktywnością dwóch niewielkich wydawnictw – Srednja Europa i ProPolis Books. Działalność tych wydawców potraktować należy jako sprzeciw wobec zawężenia repertuaru polskiej literatury dla dzieci dostępnej na obydwu rynkach. Dzięki nim w jego obrębie zaszły wyraźne zmiany o charakterze ilościowym i jakościowym. W przypadku obydwu oficyn zauważalna jest odmienność importowanej literatury od tej publikowanej wcześniej bądź równolegle przez innych wydawców. Dzięki ich działalności zaczęły się ukazywać utwory autorów nieznanych. W Chorwacji zainteresowano się tekstami dla młodszych czytelników – dzieci w wieku przedszkolnym, w Serbii zaś zwrócono uwagę na fantastykę dziecięcą.

Drugi punkt zwrotny w dziejach polskiej literatury dla najmłodszych wiąże się z działalnością lilipucich oficyn Kozikas oraz Planet Zoe, dzięki którym w obrębie repertuaru przekładów po raz kolejny pojawiła się „nowa jakość”. Wydawcy ci wypromowali na chorwackim i serbskim rynku wydawniczo-czytelniczym twórczość młodych pisarzy i ilustratorów oraz zainicjowali nurt tłumaczeniowo-wydawniczy obejmujący import tytułów najnowszych i cieszących się ogromną popularnością, dzięki czemu do obydwu krajów zaczęły trafiać polskie bestselery.

Działalność zaprezentowanych oficyn spowodowała, że polskimi utworami dla dzieci zainteresowały się również inne wydawnictwa – Odiseja, Ibis grafika oraz Školska knjiga. Rolę, jaką mali, rodzinni wydawcy odegrali w kształtowaniu repertuaru przekładów polskiej książki dla dzieci, można określić mianem idea-makers. Dzięki nim zwiększyła się nie tylko ilość wydań, ale przede wszystkim liczba pierwszych wydań, a oferta została urozmaicona. Pojawiły się w niej książki edukacyjne, obrazkowe i ilustrowane, zbiory opowiadań dla dzieci młodszych oraz powieści dla odbiorców zaprawionych w samodzielnej lekturze. Odpowiednie zinterpretowanie potrzeb czytelniczych pozwoliło oficynom tym wybrać ciekawe utwory, a systematycznie pojawiające się w ich ofercie polskie nowości oraz wznowienia i dodruki tekstów wcześniej wydanych świadczą o dobrym przyjęciu przez czytelników. Zaprezentowana grupa wydawców nadała impet procesowi przekładu polskiej książki dziecięcej. Za wcześnie, by stwierdzić, czy ich działalność pociągnie za sobą zmiany na całym chorwackim i serbskim rynku książek dla najmłodszych, ale bez wątpienia zapoczątkowała w obydwu krajach nowy okres w dziejach recepcji polskiej literatury dla dzieci i młodzieży.

Istraživanje tržišta knjiga u Srbiji. [Na:] https://dokumen.tips/documents/istrazivanje-trzista-knjiga-u-srbiji.html. [data dostępu 13.09.2022].

O Školskoj knjizi. [Na:] https://shop.skolskaknjiga.hr/o-nama [data dostępu 10.07.2023].

Top lista knjiga. Prema podacima o prodaji u knjižarama. 1-12/2022. – GODIŠNJI TOP 10: Slikovnice. [Na:] https://toplistaknjiga.hr/ [data dostępu 10.07.2023].

1 Artykuł powstał w ramach projektu badawczego finansowanego ze środków programu „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza” (IDUB) na lata 2020–2026 dla Uniwersytetu Wrocławskiego.

2 Określenie „oficyny lilipucie”, po raz pierwszy użyte przez Joannę Olech (zob. Olech 2005: 20–21), stosowane jest w odniesieniu do małych i niezależnych wydawnictw publikujących książki dla dzieci i młodzieży, które zaczęły powstawać na polskim rynku po 2000 roku. Charakteryzują je następujące wyróżniki: „(1) w chwili powstania były i najczęściej pozostały nieduże (jedno- lub kilkuosobowe), (2) są niezależne, (3) publikują wyłącznie lub głównie książki dla dzieci i młodzieży, (4) specjaliści zajmujący się książką dla dzieci uznają ich publikacje za dobre, łączące wysoki poziom literacki, artystyczny i edytorski, czego wyrazem są między innymi liczne nagrody i wyróżnienia w konkursach” (Biernacka-Licznar, Jamróz-Stolarska, Paprocka 2018: 10). Wymienione cechy charakteryzują również zaprezentowane w niniejszym szkicu wydawnictwa, które od pierwszej dekady XXI wieku zaczęły powstawać w Chorwacji i Serbii.

3 Even-Zohar wymienia trzy przyczyny importu i trajektorie transferu. Jego zdaniem potrzeba transferu może pojawić się jako rezultat braku danego dobra i chęci na nie w danej grupie, w wyniku niechęci do określonych składników własnego repertuaru lub w następstwie kontaktu między kulturami, którego efektem jest poczucie braku, zwłaszcza w sytuacji, gdy obcy repertuar jest bogatszy (Even-Zohar [2005] 2010: 73–74).

4 Termin ten, w ślad za Natalią Paprocką, traktuję jako hiperonim. Badaczka zauważa, że wśród osób będących motorem zmian w repertuarach kulturowych izraelski kulturoznawca wymienia „idea-makers i option-devisers (pomysłodawców i kreatorów rozwiązań), a także cultural entrepreneurs (animatorów kultury), [ale – M.Ś.] nie precyzuje dokładnie, czym różnią się poszczególne grupy i jakie są relacje między nimi” (Paprocka 2018: 75).

5 Zestawienie składa się z dwóch części. Pierwsza obejmuje przekłady na język chorwacki (52 pozycje – 42 pierwsze wydania i 10 wznowień), druga zaś wydania serbskie (63 pozycje – 30 pierwszych wydań i 33 wznowienia lub kolejne tłumaczenia tego samego tekstu).

6 Mowa tu o: publikowanych od 2012 roku na łamach czasopisma „Przekłady Literatur Słowiańskich” bibliografiach przekładów literatury polskiej na język chorwacki i serbski obejmujących lata 1990–2020 (zob. Čilić-Škeljo, Maks 2012; Drachal 2015; Filipek 2014; Filipek, Majdzik 2012; Gverić Katana 2015; Gverić Katana 2016; Gverić Katana 2017; Gverić Katana 2019; Kale 2014; Kale 2020; Kale 2022; Majdzik Papić 2022; Podboj 2014; Sobalkowska 2015; Sobalkowska 2016; Sobalkowska 2017; Sobalkowska 2019; Sobalkowska 2020); bibliografiach książek przetłumaczonych na język serbski i wydanych w Serbii w latach 2003–2022, które udostępnione są na stronie Biblioteki Narodowej Serbii (Narodna Biblioteka Srbije); opracowanym przez Branislavę Stojanović zestawieniu bibliograficznym zatytułowanym Polonica w Serbii. Bibliografia druków zwartych (1848–2013) (zob. Stojanović 2013) oraz bibliografii dołączonych do artykułów poświęconych obecności literatury polskiej w Chorwacji autorstwa zagrzebskich polonistów – Ɖurđicy Čilić Škeljo, Ivany Vidović Bolt i Filipa Koziny (zob. Čilić Škeljo, Vidović Bolt 2009; Kozina, Čilić Škeljo, Vidović Bolt 2015).

7 Podziękowania za pomoc i wszelkie udzielone informacje kieruję do Magdaleny Najbar-Agičić (Srednja Europa), Ilony Posokhovej (Planet Zoe), Anny Swędzioł (Kozikas) i Ljilji Marjanović (ProPolis Books).

8 Leszek Małczak, powołując się na ustalenia chorwackich badaczy – literaturoznawczyni Andrei Zlatar oraz zespołu, który pod kierunkiem Vjerana Katunaricia opracował raport zatytułowany Kulturna politika Republike Hrvatske. Nacionalni izvještaj, podkreśla, że w zakresie polityki kulturalnej Jugosławii można wskazać „dwa różne do niej podejścia, korespondujące ze zmieniającą się koncepcją federacji jak całości. Początkowo politykę kulturalną realizowano na szczeblu centralnym, w Belgradzie, w strukturach federacji. Następnie wykształciła się w wyniku procesu decentralizacji polityka kulturalna, która była wypadkową polityki odrębnie prowadzonej w poszczególnych republikach” (Małczak 2013: 72–73). Wyróżniono trzy jej fazy – centralistyczno-etatystyczną, w której kultura finansowana była ze środków pochodzących z budżetu centralnego i w oparciu o regulacje na szczeblu federacji; przejściową, w której zapoczątkowana została decentralizacja, a kwestie finansowania kultury, w tym współpracy kulturalnej, przeniesione zostały na poszczególne republiki oraz samorządową, w której wykształcił się tzw. model pracy uspołecznionej, a finansowaniem działalności kulturalnej zajmowały się Samorządowe Wspólnoty Branżowe, które powstawały na różnych poziomach – od struktur lokalnych do republikańskich (por. Małczak 2013: 73–76; zob. też Zlatar 2001: 59–74). Mimo że ruch wydawniczy był regulowany na poziomie poszczególnych republik, to działalność translatorska była znacznie bogatsza w Serbii niż pozostałych republikach. Piszą o tym chorwackie badaczki, Ɖurđica Čilić Škeljo oraz Ivana Vidović Bolt, które podkreślają, że „status Chorwacji w Federacji Jugosłowiańskiej był jasny również w ramach porównania produkcji wydawniczej w Chorwacji i Serbii. Działalność wydawnicza, a także translatorska były o wiele bogatsze w Serbii niż w Chorwacji czy pozostałych republikach ówczesnej Jugosławii. Nie dziwi więc, że w Socjalistycznej Federacyjnej Republice Jugosławii większość utworów polskich pisarzy była tłumaczona na język serbski i wydawana w Belgradzie. Uzyskanie niepodległości przez Chorwację przyczyniło się do rozkwitu praktyki przekładowej i wydawniczej” (Čilić Škeljo, Vidović Bolt 2009: 103).

9 Srećko Jelušić zwraca uwagę, że w pierwszej połowie lat 90. liczba nowych wydawnictw przewyższyła rzeczywiste zapotrzebowanie rynku. Badacz podkreśla, że „było to częścią entuzjazmu narodowego i złudzenia, że gospodarka rynkowa z dnia na dzień przyniesie dobry dochód” (Jelušić 2004: 94). W okresie tym powstało w Chorwacji ok. 1500 nowych wydawnictw. Większość z nich, niezadowolona z wyników sprzedażowych i braku dochodów, przestała działać zaledwie po kilku miesiącach. Kolejną przyczyną upadku wielu oficyn stało się wprowadzenie w drugiej połowie lat 90. stawki 22% VAT na książki (por. Jelušić 2004: 94).

10 W lata 90. w Chorwacji wzrosło zainteresowanie książką dla dzieci. Ówczesną scenę literacką wzmocniło pokolenie młodych pisarzy (Sanja Lovrenčić, Darko Macan, Sanja Pilić, Zoran Pongrašić) oraz ilustratorów (Svjetlan Junaković, Vojo Radoičić, Ivan Vitez, Pika Vončina), którzy szybko zyskali uznanie czytelników. Zbiegło się to w czasie z ustanowieniem nowych nagród literackich, które przyznawane są twórcom tekstów dla dzieci. Od 1993 roku autorzy najlepszych powieści młodzieżowych honorowani są Nagrodą im. Mata Lovraka, a w latach 1995–2014 podczas targów książki w Puli Sa(n)jam knjige u Istri przyznawano nagrodę „Kiklop”.

11 Większość wydawnictw książkowych w Chorwacji należy do grupy małych i średnich firm (por. Radalj, Primorac, Glibić 2014: 252).

12 Sylwia Nowak-Bajcar zwraca uwagę, że wielu badaczy, analizując sytuację w Serbii w okresie rządów Slobodana Miloševicia, stosuje sformułowania: „ominięcie transformacji”, „odłożona transformacja”, „zablokowana transformacja” czy „transformacja na wspak” (por. Nowak-Bajcar 2010: 14).

13 23% wszystkich wydawców rozpoczęło działalność po roku 2000. Zdecydowana większość oficyn (80%) przynależała do sektora prywatnego. 33% wydawnictw zatrudniało do 3 pracowników, 25% od 4 do 10, a 36,5% powyżej 10 osób. Por. Istraživanje tržišta knjiga u Srbiji, 2006. [Na:] https://dokumen.tips/documents/istrazivanje-trzista-knjiga-u-srbiji.html [data dostępu 13.09.2022].

14 Por. Istraživanje tržišta knjiga u Srbiji, 2006. [Na:] https://dokumen.tips/documents/istrazivanje-trzista-knjiga-u-srbiji.html [data dostępu 13.09.2022].

15 Utwór cieszy się ogromną popularnością od chwili ukazania się jego pierwszych przekładów. Do rąk serbskich czytelników tłumaczenie powieści, zatytułowane Kroz pustinju i prašumu, autorstwa Milorada Jankovicia, trafiło w roku 1912. Drugie wydanie miało miejsce w 1925, a trzecie w 1940 roku. W międzyczasie Ɖorđe Živanović dokonał, na zamówienie belgradzkiego wydawcy Gecy Kona, nowego przekładu, który ukazał się drukiem w 1939 roku. Natomiast na język chorwacki utwór jako pierwszy przetłumaczył Julije Benešić. Przekład ten został wydany w 1924 roku pod tytułem U pustinji i prašumi. W roku 1958 po raz pierwszy opublikowano przekład Iso Velikanovicia, a w 1965 Tanji Dugonjić. Po roku 1990 ukazały się dwa nowe tłumaczenia na język serbski, które przygotowały Milica Markić (2003) oraz Svetlana Aždajević Protić (2017).

16 Powieść Sienkiewicza była wydawana w Chorwacji w 1994 (dwa wydania), 1999, 2000, 2001, 2003, 2004 (dwa wydania), 2009 (wydanie w alfabecie Braille’a) i 2012 roku.

17 Wydania ukazywały się w 1998, 2000 (dwa wydania), 2001, 2003 (dwa wydania), 2006 (dwa wydania), 2009, 2010, 2013 (cztery wydania), 2014, 2015 (dwa wydania), 2017, 2018, 2019 (dwa wydania), 2020 i w 2022 roku (trzy wydania).

18 Zbiór ukazał się w wersji dwujęzycznej (chorwackiej i angielskiej). Znalazły się w nim utwory Liliany Bardijewskiej, Krystyny Chołoniewskiej, Moniki Milewskiej, Izabeli Degórskiej, Macieja Wojtyszki, Marty Guśniowskiej i Michała Walczaka. Przekładu dokonali Pero Mioč (j. chorwacki) i Lucija Žigrović (j. angielski).

19 Autorem wszystkich przekładów książek Piątkowskiej jest Adam Agičić, syn założycieli wydawnictwa, który w momencie ukazania się pierwszego z nich liczył zaledwie 12 lat. O początkach swojej pracy tłumaczeniowej pisze w krótkim wstępie pt. Zašto sam preveo ovu knjigu zamieszczonym w zbiorze Priče za predškolce (2015). W 2021 roku Srednja Europa wydała też trzy audiobooki z opowiadaniami pisarki.

20 „Zdecydowałam się założyć wydawnictwo, ponieważ odczuwałam brak […] autorskich książek obrazkowych dla dzieci, zwłaszcza tych z szerszego rynku europejskiego. Jako dziecko uwielbiałam skandynawską, francuską, niemiecką i angielską literaturę dziecięcą, a ponieważ w międzyczasie w tych krajach pojawiło się wiele bardzo wysokiej jakości i ciekawych tytułów dla dzieci, zapragnęłam, aby chorwackie dzieci miały okazję je poznać” (Borić 2021).

21 Aż pięć pozycji autorstwa Galewskiej-Kustry znalazło się wśród najlepiej sprzedających się w Chorwacji w 2022 roku książek ilustrowanych dla dzieci. Zob. Top lista knjiga. Prema podacima o prodaji u knjižarama. 1-12/2022. - GODIŠNJI TOP 10: Slikovnice. [Na:] https://toplistaknjiga.hr/ [data dostępu 10.07.2023]. Wsponieć też trzeba, że poszczególne części serii były wielokrotnie dodrukowywane (książeczka Pino uči prve riječi aż pięć razy). W ofercie sprzedażowej wydawnictwa znajdują się również gry, puzzle oraz maskotki z serii Pucio.

22 Wydawnictwo działa nieprzerwalnie od roku 1950. Wydało ponad 50 tysięcy tytułów, których łączny nakład wydań przekracza 450 milionów egzemplarzy. Por. O Školskoj knjizi. [Na:] https://shop.skolskaknjiga.hr/o-nama [data dostępu 10.07.2023]. We wcześniejszych latach oficyna ta wydała tylko jedną polską książkę dla dzieci i młodzieży – w 2000 jej nakładem ukazała się powieść W pustyni i w puszczy.

Bibliografia

Ajdačić, Dejan (2021) Poljsko-srpske književne veze. Prevodi i recepcija. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Biernacka-Licznar, Katarzyna, Elżbieta Jamróz-Stolarska, Natalia Paprocka (2018) Lilipucia rewolucja. Awangardowe wydawnictwa dla dzieci i młodzieży w Polsce w latach 2000–2015. Produkcja wydawnicza. Bibliografia. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich.

Čilić Škeljo, Ɖurđica, Ivana Vidović Bolt (2009) „Literatura polska w chorwackich przekładach od 1990 r. do 2007 r.”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 1 (1); 102–112.

Čilić-Škeljo, Đurđica, Magdalena Maks (2012) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w latach 1990–2006”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 1 (3); 207–255.

Drachal, Marta (2014) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w latach 2007–2012”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 4 (2); 313–359.

Ɖukić-Dojčinović, Vesna (2002) Kulturna politika Srbije 1989/2001. Beograd: Zavod za proučavanje kulturnog razvitka.

Even-Zohar, Itamar ([2005] 2010) Papers in Culture Research. Tel Aviv: Tel Aviv University.

Filipek, Małgorzata (2014) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w 2013 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 5 (2); 151–157.

Filipek Małgorzata, Katarzyna Majdzik (2012) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w latach 1990—2006”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 1 (3); 287–350.

Gverić Katana, Petra (2015) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w 2014 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 6 (2); 57–62.

Gverić Katana, Petra (2016) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w 2015 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 7 (2); 31–33.

Gverić Katana, Petra (2017) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w 2016 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 8 (2); 52–59.

Gverić Katana, Petra (2019) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w 2017 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 9 (3); 53–57.

Hameršak, Marijana, Dubravka Zima (2015) Uvod u dječju književnost. Zagreb: Leykam international.

Jelušić, Srećko (2004) „Book publishing in Croatia today”. [W:] The Public, Vol. 11, Nr 4; 91–100.

Kale, Slaven (2014) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w 2013 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 5 (2); 61–66.

Kale, Slaven (2020) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w 2018 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 10 (2); 79–87.

Kale, Slaven (2022) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w latach 2019-2020”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 12; 1–21.

Kozina, Filip, Ɖurđica Čilić Škeljo, Ivana Vidović Bolt (2015) „Poljska književnost i kultura u prijevodima na hrvatski jezik od 1989. do 2015. godine”. [W:] Književna smotra, Vol. 176 (2); 145–161.

Majdzik Papić, Katarzyna (2022) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w latach 2019-2020”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 12; 1–13.

Małczak, Leszek (2013) Croatica. Literatura i kultura chorwacka w Polsce w latach 1944-1989. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Milunović, Dragana (2006) „Tržište knjiga u Republici Srbiji: izdavački, knjižarski i bibliotečki aspekt”. [W:] Glasnik Narodne Biblioteke Srbije, Vol. 8, Nr 1; 85–96.

Nikolić, Ivana ([2000] 2019). „Publishing in Serbia”. [W:] Michael Biggins, Janet Crayne (red.) Publishing in Yugoslavia’s Successor States. New York: Routledge; 89–126.

Nowak-Bajcar, Sylwia (2010) Mapy czasu. Serbska proza postmodernistyczna wobec wyzwań epoki. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Olech, Joanna (2005) „Wydawnictwa lilipucie”. [W:] Tygodnik Powszechny, Nr 14; 20–21.

Paprocka, Natalia (2018) Sto lat przekładów dla dzieci i młodzieży w Polsce. Francuska literatura dla młodych czytelników, jej polscy wydawcy i ich strategie (1918–2014). Kraków: Universitas.

Paprocka, Natalia, Katarzyna Biernacka-Licznar (2016) „Polscy wydawcy lilipuci jako idea-makers?”. [W:] Przekładaniec, Vol. 32; 145–162.

Podboj, Martina (2014) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Chorwacji w latach 2007–2012”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol 4 (2); 95–122.

Radalj, Miro, Marijan Primorac, Anita Glibić (2014) „Odnosi s javnošću u knjižnom nakladništvu”. [W:] Kultura komuniciranja, Vol. 1; 245–262.

Sobalkowska, Estera (2015) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w 2014 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 6 (2); 127–144.

Sobalkowska, Estera (2016) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w 2015 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 7 (2); 111–113.

Sobalkowska, Estera. „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w 2016 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 8 (2); 129–132.

Sobalkowska, Estera (2019) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w 2017 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 9 (3); 141–144.

Sobalkowska, Estera (2020) „Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w 2018 roku”. [W:] Przekłady Literatur Słowiańskich, Vol. 10 (2); 203–206.

Stojanović, Branislava (2013) Polonica w Serbii. Bibliografia druków zwartych (1848–2013). Belgrad: Towarzystwo Slawistyczne Serbii.

Ślawska, Magdalena (20202) „Poljska dečja fantastika u srpskom prevodu (1991–2021)”. [W:] Detinjstvo, Vol. 1; 65–75.

Zlatar, Andrea (2001) „Kultura u tranzicijskom periodu u Hrvatskoj”. [W:] Reč, Vol. 61/7; 59–74.

Źródła on-line:

Borić, Tamara. „Procvat industrije izdavaštva za djecu u Hrvatskoj”. [W:] Nacional, 15.05.2021. [Na:] https://www.nacional.hr/dossier-procvat-industrije-izdavastva-za-djecu-i-mlade-u-hrvatskoj-3/ [data dostępu 14.09.2022].

Received:

09/12/2022

Reviewed:

11/04/2023

Accepted:

29/06/2023

essays, Reviews & polemics

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.26

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Paweł Giwojno

Komisja Nauk Filologicznych Oddziału Polskiej Akademii Nauk we Wrocław

pawel.giwojno@gmail.com

ORCID: 0000–0003–0046–4887

Knapik, Aleksandra R., Piotr P. Chruszczewski (2023) Kreolingwistyka w zarysie. Językowo-kulturowe mechanizmy przetrwania, rozwoju i dezintegracji Seria: Beyond Language Vol. 8., San Diego, CA: Academic Publishing; ss. 301

Abstract

The authors of the book are focused on the field of creolinguistics: a relatively new but rapidly developing domain of science located within the frameworks of anthropological linguistics. The main aim of the book is to describe thoroughly the location of creolinguistics, in general, from the viewpoint of anthropological linguistics, and in particular, analyzing the key concepts and entire methodological apparatus used by creolinguists. In the first chapters, an outline focused on a new taxonomy of linguistic anthropology is proposed with a particular place given to creolinguistics. In the following chapters, a precise study of the main components of creolinguistics, as well as its theoretical background and numerous references to practical examples are given. Finally, in a broad section, an extensive list of the literature focused on creolinguistics, as well as three types of indexes are delivered. All in all, the comprehensive knowledge contained within, broadly explained with numerous references to real life examples and vivid language, makes this book an excellent academic work which may be used by both processional linguists and students interested in broadening their horizons. Moreover, equally important is the fact that this is the first academic book focused on creolinguistics fully in Polish which makes it both a unique and fundamental work for further generations of linguists.

Keywords: creolinguistics, contact linguistics, language, culture, pidgin, creole

Słowa kluczowe: kreolingwistyka, językoznawstwo kontaktu, język, kultura, pidżyn, kreol

Perspektywa interdyscyplinarna we współczesnych badaniach humanistycznych skłania do istotnej przebudowy utrwalonego aparatu naukowego i poszukiwań nowych powiązań pomiędzy zróżnicowanymi komponentami współtworzącymi domenę funkcjonowania człowieka. Owa szczególna potrzeba została dobitnie wskazana w stwierdzeniu, że „(…) nauki humanistyczne (…) stanęły przed koniecznością ponownego samookreślenia i poddania rewizji swoich metodologii i pól empirycznych, a przede wszystkim samego celu prowadzonych badań i stopnia ich aplikatywności” (Cap, Stalmaszczyk 2014: 7). Wydaje się, że recenzowana tu książka jest swego rodzaju odpowiedzią na zarysowaną powyżej potrzebę, a przez swój na wskroś integracyjny i nowatorski na gruncie polskim charakter, stanowi ważny wkład w rozwój rodzimej humanistyki, w szczególności nauk filologicznych.

Warto podkreślić fakt, że analizowana praca nie ogranicza się tylko do przybliżenia obszaru zainteresowania kreolingwistyki i jej głównych założeń badawczych, lecz wychodzi dalej, solidnie osadzając omawianą dyscyplinę naukową w ramach perspektywy antropologicznej, kreśląc zwartą i spójną koncepcję metodologiczną, w ramach której kreolingwistyka zostaje ukazana jako rozległy i istotny dział językoznawstwa, a zarazem ważny komponent w ramach szerokiego nurtu językoznawstwa antropologicznego. Co więcej, nowatorski na gruncie polskim charakter całego przedsięwzięcia został dostrzeżony już we wstępie pióra amerykańskiego językoznawcy Johna R. Rickforda, który podkreślił, że recenzowany tu tekst „(…) wydaje się pierwszym wprowadzeniem do językoznawstwa kontaktu, a konkretnie do kreolingwistyki, jaki kiedykolwiek napisano w języku polskim” (s. x). Warto zatem głębiej pochylić się nad omawianą pracą i jej poszczególnymi częściami.

Formalnie rzecz ujmując recenzowany tekst rozpoczyna się przedmową, w ramach której krótkie słowo wstępne przedstawił wzmiankowany już profesor Rickford (ss. x–xiii). Po nim swoimi przemyśleniami na temat ewolucji badań kreolingwistycznych i perspektywy badawczej przyjętej w niniejszej pracy podzielił się kolejny amerykański lingwista, Donald Winford (ss. xiv–xix). Następnie czytelnik płynnie przechodzi do wstępu i podziękowań Autorów pracy (ss. xx–xxii). Taki właśnie porządek przyjęty we wprowadzeniu z jednej strony stanowi ważne wskazanie dla odbiorcy i sugeruje wsparcie dla pracy ze strony czołowych specjalistów zajmujących się kreolingwistyką, z drugiej zaś strony definiuje wartość naukową recenzowanej tu publikacji – jak można wnosić żywo omawianej ze środowiskiem amerykańskich badaczy.

Kolejną część tworzą cztery duże rozdziały podzielone na szereg mniejszych podrozdziałów. Owa struktura znacznie ułatwia orientację w omawianym tekście i pozwala wychwycić najistotniejsze elementy pracy. Rozdział pierwszy (ss. 1–63) skupia się na definicjach i osadza kreolingwistykę w ramach szerokiego konceptu antropologii języka. Wypracowany tu model, zarysowany także we wcześniejszych pracach Autorów (cf. Knapik 2019; Chruszczewski 2011), można postrzegać jako swego rodzaju mapę po subdyscyplinach językoznawstwa antropologicznego. Umożliwia on przejrzyste i zrozumiałe umiejscowienie danej subdyscypliny na tle pozostałych, wyodrębnienie jej elementów charakterystycznych i esencjalnych oraz obszaru styku z pozostałymi subdyscyplinami w obszarze antropologii języka.

Dodać należy, że niektóre podrozdziały recenzowanej pracy naukowej stanowią istotny, niezwykle przemyślany i teoriotwórczy wkład w rozwój współczesnego językoznawstwa. Dla przykładu, w ramach językoznawstwa antropologicznego lokowana jest nie tylko etnolingwistyka, ale również przekładoznawstwo – rozumiane jako „dyscyplina zajmująca się uzyskaniem wiedzy o tym, jak kreowane jest znaczenie w poszczególnych społeczno-kulturowych zanurzeniach dyskursów i poszczególnych typów tekstów tychże dyskursów” (s. 29) oraz dydaktyka języków – rozumiana jako „dyscyplina zajmująca się uzyskiwaniem wiedzy o tym, jak przekazywana powinna być znajomość języka oraz jak jest zdobywana znajomość języka” (s. 30) (cf. Chruszczewski 2022).

Rozdział drugi (ss. 64–129) jest swego rodzaju odwróceniem rozdziału pierwszego. O ile ten wcześniejszy definiował kreolingwistykę na tle szerokich ram antropologicznych, w perspektywie makro, ten drugi ogranicza się do charakterystyki omawianej dyscypliny z perspektywy mikro, w ramach dziedziny językoznawstwa kontaktu zewnątrzspołecznego. Takie spojrzenie pozwala na zidentyfikowanie i przybliżenie czytelnikowi unikalnego szeregu cech makro i mikro kreolingwistyki i – co za tym idzie – dogłębnie naświetla jej charakterystykę jako odrębnej dyscypliny naukowej.

Z kolei rozdział trzeci (ss. 130–172) koncentruje się na jednym z kluczowych zagadnień kreolingwistyki, to znaczy na kreolskich językach kontaktu. Poza przybliżeniem samego znaczenia owego pojęcia, Autorzy omawiają ich typologię, tło socjo–historyczne kształtowania się kreoli oraz podstawowe koncepcje teoretyczne. Rozdział ten stanowy spójną i zrozumiałą kontynuację dwóch wcześniejszych. Po zarysowaniu miejsca kreolingwistyki na tle innych dyscyplin naukowych w ramach szerokiego nurtu antropologii języka, praca skupia się na samej dyscyplinie: jej obszarze zainteresowań i unikalnej perspektywie badawczej. Wreszcie ostatni rozdział (ss. 173–230) koncentruje się na procesach i mechanizmach ewolucji języków kreolskich, modelach zmiany kulturowej i związanej z nią zmiany językowej. Uwzględnia on między innymi takie zagadnienia jak dezintegracje społeczności mownych, procesy śmierci i żywotności języków, a także, co szczególnie godne wzmiankowania, mieści zestawienie instytucji wyspecjalizowanych w badaniach kreolingwistycznych. Rozdział ten niewątpliwie może służyć pomocom badaczom zainteresowanym w uzyskaniu nie tylko syntetycznego i spójnego spojrzenia na kluczowe zagadnienia w studiach nad kreolami, lecz także ułatwia szeroki dostęp do baz danych i instytucji wyspecjalizowanych w tej dziedzinie nauki.

Niejako kontynuacją omówionej powyżej części jest zakończenie (ss. 231–239), w którym Autorzy zachęcają czytelników do podzielenia się swoimi opiniami i spostrzeżeniami, a całość pracy wieńczy zestaw załączników (ss. 240–242), bardzo obszerna bibliografia, która łączy dorobek autorów dawniejszych i współczesnych w odniesieniu do omawianego zagadnienia i ze szczególnym uwzględnieniem osiągnięć polskich językoznawców (ss. 243–275) oraz trzy rodzaje indeksów: terminów omawianych w pracy (ss. 276–287), nazwisk przywołanych autorów (ss. 288–292), jak również indeks geografii języków (ss. 293–299).

Podsumowując, omawiana praca stanowi bez wątpienia ważny wkład na gruncie humanistyki polskiej, a w szczególności porządkuje i systematyzuje zagadnienia dotyczące kreolingwistyki, które dotychczas nie były tak dogłębnie i szeroko przybliżane polskiemu czytelnikowi w jednej, monograficznej pracy. Choć początki kreolingwistyki są dostrzegane już w dziełach dziewiętnastowiecznych językoznawców takich jak Niemiec Hugo Ernst Mario Schuchardt (1842–1927) i Holender Dirk Christiaan Hesseling (1859–1941), wciąż na rynku polskim brakowało syntezy owego zagadnienia w rodzimym języku, czego recenzowana tu praca jest długo oczekiwanym dopełnieniem. Biorąc to wszystko pod uwagę nie sposób nie zgodzić się, że Kreolingwistyka w zarysie… jest godną polecenia pozycją, która powinna znaleźć się w bibliotece nie tylko każdego współczesnego językoznawcy, czy humanisty zainteresowanego zmianami języka i związanymi z nimi zmianami kultury, lecz także tych studentów studiów filologicznych, kulturoznawczych i antropologicznych, którzy pragną pogłębić wiedzę czy związać swoją przyszłość z badaniami nad językami kreolskimi.

Bibliografia

Cap Piotr, Piotr Stalmaszczyk (2014) „Pragmatyka–retoryka–argumentacja. Obraz języka i dyskursu w naukach humanistycznych–wstęp”. [W:] Piotr Cap, Piotr Stalmaszczyk (ed.) Pragmatyka–retoryka–argumentacja. Obraz języka i dyskursu w naukach humanistycznych. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS; 7–18.

Chruszczewski, Piotr P. (2022) „Językoznawstwo antropologiczne we współcześnie prowadzonych badaniach nad językiem i kulturą”. [W:] Academic Journal of Modern Philology. Vol. 15; 117–126.

Chruszczewski, Piotr P. (2011) Językoznawstwo antropologiczne. zadania i metody. Prace Komisji Nauk Filologicznych Oddziału Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu. Vol. IIII. Wrocław: Oddział Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu.

Knapik, Aleksandra R. (2019) A Study of Jamaican Creole Proverbs from the Perspective of Contact Linguistics. San Diego, CA: Academic Publishing.

Received:

21/09/2023

Reviewed:

10/10/2023

Accepted:

20/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.27

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Aleksandra R. Knapik

Komisja Nauk Filologicznych, Oddział PAN we Wrocławiu

reginaknapik@gmail.com

ORCID: 0000-0003-3814-3560

The Review of the English Textbook: Battleplan. English for the Polish Military. Student’s Book, Level 3. Author: Jeremy Walters

Abstract

This article provides a comprehensive review of the English textbook entitled Battleplan: English for the Polish Military. Student’s Book, Level 3. The evaluation encompasses various aspects, including content, pedagogical approach, language proficiency targets, and overall effectiveness in catering to the linguistic needs of Polish military personnel. Through a meticulous analysis, the article aims to offer insights into the strengths and potential shortcomings of the textbook, shedding light on its suitability for learners at Stanag Level 3. The review seeks to contribute to the ongoing discourse on language education within military contexts, providing educators and curriculum developers with valuable perspectives for refining language learning materials tailored to the specific requirements of the Polish military in the context of Stanag 6001examination.

Keywords: military discourse, Stanag 6001, formal writing, second language acquisition, ESL

Battleplan. English for the Polish Military deals with specific aspects of English in the professional and military fields such as Finances, Economy, Military Operations, NATO Institution, Crime and Punishment, just to mention a few. The book consists of twelve units which comprise typical and indispensable Stanag level 3 examination topics. What is most desirable, especially by the students, is that each unit is correlated with advanced grammatical notions, e.g. Reported Speech, Unreal Time Subjunctives, Cleft Sentences etc. This enables the learners to practice the formulas required from them during an exam. All the units of the Battleplan textbook are filled with compatible tasks and thought-provoking questions which are intended to give the students a boost for further development of the topic. Each unit starts with a “Lead-in” question set giving the teachers an opportunity to introduce the topic and give the students space for discussion and communication. The reading segments contain texts with highlighted vocabulary and follow-up exploratory exercises. The accompanying task consolidates the glossary from the reading. The articles are adapted from contemporary texts such as New Scientist, Scientific American, The Economist. What is more, each section contains audio and video materials available [at:] www.stanagbattleplan.com (date of access: 15 September 2023). It clearly shows that the whole textbook experience is designed by a true professional and an engaged teacher.

The Battleplan textbook though strategically-planned and abundant with tasks seem not to fully fill the void connected with the ‘discussion’ segment of the Stanag level 3 exam, namely, how to construct and manage an utterance during an oral exam. This area begs a paragraph on how to rhetorically tackle and “disarm” an exam topic; how to elaborate on a question to give a coherent presentation and sound well-ordered and logical. This textbook contains merely a brief suggestion on how to organize a discussion (p.8). This seems however insufficient for a learner to be able to retrieve any useful hint from it.

The publication by Jeremy Walters is dedicated to Polish students preparing for a level 3 Stanag examination. It is also a great lessons base for language instructors who are teaching the course. There is a scarcity of well-planned and versatile materials gathered in one book that facilitate Stanag 3 teachers in the organization of interesting and engaging lessons and this textbook fills this gap perfectly.

References

Walters, Jeremy (2022) Battleplan. English for the Polish Military, Student’s Book, Level 3. Lublin: Converse English.

Internet source: https://www.stanagbattleplan.com/coursebook [date of access date: 15th September 2023].

Received:

02/10/2023

Reviewed:

13/10/2023

Accepted:

18/11/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.28

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Leszek Pułka

Uniwersytet Wrocławski, Wydział Filologiczny, Instytut Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej

leszek.pulka@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0002-8606-2100

Traugutta róg Mierniczej.
Małomiasteczkowość nieopodal centrum
europejskiego miasta średniej wielkości
w pierwszej połowie lat 60. XX wieku

At the Intersection of Tragutta St. and Miernicza St.:
Provinciality Near the Center of a Medium-Sized European City During the First Half of the 1960s

Abstract

The article is an anthropological reconstruction of the microcosm of the Wrocław district called the Bermuda Triangle in the first half of the 1960s. The author describes a specifically small-town community and its space-time identity, largely free from the oppressive media practices of global culture remaining in the shadow of the Catholic type of religiosity. The culture of the Triangle at that time turned out to be a collection of urbanized behaviours as well as a type of slightly archaic, face-to-face private-public discourse, marking the coexistence of original communications placed in the collective field of view and preserved in collective memory. The basic principle organizing the notes of an anthropologist of the (photo)past is the analysis of relics and artefacts.

Keywords: Wrocław, small-town character, cultural identity, local culture of the 1960s, narratives, lifestyles

Słowa kluczowe: Wrocław, małomiasteczkowość, tożsamość kulturowa, kultura lokalna lat 60. XX wieku, narracje, style życia

1.

Obiektem przedstawionej w artykule skromnej rekonstrukcji jest kwartał wrocławskich ulic obdarzony przed laty w mediach mianem Trójkąta Bermudzkiego, a ściślej – analiza pamiątek fotograficznych w duchu antropologii obrazu zaproponowanej przez Krzysztofa Olechnickiego (2003) w odniesieniu do osobistych memuarów autora1. Oczywiście, pamięć osobista jest pełna ułomności poznawczych – po pierwsze bywa instrumentalizowana przez specyfikę psychiki narratora, uwikłania indywidualnego bytu modyfikowane przez interesowność narracji innych świadków zdarzeń i użytkowników tej samej czasoprzestrzeni, zatem wspólnotowych praktyk materialnych i rytualnych, a po wtóre modyfikują ją – jeśli dotyczy czasoprzestrzeni sprzed wielu dekad – właściwe każdemu człowiekowi konfabulacje i złudzenia pamięciowe. Ponieważ fotografia jako dokument bywa niejednoznaczną interpretacją rzeczywistości, poruszamy się zatem w przestrzeni swoiście fantazmatycznej2.

Traugutta, Kościuszki, Pułaskiego – historyczne imiona ulic, które na początku lat 60 XX wieku obejmowały przestrzeń niezwykłą, w jakimś sensie mityczną czy mityzowaną. Oto odzyskana, jak ogłoszono w 1945 roku, substancja architektoniczna, naznaczona szczątkami niemieckich napisów i wyraziście, niemal berlińsko – jak się uważa (gdyż w części wzniesioną przez tych samych mistrzów murarskich) – zurbanizowaną strukturą minionych aktywności społecznych, która nie uległa zagładzie podczas II wojny światowej, generowała zachowania adaptacyjne przybyszów na te ziemie, współtowarzyszyła nowemu Wrocławiowi. Miastu młodości jak głosił kultowy neon na akademiku Dwudziestolatka, ale i w opisywanym czasie centrum nowoczesnej, rodzimej informatyki – w 1959 roku powstały zakłady Elwro, kilka lat później ZETO (1964), którego modernistyczna siedziba odgrywała „kluczową rolę dla budowania tożsamości polskiego Wrocławia”3.

Kilkuletniemu użytkownikowi czasoprzestrzeni awanturniczo–przygodowej tzw. Trójkąta ówczesna nowoczesność jednak zazwyczaj nie towarzyszyła. Była narracją medialną w „Słowie Polskim” czy „Gazecie Robotniczej”, lecz dzienniki z epoki, przeglądane przez ojca rano po otwarciu zakładu fotograficznego ze względu na kronikę sportową i wyniki gier liczbowych, lądowały na srebrzystych blachach suszarki odbitek wywołanych uprzednio w ciemni. Aż do rozpadu gazet na skutek wielokrotnego chłonięcia wody i prażenia przez elektryczne grzałki – niezwykłego dla malca instrumentu nadającego gumowatym fotografiom połysk.

Układem odniesienie interpretowanych tu światów były dwie kamienice i ich otoczenia – przy dawnej Einbaumstraße 7, czyli nasz ówczesny adres zamieszkania i prywatny zakład fotograficzny Syrena przy Lützowstraße 2, miejsce pracy ojca. Obie ocalały z wojennej pożogi, tkwiąc w niemal bliźniaczej substancji architektonicznej, pochodzącej z przełomu XIX i XX wieku. Traugutta róg Mierniczej – to adres wypowiadany do taksówkarza, który wiózł kilkuletniego chłopca wytrzęsioną na brukach Wrocławia warszawą lub wołgą z futurystycznie podświetlonym prędkościomierzem z mikrokosmosu do mikrokosmosu, z ulicy Kraszewskiego 7, z Nadodrza, na Przedmieście Oławskie, na Mierniczą 2.

2.

Artykuł naukowy powinien stawiać klarowną tezę. A zatem: w śródmiejskiej enklawie poniemieckich kamienic Wrocławia po 1945 roku powstała mityzowana czy też obdarzona miejską legendą społeczność, stanowiąc kulturę swoiście małomiasteczkową, acz ulegającą instytucjonalnym transmisjom wzorów kultury oficjalnej, wszakże pozostającą w lekkim dystansie wobec dyskursu polityki. Tej enklawie z lat 1958–1964 dajemy tu intymnie udokumentowane, ale i ułomne świadectwo, pamiętając, iż:

[…] odkąd memoraty uzupełnia pamięć wizualizowana, odkąd zbieramy posążki, rysunki, obrazy i fotografie, podczas archiwizowania obrządków lub rytuałów zbiorowych publiczność i aktorzy medialnego aktu bez względu na rodzaj technologii zawsze uczestniczą w swoistym castingu, a fachowcy strukturyzują czasoprzestrzeń i zachowania ludzi (starosta weselny, urzędnik, fotograf, ksiądz, organizator pochodu czy służby porządkowe). Uzyskany image (szycie kostiumu, wizyta u fryzjera, biżuteria i symbole władzy), jego późniejsza trwałość i ranga oraz popularyzacja były „od zawsze” szeroko komentowane po samym zdarzeniu i lokowane w archiwach domu, parafii lub zakładu pracy. W wielu domostwach – o czym przekonują zbiory etnograficzne – oprócz fabuł archiwizowano właśnie wyglądy: zapis obrazu (fotografie i rysunki), kostiumy i gadżety (pamiętniki, szarfy obrzędowe, hafty, makatki itp.). 

W mieście oprócz rytuałów serio dawne spektakle mediów miewały także oblicze buffo. Teatralizacja czasu wolnego (odpusty, zabawy ludowe w parkach, podróże statkiem żeglugi śródlądowej, majówki, wizyty w cyrku i w wesołych miasteczkach) zapewniał nieskończoną ilość ról „do wykupienia” w kasie biletowej i do odegrania w odświętnie zmodernizowanej przestrzeni miasta. (Pułka 2010: 15–16)

Cytowane powyżej konkluzje dotyczą polskich małych miast z przełomu XIX i XX wieku. W znacznej mierze – jak uważamy – także analizowanej czasoprzestrzeni fragmentu Trójkąta.

3.

Rekonstruując miastokulturę dzieciństwa z początku lat 60. XX wieku nie sposób zapomnieć o niezwykłości theatrum ulicy. Czasoprzestrzeń poniemieckich kamienic i, co istotne, ich oficyn oraz podwórzy w kwadracie Miernicza – Traugutta – Prądzyńskiego – Łukasińskiego, dokąd wyruszałem wielokroć jako uczestnik, świadek i współanimator zdarzeń, stanowiła centrum mundi ówczesnego kosmosu dziecięcych zabaw i prospołecznych peregrynacji. Z pewnością postrzeganych raczej jako swoista bajkosfera, a nie opowieści przestrzenne w duchu de Certeau4.

Wspomnijmy, iż była to czasoprzestrzeń tożsamości swoistej, wolnej w znacznej mierze od opresyjnych praktyk medialnych kultury globalnej (raczej zradiofonizowanej niż utelewizyjnionej – pierwszy OTV pojawił się w naszej kamienicy w 1963 roku, kosztując trzykrotną wartość średniej pensji) i – poza instrumentami kontroli gospodarczej – polityki jako takiej (implementowanej zazwyczaj za pośrednictwem satyrycznej „Karuzeli”); dość wspomnieć, iż kino Tęcza przy ul. Kościuszki wyświetlało filmy z kilkumiesięcznym opóźnieniem, a jedyny upowszechniający oficjalną propagandę kiosk Ruchu u zbiegu Pułaskiego i Traugutta pozostawał w cieniu katolickiego typu religijności, emanującego z barokowych, więc estetycznie ekstatycznych kościołów św. Trójcy i – nieco dalej – św. Maurycego, oferującego rytuały w szczególnie nacechowanej trójwymiarowej czasoprzestrzeni5.

Nadto przypisanie do tego miejsca miejsc podlegało dyscyplinie czasu zabawy i hierarchii wartości rodzinnych. Nie była to zatem wędrówka w pełni spontaniczna. Granice wolności zakreślali rodzice i inni dorośli – sąsiedzi ojcowskiego zakładu, klienci, wreszcie, sporadycznie, pracownicy instytucji państwowych (pedagodzy, milicjanci, pracownicy służby zdrowia itp.). Na tym tle ówczesna miastokultura Trójkąta zda się zarówno kolekcją zurbanizowanych zachowań, jak i typem nieco archaicznego, prowadzonego face to face dyskursu prywatno–publicznego, oznaczając koegzystencję autorskich komunikacji, czyli kreacji tworzonych przez indywidualne działania, ale lokowanych w polu widzenia zbiorowości i tak czy inaczej (od plotki i anegdoty po fotografie właśnie) zachowywanych w zbiorowej pamięci, przez co wydawać się mogły „szczególnymi źródłami tożsamości” grubo przed „globalnym nieporządkiem i niekontrolowaną zmianą”6. Wszak był to czas gospodarki planowej i trybu nakazowo–sprawozdawczego dla aktywności publicznych.

Podstawową zasadą organizującą notatki antropologa (foto)przeszłości zda się analiza reliktów i artefaktów – struktury urbanistycznej, w tym traktów komunikacyjnych jako generatorów aktywności prospołecznych i postaw, oraz rekwizytów, kostiumów i gadżetów cywilizacyjnych, nadto elementów charakterystycznej scenografii dzielnicy – w tym zapachów, fonosfery i iluminacji ulic – czy lokalnych kreacji rytualnych i mitycznych, co potraktowane jako konglomerat komunikacyjny pozwala mówić o specyfice swoistych klisz mentalnych ewokowanych przez wieloaspektowe „życie dzielnicy”7.

Być może właśnie owe specyficznie lokalne klisze pozwalają pisać o małomiasteczkowej mentalności w jakimś stopniu odseparowanej od centrum – od jego komunikacji i narracji czy pejzaży. Małość tego uniwersum (w sensie rozległości czasoprzestrzennej) oraz oryginalność byłyby wyróżnikiem terytorialności i generatorem tożsamości. Jeśli pejzaż centrum miasta w znacznym stopniu jest pejzażem przymusowej teleportacji i niczyjej, bo trudno identyfikowalnej przyszłości, o tyle pejzaż dzielnicowego kwartału zdawał się oswojony i teraźniejszy, nadto ubogacony o narracje okołorodzinne, także te skierowane ku odbiorcy dziecięcemu. Praktyki komunikacyjne dokonywały się w zdelimitowanej czasoprzestrzeni dzielnicy wobec ograniczonego i rozpoznawalnego audytorium – inaczej niż współcześnie.

Ponadto dzielnica była wówczas opatrywana znamieniem zmazy jako czasoprzestrzeń społecznej i politycznej tymczasowości – wspomniane klisze mentalne konotowały polityczne przesłanki o nietrwałości statusu owych odzyskanych Ziem Zachodnich i Północnych, w jakiejś mierze wspierane antyniemiecką propagandą pism satyrycznych oraz zimnowojenną publicystyką partyjnych dzienników. Możemy zatem mówić o „piastowskim” centrum oraz o przestrzeni ubocznej, historycznie i politycznie zdegradowanej czy zafałszowanej przymusem politycznych relokacji, o świecie rozchwianych wartości, podejrzanych etosów i dwuznacznych symboli8. Ich prawdopodobnym efektem było zrywanie więzi z dzielnicą przez mieszkańców przenoszących się do nowobudowanych blokowisk. W wymiarze antropologicznym byłaby to zatem przestrzeń – podobnie jak każde przedmieście – łącząca „wielkomiejskie awanse i modernizacje wzorów kultury z małomiasteczkowym oraz ludowym konserwatyzmem form”9. Michalina Leńska (2001) pisała, cytując Katarzynę Szalewską:

Polifonia głosów wydobywa w przestrzeni niewielkiego miasta inne paradygmaty. Uwarunkowania przeszłości, dziedzictwo historyczne, mityczne i kulturowe wyobrażenia tworzą swoisty „palimpset traum i urwanych narracji. (Leńska 2001)

Pomijając pewną egzaltację – zgoda na palimpsest i polifoniczność narracji.

4.

Przed 15 laty – zatem przed smartfonową rewolucją – na forum internetowym gazeta.pl pojawiło się pytanie o „małomiasteczkowość”. Cybernetyczny vox populi wspominał wówczas m.in. o kilku istotnych cechach charakterystycznych:

[…] myślenie typu „co ludzie powiedzą”, oglądanie się na innych, bierność życiowa, płynięcie z prądem, liczenie się z innymi (ale i wywyższanie własnej osoby), nadmierne przejmowanie się rzeczami nieistotnymi, życie światłem odbitym (z seriali telewizyjnych), co ma rekompensować brak własnego życia; enklawa społeczna, w której wszyscy się znają, kameralność (często z pewnym smrodkiem), nadmierne interesowanie się sprawami sąsiadów i roznoszenie plotek; nieco bardziej pozytywne: wolniejsze tempo życia, znajomi w każdym sklepie, na poczcie i w banku, bezpieczne środowisko dla dzieci na podwórku i w drodze do szkoły, mama w domu; rzeczownik małomiasteczkowość może mieć konotacje negatywne, czyli to co poprzedniczki wymieniły: zawiść, plotki, zastaw się a postaw się, odpustowa religijność/bogobojność, duszenie się we własnym sosie. (nolus i inni forumowicze 2008)

Sumując wrażenia, małomiasteczkowość zakodowana w pamięci zbiorowej to komunikacja rozpoznawalnej populacji niewielkiego obszaru urbanistycznego o charakterystycznych cechach interakcji takich jak: ograniczona aktywność wobec świata zewnętrznego, bezrefleksyjna multiplikacja zmediatyzowanych wzorów osobowych, aprobata niekreatywnej codzienności, ekskluzywność wobec obcych, dominacja światopoglądu zdroworozsądkowego, wzajemna inwigilacja, skłonność do plotek, trudno modyfikowalna opinia o rodzie (rodzinie), materialna pożądliwość. Ale i konglomerat pozytywów: poczucie bezpieczeństwa, style życia aspirujące – mówiąc współczesnym językiem – do egzystencji typu slow, istotna religijność (jednak także dewocja), wreszcie rozpoznawalność i responsywność komunikujących.

Podkreślam znaczenie czasu tych wypowiedzi – rewolta mediów społecznościowych z pewnością podobne wyznania obróciła w niwecz, choć jeszcze w 2019 roku pisał Piotr Stankiewicz (2019):

Doświadczenie małomiasteczkowe będzie inne. Tutaj „wszyscy się znają”, dużo częściej trzeba mówić dzień dobry na ulicy, a wszelka idea musi się rodzić i rozwijać „bliżej życia”. Obracamy się w gronie znacznie bardziej kameralnym, a wszelką myśl dużo szybciej trzeba konfrontować z rzeczywistością. Jeżeli ona nie ma pozostać czystą abstrakcją, to musimy rozmawiać o niej z konkretnymi ludźmi, znanymi nam z imienia, nazwiska i biografii. Nie możemy się łudzić ścianą anonimowości. To jest świetna szkoła „przykrajania” myśli do rzeczywistości, szkoła, która zaprocentuje w mieście każdej wielkości. (Stankiewicz 12.03.2019)

Jako kreacja urbanistyczna małe miasto oferuje organiczność struktury funkcjonalno–przestrzennej, czyli czasoprzestrzeń zwartą, wyrazistą, opatrzoną kulturowymi dominantami (kościół, ratusz, szkoła, posterunek itp.), proporcjonalność traktów komunikacyjnych i usług poddanych ruchowi pieszemu, alternatywność układów komunikacyjnych („swobodny wybór dróg dotarcia do celu”), identyfikowalną przestrzeń publiczną oraz czytelność wzorów kultury (scenariuszy kultury) i charakterystyczną mikroskalę komunikacji personalnej, ewokującej klarowne dystynkcje lokalnej tożsamości10.

W Tożsamości kulturowej społeczności małomiasteczkowej Grzegorz Odoj (2007) charakteryzował małomiasteczkowość jako społeczny konstrukt wielopokoleniowej współpracy i współistnienia rodzin o tradycji rzemieślniczej i handlowo-kupieckiej, stanowiących swoisty imperatyw cywilizacyjny dla przedmieść i wsi. Małomiasteczkowość byłaby zatem nie tylko transmiterem dóbr i usług, ale i formacją kulturotwórczą o wyrazistych systemach wartości, intrygującej obyczajowości oraz przywiązaniu do tradycji ewokujących „swojskość”. Małe miasteczko, zdaniem autora, to „[…] forma niewielkiej społeczności lokalnej o silnej świadomości tożsamości społecznej i kulturowej wyrażającej się poczuciem więzi wewnętrznej, przywiązaniem do miejsca pochodzenia, swoistą formą życia społecznego i kulturalnego”11.

W przypadku rekonstruowanej społeczności Trójkąta wspólne miejsce pochodzeniu musimy wymienić na dwa fantazmaty – kresów (skąd pochodzili repatrianci) oraz centrum (skąd zazwyczaj przybywali przesiedleńcy), a jednolitą obyczajowość na synkretyzm kulturowy, czerpiący z polskiej, niemieckiej, ukraińskiej i żydowskiej obyczajowości i komunikacji (bo te społeczności po 1945 roku zaznaczyły swoją obecność na Dolnym Śląsku). Nadto dołączmy kolejne przesłanki interpretacyjne: złożona struktura i skomplikowana sieć małych grup społecznych (rodzina, sąsiedzi, profesje), zagęszczenie czasoprzestrzeni skutkujące specyficznymi interakcjami, koncentracja funkcji związanych z miejską organizacją i stylem życia12.

5.

Poziom urbanizacji w Polsce przedwojennej pozostawał w wyraźnej nierównowadze wobec dobrze zurbanizowanych ziem Dolnego Śląska – w latach 30. XX wieku wskaźnik zagęszczenia w Niemczech wynosił 230 km2 na jedno miasto i aż 611 km2 na obszarze Polski, choć większość z niemieckich ośrodków – 65,3% – były to miasta małe, liczące poniżej 5 tys. mieszkańców, skupiające aż 47,6% ludności.

Po przejęciu tych ziem przez Polskę nastąpiła ich degradacja – głównie z powodu wojennych rabunków, militarnej destrukcji, szabru i politycznego eliminowania sektora prywatnego, który w małomiasteczkowych społecznościach Niemiec dominował. Migracja i przesiedlenia obejmowały nadto ludność przeważnie o zawodach rolniczych lub szczegółowo nieokreślonych, co skutkowało licznymi anegdotami o wrocławskich ogródkach przydomowych, ale i wielkomiejskich balkonach i łazienkach wykorzystywanych do hodowli ptactwa a nawet nierogacizny. Jak wspomina Marian Muszkiewicz (2020):

[…] gdyby nie zadecydowały względy natury polityczno-ustrojowej, w naturalny sposób, mimo zniszczeń wojennych, problemów z zagospodarowaniem, wysiedlaniem Niemców i osiedlaniem Polaków, Dolny Śląsk dążyłby do odtworzenia tej struktury społeczno-gospodarczej, jaką posiadał przed wojną. O sile tego procesu świadczyły wydarzenia lat ١٩٤٥-١٩٤٧, przejmowanie zastanych struktur gospodarczych i budowa na ich bazie polskiego ładu społecznego, szczególnie dynamiczna w sektorze pozarolniczej gospodarki prywatnej. (Muszkiewicz 2020: 53)

Rok 1948 to zarzucenie trójsektorowego modelu gospodarczego. Stawką był wzrost przemysłu ciężkiego i kopalnictwa, czyli fundamenty gospodarki planowej. W swym obszernie udokumentowanym studium Muszkiewicz (2020) wspomina: „[…] badania pozwalają wyraźnie określić rodowód społeczny dolnośląskich rzemieślników. Prawie 2/3 tej grupy społeczno-zawodowej miało pochodzenie chłopskie i robotnicze”13. W 1945 roku wśród 144 451 osiedlonych przez PUR osób dominowali pracownicy umysłowi i zatrudnieni w przemyśle (17 516 osób) oraz rzemieślnicy i kupcy (odpowiednio – 9361 oraz 8891 osób) wreszcie 5724 rolników. 22 704 osoby nie mieściły się w żadnej z tych kategorii, wchodząc – jak sugeruje autor – do sektora gospodarki prywatnej14.

Monografia Muszkiewicza (2020) powala domniemywać, iż klasycznie, mieszczańsko zurbanizowaną czasoprzestrzeń Trójkąta wypełnili zatem repatrianci i przesiedleńcy, z których znakomita większość czerpała ze wzorów kultury typu ludowego, z kultury robotniczej oraz małomiasteczkowej. Przesiedleńcy „pragnęli otrzymać warunki lepsze, aniżeli dotychczas”, repatrianci „zmuszeni byli zadowolić się warunkami, jakie zastali”. To ważny klucz interpretacyjny – małomiasteczkowy stygmat terrae depredatae wynikający z wieloletniego szabru (przesiedleńcy) oraz trauma historii skutkująca potrzebą swoistego folkloryzowania, rytualizowania i oswajania zastanej rzeczywistości (przesiedleńcy) skutkowały swoistą obyczajowością czy też poddawaniem w wątpliwość paradygmatów kultury socjalistycznego mainstreamu.

6.

Na początku lat 60. przestrzeń ulicy Mierniczej była dla kilkuletniego chłopca intrygującym miejskim theatrum. Ważny, personalizowany punkt obserwacyjny stanowiła kolekcja kanek na mleko – przywożonych o poranku do narożnego sklepu z nabiałem, odwożonych po południu niezgrabną ciężarówką lublin. Wykonane z grubego aluminium ustawiały ciało do pionu, można też było na nich, kiedy puste, przysiąść, obserwując z pozornym desinteressement przechodniów i pojazdy. Istotny był ich zapach – o poranku pełen świeżości mleka i śmietany, o zmierzchu kwaśny, dokuczliwy, oraz uchwyty i mechanizm domykania pokryw – źródło niebanalnych dźwięków.

Spektaklem samym w sobie było obserwowanie magicznych ruchów ekspedientek nalewających aluminiowym nabierakiem śmietanę i mleko do szklanych butelek. Te akty wypełniania bielą pustki szkła, szurgot skrzyń z biało i złoto kapslowanymi butlami mleka, wielkie bryły masła cięte długim nożem, toczone na ladach koliska sera mogły się wydawać pierwszą z codziennych magii życia. Po drugiej stronie ulicy fascynowały podobnie – w sklepie spożywczym – mosiężne, wielkie puszki z pachnącą owocami marmoladą krojoną zręcznie w foremne bryły i płaty.

Szaro brukowaną granitową kostką ulicę wypełniały nie tylko zapachy i odory – od jesieni węglowe dymy i sadze snuły się z kominów, wróble dokazywały w końskim łajnie, bo co i rusz turkotały po bruku wozy wozaków–węglarzy, spaliny dwusuwów wierciły w nozdrzach; ważna była nadto śródmiejska fonosfera, dość niewyraźne światło, wszak ulica była swoistym kamienno–ceglanym wąwozem, do którego na krótko zaglądało słońce, naznaczając fakturę bruków, granitowych płyt dość szerokich chodników, boniowanych i licowanych cegłą ścian kamienic, kutych krat balkonów.

Fotografie przypominają, że była to przestrzeń szczególnego bezpieczeństwa – na ulicy parkowało zaledwie kilka samochodów i jednośladów. Jezdnie przecinały tylko wozy z węglem, dostawcy produktów spożywczych i zachwycające pojazdy MPO – śmieciarki oraz polewaczki karosa. Latem kierowcy polewali dla obopólnej uciechy gromadkę małolatów biegnących chodnikiem w tempie wolno jadącego wozu. Clou samochodowych ekstaz – obok samotnych syren i octavii – stanowił biały, skrzydlaty krążownik szos chevrolet Impala, fascynujący panoramiczną szybą i sprężystością amortyzatorów.

Efektowne wieżyczki i attyki, stylowe obramienia okien wykonane w tynku, cemencie czy gipsie – maszkarony, putta i klasycyzujące w formie postacie, kolumny, pilastry, okna zwieńczone łukowatymi i trójkątnymi kordonowymi gzymsami, gdzieniegdzie edykuły, niewielkie, więc tajemnicze okienka poddaszy i suteren, nadbramne maszkary, medaliony i sztukaterie sieni, a w niektórych bramach niemal pałacowe schody z żeliwnymi podstopnicami. Wreszcie piwniczne i podwórzowe drzwi, zawsze nijakie, sponiewierane, kontrastujące z kamienną powagą stopni wejściowych, wiodących od ciężkich, bogato fazowanych bram ku mieszkaniom piano nobile czy kolejnych, często niższych pięter (budynki przy Mierniczej są zazwyczaj pięcio– lub sześciokondygnacyjne) – o wysokich sufitach zdobionych sztukaterią i mosiężnymi żyrandolami, o pokojach, w których zobaczyć można było ciężkie kredensy z kryształowymi szybkami, toaletki z magicznie multiplikującymi postać skrzydlatymi lustrami, drewniane, przepastne szafy i małżeńskie łoża – często były to wnętrza kompletne, łącznie z kwietnikami i białymi kuchennymi kredensami z pozostawionymi przez Niemców fajansowymi pojemnikami na produkty spożywcze. Napisy Mehl, Zucker, Brot, Kaffe były fragmentami swoistego elementarza historycznego.

Wielkie oleodruki w złoconych ramach z Chrystusem idącym po wodzie czy stadkiem łabędzi były czymś równie oczywistym jak wspaniały, czarny fortepian, stojący w jednym z mieszkań I piętra na rogu Mierniczej i Komuny Paryskiej. Okna zawieszano gęstymi firanami, które nosiło się do zakładu ich prężenia. Kiedy wspomnimy popularność modernistycznego designu meblościanki z Małżeństwa z rozsądku (1966), wnętrza wielu mieszkań sprawiały wrażenie solidnej teatralnej dekoracji na tle biedapodwórek – klepisk po deszczu pełnych kałuży, zagarniętych krzywiznami obłuszczonych z tynku oficyn oraz ponurych suteren – z wodą na piwnicznym korytarzu, pozbawionych toalet, z okienkami tuż pod niskim sufitem.

Przypomnijmy, iż opisujemy epokę zimnowojennego slow life, w której dzieci biegały po podwórzach z kluczem na szyi zawieszonym na tasiemce, w drzwiach frontowych nie było domofonów, a większość mieszkańców do wieczora nie ryglowała drzwi wejściowych, co najwyżej zakładając łańcuszek. Wystarczyło przekręcić mechaniczny dzwonek z napisem „Hier klingeln” albo – gdy elektryczny – nacisnąć guzik „Drücken!”, aby wywołać lokatora i  wejść do zawsze mrocznego przedpokoju. Kolejny element wspomnianego elementarza niemczyzny to wąskie, piszczące metalowymi zawiasami blaszane szczeliny w drzwiach z inskrypcją „Briefe” lub „Zeitungen”.

Aurę tajemniczości wzmagały koronkowe, ażurowe podstopnice sączące kształtne, florystycznie ukształtowane strumienie światła, a na wyższych kondygnacjach lichota tymczasowych napraw balustrad schodowych – tam bowiem mieszkali zwykle mniej zaradni lokatorzy (mówimy o epoce, w której mieszkania przydzielały instytucje państwa). Układ pięter w jakiejś mierze oddawał kastowość ówczesnego społeczeństwa – przynajmniej w związku z zasiedlaniem poddaszy i suteren. To były poziomy ludzi ubogich.

Intrygowały także uchylne okienka łazienek, wychodzące na klatkę schodową, serwujące niekiedy intymne widoki na schody półpiętra, a z pewnością odrażające wonie, mieszające się z zapachami kuchennymi i kwaśnym odorem piwnic pełnych węgla, kiszonej kapusty i ziemniaków. Część mieszkań – zwłaszcza oficynnych miała wspólne toalety na półpiętrze, co także dopełniało odor domi. O fizjologicznych pozostałościach libacji grup spotkaniowych oraz licznych zwierząt domowych nie wspominamy – były oczywistością.

Mimo powszechnej brudnej szarości kamienicznych murów – wszak mieszkania opalano węglem w kaflowych piecach – emanowało z nich dostojeństwo wielkiego miasta. Wystarczyło przejść przez piramidę schodów – z ulicy na podwórze – by zobaczyć świat budowlanej mizerii: przygarbione komórki lokatorskie, liche budy, przybudówki i zadaszenia, garaże i tandetnie zbudowane warsztaty, murki dzielące rozległy kwartał podwórzy w dziwaczne bryły minipodwórek z blaszanymi pojemnikami na śmieci, trzepaki i sznury z bielizną, wreszcie zdewastowane krzewy i drzewa.

7.

W narożnej kamienicy, pod numerem 2 – za warzywniakiem, przez ścianę z mleczarnią, lśniła niewielka witryna z charakterystycznym szyldem o plakatowym kroju liter: Foto Syrena. Do wnętrza prowadziły wąskie drzwi ponad kamiennymi stopniami – obok trzech okien witryny. Szyld i witryna wyszły spod ręki Zygfryda M. – liternika, dekoratora i malarza znaków drogowych, żydowskiego więźnia Auschwitz. Do tej znaczącej postaci jeszcze wrócimy.

Witryna intrygowała na tle szaroburych kamienic pewną swawolą kolorystyczną. Oto czarnobiałe fotografie twarzy klientów zawisły na żyłkach – jakby unosząc się w powietrzu – wypełniając płatki stylizowanych kwiatów. Inne fotosy w trójwymiarowych ramkach, jeszcze inne upięte na kształt ogona syreny o ramionach z napisu foto. A w tle jakby sieć rybacka. Zimą zawieszano plisowane wstęgi kolorowych folii wirujących pod wpływem ruchu powietrza. I tabliczka: Foto Syrena wykonuje zdjęcia do legitymacji ubezpieczeniowych szybko i solidnie w ciągu 24 godzin.

Obramienie witryny to poniemiecka, ruchoma, ażurowa krata – zgrzytająca o każdej porze roku, wieczorem układająca się w zygzak, rano ścieśniana do kilkunastu pasków metalu. Za drzwiami hol dla klientów z ogromnym, ciężkim, poniemieckim biurkiem. Pod szybą na blacie kolekcja fotografii. Fotel i taboret dla klientów. Wieszak i lustro za drzwiami. Dwie płaszczyzny drewnianych ścian obitych dyktą. Wszystko barwione olejną farbą. Kotary zasłaniające wejście do studia z maszynerią – lampy oświetleniowe na żelaznych trójnogach, drewniany aparat Nettel z mosiężnymi pokrętłami mieszka i klasyczną czarną płachtą, za nim u boku studia suszarka do zdjęć, węglowy piecyk i wejście do ciemni. U wejścia dla klientów błękitne tło, wiklinowe krzesełko dla pozujących i nieśmiertelny klęcznik - atrybut fotografowanych rytuałów (pierwsza komunia) oraz niewygodny, bo twardy mimo pluszowego podłokietnika i wąski szezlong, na którym sypiałem wieczorami, gdy rodzice obrabiali zdjęcia komunijne, by zdążyć przed końcem nauki religii w salkach katechetycznych.

Dwa zapachy dominowały w tej przestrzeni – ropy, którą ojciec nacierał raz w tygodniu drewniane deski podłogi, chroniąc drewno przed wilgocią, i chemikaliów w ciemni. Procedura obróbki fotografii analogowej to był magiczny ciąg technologiczny – powiększalnik lub kopiarka, wywoływacz, kuweta z wodą i w następnej kuwecie utrwalacz. Kilka żyłek nieopodal pieca, na których suszono negatywy, rozpraszało silny chemiczny zapach. Papiery fotograficzne także odurzały. I – co mistyczne – półmroczna, czerwona żarówka, która zabezpieczała kolejne etapy pracy przed prześwietleniem, najpierw szklanych, potem foliowych negatywów, czyniąca postacie ojca lub matki przy powiększalniku swoistymi fantomami. Wywoływanie odbitek, przekładanie ich z kuwety do kuwety metalowymi szczypcami było dla kilkulatka wyróżnieniem. Suszenie fotografii na gorących blachach – wymagające szybkich ruchów, aby nie poparzyć dłoni, niedostępne.

Cały proces zajmował zwykle trzy dni. „Pojutrze” było stalą frazą w odpowiedzi na pytanie klienta o odbiór gotowych fotografii. Pomiędzy teraźniejszością o owym „pojutrze” był czas rozmów, pertraktacji, ploteczek, grzeczności (jeśli negatyw był naświetlony prawidłowo) lub wyrzekań (jeśli fotoamator nie ustawił odpowiednio migawki do warunków oświetlenia). Były to rozmowy swoiście rytualne, wpisane w życie dzielnicy i okoliczności życia osobistego. Klienci zazwyczaj przychodzili stąd, aby eksponować zdjęcia w jakimś rodzinnym lub instytucjonalnym albumowym tam. Marzyli zatem – jak powiada Rouillè – o tezauryzacji obrazów obdarzanych autorskim, ale i profesjonalnym komentarzem. Także, gdy były to fotografie ulepszane, np. przez retusz czy kadrowanie.

8.

Badań publiczności zakładu nikt wówczas nie prowadził. Były to raczej konfesje – deklaracje miejsc zamieszkania, pracy lub udokumentowanego wypoczynku i autoprezentacja (nazwisko klienta zapisywano na kopercie, w której lądował negatyw, a potem – ewentualnie – odbitki). Można jednak podzielić ją na kilka kategorii: stali bywalcy, regularnie przynoszący negatywy (kultową postacią był Breslauer, który nie dał się wysiedlić aż do 1967 roku, przyjeżdżający niezależnie od pogody na czarnym rowerze z nogawką zapiętą charakterystyczną spinką, aby uchronić spodnie od wkręcenia w łańcuch, fotografujący detale miasta); tradycjonaliści – przywiązani do firmy bonusami (np. luksusowe negatywny lub kasety po takich negatywach z USA lub Niemiec Zachodnich, dla tych, którzy sami ładowali film do kaset) albo tradycją domową (kolejne pokolenia fotoamatorów); klienci dokumentujący systematycznie rytuały rodzinne (narodziny, chrzest, pierwsza komunia, uroczystości rodzinne, ślub, śmierć); klienci przypadkowi (ludzie z miasta) oraz rezydenci firmy.

Było ich czterech. Dawid R. życiowo niezaradny akwizytor ślubnych monideł, człowiek o ptasiej, schulzowskiej posturze, peregrynujący regularnie po górniczym Śląsku. Wspomniany wcześniej Zygfryd M. – szyldziarz jak wówczas mówiono, obdarzony tubalnym głosem i niezwykłym poczuciem humoru. Zdzisław N. – pracownik w sowieckich koszarach i dobrowolny pomocnik ojca w zakładzie. Wreszcie Anatol M. – inżynier we wrocławskiej fabryce, łagodny kontestator historii, syn lwowskiego fryzjera. Pełnili rolę – nie licząc się z dziecięctwem słuchacza lub z nim igrając – mentorów politycznych i kulturowych. Tematy po latach wydają się banalne: poczucie humoru i gusta Polaków, polityka polsko–sowiecka, sport, gry liczbowe, ale poruszano także tematy serio, np. polski antysemityzm lokowany wobec niedawnej agresji Niemiec (istotne, że dwaj pierwsi rozmówcy byli Żydami).

Inne praktyki oralne także były klasycznie małomiasteczkowe. Po pierwsze plotki wynikające z lustrowania przechodniów przez kumoszki z otwartych okien – obyczaj nagminny, przekładający się na historie anegdotyczne i opinie o rodach. Procedura oczywista – otwarte okno, parapet z poduszką. Po wtóre swoiste opowieści szarej godziny – jak powiedziałby literaturoznawca. Czyli przyjemnościowe lub alimentacyjne grupy spotkaniowe m.in. u krawca (zakład legalny) / krawcowej (chałupnicze szycie po cichu), w punkcie repasacji pończoch (urocze językowo: podnoszenie oczek), w maglu, w spożywczym (były dwa – przy Łukasińskiego i Traugutta) lub warzywniaku oraz – dla mężczyzn – w okolicy stacji benzynowej, w zakładzie fryzjerskim (tuż za rogiem, przy Traugutta) oraz w zakładzie naprawy sprzętu elektronicznego. Oprócz tego klasyka ulicy – czyli łapanie z guzik i oralny face time. Wszystkie te responsywne oracje i narracje powodowały wzmocnienie (lub dramatyczne osłabienie) więzi interpersonalnych, choć skutkowały także (licznie uprawiano donosicielstwo, wszak było to społeczeństwo inwigilujące się wzajem) traumatycznymi doświadczeniami prawnymi (donosy do służb i instytucji kontrolnych powodowały tzw. domiary – wysoki podatek zazwyczaj uniemożliwiający dalsze uprawianie rzemiosła czy działalności chałupniczej lub handlowej).

Odrębny świat to zwyczajowo–obrzędowe grupy spotkaniowe15. Ojca zapraszano (także z rodziną) na biesiady do rodzin wielopokoleniowych lub zamieszkujących dziwacznie podzielone mieszkania. Dokumentując rytuały przejścia (od zdjęć dopiero co narodzonych niemowląt przez chrzty, komunie i śluby, rocznice urodzin i imieniny po pogrzeby starców) fotograf otrzymywał liczne zaproszenia, stając się współuczestnikiem tych ceremonii. Fotografie inicjalne skutkowały fotografiami niemowląt sauté, bez żenady umieszczanymi w gablotach i witrynach firmy, ostatnie ceremonie liminalne – zdjęciami zmarłych w otwartej trumnie, zazwyczaj lokowanych w kaplicy pogrzebowej przy kościele Bonifratrów w otoczeniu żałobników, niekiedy fotoreportażem z pogrzebu.

Kultura codzienności nie wypierała wówczas ani obrazów dziecięcej nagości, ani aktów i obrazów śmierci. Fotografia mortualna w jakiejś mierze unieśmiertelniała byt jednostkowy, lecz i naznaczała symbolami nicości wizerunek (i postawy) rodziny, sąsiadów i zwykłych gapiów, ewokując – na niewysublimowanym poziomie – theatrum dekoracji i kostiumów oraz okolicznościowe rozważania o nietrwałości „rzeczy świata tego” przez fotozapisy rozpaczy (ale i anegdoty cmentarne – pokładanie się wdów na jeszcze niezasypaną trumnę, toasty za zdrowie nieboszczyka podczas stypy itp.), w konsekwencji dookreślając wsparte obrzędami modlitewnymi refleksje na temat możliwości obcowania z sacrum16. Były to fotografie ciał ogołocone z erotyki (tę zapisywała aktywność studyjna, np. poprzez sesje fotograficzne żon marynarzy i żołnierzy, albo plenerowa – nieupubliczniana, niekiedy do zobaczenia w trakcie procesu wywoływania).

Jednym z istotnych elementów owych biesiad–performansów oprócz klasycznych oracji była fonia – podczas spotkań afirmatywnych odtwarzano muzykę z radia lub plastikowych pocztówek dźwiękowych, wzbogacając „formuły słowne, porzekadła, zwroty przysłowiowe i tzw. toasty współkomponujące sytuację „spotkania” alkoholowego”, stanowiąc „wąskie, ale bardzo istotne pasmo komunikacji wewnątrzgrupowej”17. Istotną rolę odgrywali w nich muzykujący amatorzy – zazwyczaj akordeoniści lub mandoliniści – pełniąc rolę klasycznych „zapiewajłów” albo, jako „dusza towarzystwa”, sterując narracją spotkania. Dzieci – mimo wspólnego menu – sadzano przy osobnych stolikach, były zatem biernymi świadkami zdarzeń, pełniąc co najwyżej w późnych godzinach wieczornych rolę „popsujzabawy”. Kładziono je wówczas do łóżek, nie bacząc na płeć, higienę czy konieczność zmiany kostiumów na nocne.

Na fotografiach z epoki wspomniane menu nie wydaje się szczególnie wyrafinowane. Dominuje klasyczna kuchnia polska (na ciepło barszcz, bigos, wieprzowina) i półmiski zimnych wędlin, sałatki jarzynowe, głowizna i studzienina, śledzie – istotne, że były to potrawy spod ręki gospodyni. Alkohole – zazwyczaj likiery, nalewki, wermuty i wódki. Piwa i oranżady zamykane charakterystycznym porcelanowym korkiem. Ciasta domowe, jedynie torty z cukierni – czego dowodzą kunsztowne napisy dedykacyjne i fantazyjne florystyczne dekory oraz fascynująca smakiem kandyzowana trzcina cukrowa.

9.

Opisywany w tym tekście album rodzinny dokumentuje także kostiumy. Codzienność to zazwyczaj ubiory z tkanin epoki – popelina, flanela, kreton, bawełna, stylon, elana, sporadycznie wełna, konsumenckie substancje nie ułatwiające nanoszenia na ubiory znamion mody w rozumieniu Georga Simmla ([1909] 2006) – głównie z powodu ich złej jakości. Ulica – poza służbami miejskimi i politycznymi – nie epatowała z kolei klasycznymi kostiumami robotniczych profesji. Przy sześciodniowym tygodniu pracy rzeczy modne, które wywierały „coraz większy wpływ na smak, przekonania teoretyczne, a nawet moralne postawy życia” pojawiały się zazwyczaj w niedzielę oraz podczas wspomnianych odświętnych rytuałów egzystencjalnych. W dzielnicy nie było tak modnych np. w stolicy czy Krakowie kawiarni i klubów jazzowych – oba lokale przy Traugutta (Kosmos i Astoria), dedykowane były albo libacjom w tym pierwszym, albo mieszczańskim w stylu obiadom i zabawom zbiorowym. Popularne wówczas dansingi były domeną centrum. Indywidualność jako emanacja wolności jednostki poprzez praktykowanie trendów mody (inspirowanej przez żurnale czy cenzurowane media modowe) wzbudzała zawiść, obmowę, plotki niejako na przekór opinii, iż „moda jest szczególną formą życia, która ma zapewnić kompromis między tendencją do społecznego zrównania a tendencją do indywidualnej odrębności”18. Trójkąt zdecydowanie zrównywał.

Nadmierna indywidualizacja była trudna z kilku powodów – ideologii nakładającej przymus skromności, ułomności gospodarczego systemu nakazowo–rozdzielczego, niezdolnego do zaspokajania potrzeb oraz popularności tzw. ciuchów (produktów z prywatnego importu na targowiskach, które nie operowały w makroskali, sprzedając pojedyncze egzemplarze ubrań z USA – jak wrocławski plac Nowy Targ). Pamiętając zatem o kopiowaniu mody przez prywatne krawcowe, co jednak trudno nazwać lansowaniem trendów, oraz o dominacji produktów popularnych – zawsze spóźnionych, na ogół kiepskiej jakości, z estetycznego punktu widzenia nijakich, rozsądniejsze wydaje się zastosowanie innych dystynkcji – zwykłości oraz elegancji.

Zwykłość wiązała się ze stagnacją życiową, skoro socjalizm jako instrument zideologizowanej socjalizacji nie oferował ani przyspieszonego rozwoju ku wzorom Zachodu, ani społecznego awansu poprzez innowacyjny wizerunek jako warunków bycia trendy. Z kolei ówczesna elegancja w opisywanej dzielnicy – jako emanacja wolności – była z gruntu mieszczańska, raczej przywołująca trwałość i dyskrecję niż chęć indywidualizowania jednostki. Raczej potwierdzała gusty niż je inspirowała. Co prawda dało się zaobserwować niedzielne pelisy z toczkami z identycznej materii jak kołnierze, w miarę wytworne futra, wełniane płaszcze, ale łączono je nie tylko z kapeluszami od modystki, lecz i z chustkami na głowie (na co skądinąd mogły mieć wpływ gwiazdy kina). W tej samej czasoprzestrzeni, której punktem towarzyskich kulminacji była msza święta, pojawiały się także kostiumy wiejskie – z chustami i przepastnymi spódnicami noszonymi jak w społecznościach rolniczych. Klasyczne ubiory męskie – garnitury, spodnie garniturowe do swetra, płaszcze i kurtki wzbogacano tzw. tureckimi szalikami i beretami z antenką w stylu francuskim. Pierwszym faktycznym, powszechnie noszonym produktem mody w szóstej dekadzie stał się dopiero importowany – także przez Modę Polską – płaszcz ortalionowy, na wiele lat wypierając trencze. Drugim trudny do zdobycia nawet na ciuchach jeans – symbol rockandrollowej młodości19.

Dom Mody Telimena i Moda Polska powstały co prawda w 1958 roku, ale ich produkty zazwyczaj eksportowano lub dawały się oglądać na okładkach „Przekroju”, legitymizując modę jako element socjalistycznej normalności – swoisty pasaż tonowania krytycznych wobec dominacji wzorów kulturowych ze Wschodu nastrojów społecznych. Szyk i elegancja łączyły się zatem przez wiele lat z półkonspiracyjnymi pracowniami krawieckim, szyjącymi modę kobiecą na miarę, w których kopiowano wzory z zachodnich żurnali i polskich pism modowych jak „Świat Mody”, epatujący podtytułem „czasopismo poświęcone modzie dla wszystkich” i zamieszczający wykroje.

Kostiumy dzieciństwa z dzisiejszej perspektywy wydają się raczej praktyczne niż modne, ponieważ dzielnica – ze względu na wspomnianą inwigilację oraz dość powszechne ubóstwo – nie skłaniała do epatowania zamożnością nawet poprzez ubiory dedykowane rytuałom jak chrzest czy pierwsza komunia. Ponadto musiały ułatwiać uczestniczenie w zabawach na świeżym powietrzu – gry w manso, podchody, czarnego luda, palanta, pikutów czy wyprawy na kąpielisko Oławka lub skute lodem wody tej rzeki.

Dominowały bawełniane dresy z wiecznie rozciągniętym ściągaczami albo – od wiosny do jesieni – krótkie spodnie na szelkach do flanelowej kraciastej koszuli lub bawełnianych koszulek, rozpinane, kwieciste płócienne koszule i – jako sygnał mszalnej elegancji – pseudomarynarskie mundurki z kołnierzem z lamówkami i wywijanym krawatem. W chłodne dni noszono kardigany i swetry z szalowym kołnierzem, czasem zapinane na ramieniu, lub tzw. wiatrówki do klasycznego beretu. Zimą – ciemne płaszczyki lub budrysówki w kratę do wełnianej czapki koniecznie z pomponem. Zawsze jasne, opadające swawolnie skarpety do butów – od sandałów i trampek po mokasyny. Kostiumy dedykowane czasowi zabawy świątecznej (np. Mikołajki) to – w rodzinnym wydaniu – strój kowbojski z rewolwerem na kapiszony. Stroje szkolne kompletnie unifikowały wszystkich fartuszkami i – obowiązkowo – wielkimi kokardami dziewcząt.

10.

Czy w istocie wspominany tu Trójkąt był małomiasteczkową krainą kulturowego dziecięctwa? Dla kilkuletniego obserwatora z pewnością tak. Spełniał kryteria komunikacyjne małego miasteczka choć niejako á rebours ulokowanego w stosunkowo wielkomiejskiej architekturze. Jego konstrukt czasoprzestrzenny wspierał małomiasteczkowe gesty kulturowe, obrzędy, narracje i dyskursy. Publiczność tych ulic była rozpoznawalna, w znacznej mierze wycofana wobec zideologizowanej narracji centrum, aprobująca zrytualizowane promieszczańskie gesty i obrzędy codzienności, nieufna wobec obcych, czerpiąca ze zdroworozsądkowych doświadczeń wspólnoty, wzajem zinwigilowana, więc upowszechniająca intymne konfesje, moralnie tradycjonalistyczna, wspierająca system wartości czerpiący z tradycji kościoła katolickiego. Wreszcie w rozpoznawalności rodzinnych i sąsiedzkich narracji totalnie responsywna.

1 Krzysztof Olechnicki (2003: 303).

2 O skomplikowaniu funkcji interpretacyjnej fotografii dokumentalnej pisał obszernie André Rouillé ([2005] 2007: 156 i nn.).

3 Beata Maciejewska (2023).

4 Zob. Michel de Certeau ([1980] 2008: 115).

5 Zob. Eric W. Rothenbuhler ([1998] 2003: 159 inn.).

6 Zob. Manuel Castells ([1997] 2008: 70).

7 Zob. Leszek Pułka (2008: 10).

8 Por. publicystyczne teksty: Dorota Kuźnik (2022). Zob. także „Trójkąt Bermudzki we Wrocławiu – Architektura, historia i burzliwa przeszłość”. [Na:] https://www.wroclawskiportal.pl/trojkat-bermudzki-we-wroclawiu/ [data dostępu: 7.08.2023].

9 Leszek Pułka (2010: 143).

10 Zob. Bartłomiej Sroka (27.07.2022).

11 Grzegorz Odoj (2007: 7).

12 Grzegorz Odoj (2007: 8).

13 Marian Muszkiewicz (2020: 32).

14 Marian Muszkiewicz (2020: 30).

15 Zob. Roch Sulima (2000: 93 i nn.).

16 Tomasz Ferenc (2005: 79 i nn.).

17 Roch Sulima (2000: 97).

18 Georg Simmel ([1909] 2006: 24).

19 Zob. film dokumentalny Joanny Jaworskiej i Katarzyny Kościelniak Szafa polska 1945–89”, TVP 2006.

Bibliografia

Castells, Manuel ([1997] 2008) [The Power of Identity, Vol. II [in:] The Information Age: Economy, Society and Culture trilogy. Cambridge, Massachusetts; Oxford, UK: Blackwell]. Przełożył na język polski Sebastian Szymański. Siła tożsamości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Certeau, de Michel ([1980] 2008) [L’Invention du Quotidien, Vol. 1, Arts de Faire. Paris: Union générale d’éditions]. Przełożyła na język polski Katarzyna Thiel-Jańczuk. Wynaleźć codzienność. Sztuka działania. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Ferenc, Tomasz (2005) „Odrzucony język fotografii mortualnej”. [W:] Tomasz Ferenc, Krzysztof Makowski, Andrzej Bator (red.) Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów. Łódź: Galeriaf5; 9–108.

Kuźnik, Dorota (6.9.2022) „Wrocław ma swój własny Trójkąt Bermudzki. O tym, co się dzieje pomiędzy tymi murami krążą legendy”. [Na:] https://natemat.pl/434164,trojkat-bermudzki-we-wroclawiu [data dostępu: 6.08.2023].

Leńska, Michalina (07.07.2021) „Paradygmat prowincji i mentalności małomiasteczkowej. Kazus Czerwonego i czarnego Stendhala i Zabić drozda Harper Lee”. [W:] Biuletyn Polonistyczny. [Na:] https://biuletynpolonistyczny.pl/pl/articles/michalina-lenska-paradygmat-prowincji-i-mentalnosci-malomiasteczkowej-kazus-czerwonego-i-czarnego-stendhala-i-zabic-drozda-harpe,221/details#_ftn3 [data dostępu 5.08.2023].

Maciejewska, Beata (2023) Właściciel złożył wniosek o wyburzenie modernistycznego budynku ZETO. „Bądźmy mądrzy przed szkodą”. [Na:] https://wroclaw.wyborcza.pl/wroclaw/7,35771,30039524,czy-zeto-zostanie-wyburzone-wlasciel-zlozyl-wniosek-konserwator.html [data dostępu: 3.08.2023].

Muszkiewicz, Marian (2020) Rzemieślnicy, kupcy, przemysłowcy na Dolnym Śląsku w latach 1945–1950. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu.

nolus (i inni forumowicze) (2008) „‘małomiasteczkowość’ – co to wg was znaczy”. [Na:] Portal Gazeta.pl Forum. [Na:] https://forum.gazeta.pl/forum/w,567,87334697,87334697,_malomiasteczkowosc_co_to_wg_was_znaczy_.html [data dostępu: 5.08.2023].

Odoj, Grzegorz (2007) Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Olechnicki, Krzysztof (2003) Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Pułka, Leszek (2008) „Szkic o miastokulturze”. [W:] Kultura Współczesna 4 (58). Warszawa: Narodowe Centrum Kultury; 5–26.

Pułka, Leszek (2010) Utracona prywatność. U progu XX-wiecznej ekspansji mediów. Studia antropologiczne. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Redakcja Serwisu Niezależnego portalu aglomeracji wrocławskiej (2022) „Trójkąt Bermudzki we Wrocławiu – architektura, historia i burzliwa przeszłość”. [Na:] https://www.wroclawskiportal.pl/trojkat-bermudzki-we-wroclawiu/ [data dostępu: 7.08.2023].

Rothenbuhler, Eric W. ([1998] 2003) [Ritual Communication: From Everyday Conversation to Mediated Ceremony. California,London, New Delhi: SAGE Publications]. Przełożył na język polski Janusz Barański. Komunikacja rytualna. Od rozmowy codziennej do ceremonii medialnej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Rouillé, André ([2005] 2007) [La Photographie, entre document et art contemporain. Paris: Gallimard]. Przełożył na język polski Oskar Hedemann. Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną. Kraków: TAiWPN Universitas.

Simmel, Georg ([1909] 2006) [Brücke und Tür. Essays des Philosophen zur Geschichte, Religion, Kunst und Gesellschaft. K.F. Koehler Verlag Stuttgart]. Przełożyła na język polski Małgorzata Łukasiewicz. Most i drzwi. Wybór esejów. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Sroka, Bartłomiej (27.07.2022) „Suburbialna małomiasteczkowość. Jak uzdrowić przedmieścia?” [Na:] https://www.gov.pl/web/wuf11/suburbialna-malomiasteczkowosc-jak-uzdrowic-przedmiescia [data dostępu: 6.08.2023].

Stankiewicz, Piotr (12.03.2019) „Małomiasteczkowy”. [Na:] Fundacja PRZEKRÓJ. [Na:] https://przekroj.pl/spoleczenstwo/malomiasteczkowy-piotr-stankiewicz [data dostępu: 6.08.2023].

Sulima, Roch (2000) Antropologia codzienności. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Received:

17/08/2023

Reviewed:

19/09/2023

Accepted:

18/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.29

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Dennis Scheller-Boltz

Humboldt-Universität zu Berlin

dennis@scheller-boltz.de

Gender and Text: How Societal Awareness of Gender and Identity Diversity Changes the Production of Texts – Illustrated with the Example of German

Abstract

Societies that need to deal with diversity also need to deal with the ways in which their members use texts, conventions for different text types and, consequently, with the production of texts itself. As societies change and become more diverse, texts will have to reflect this change eventually. Yet, how exactly does this social diversity affect our minds? How does the awareness of diversity influence our texts and their production? In this article, I will examine – primarily on the basis of general observations in the press and the media – the current developments in changes in German society. I will discuss social diversity and illustrate the different ways in which these factors influence speakers of German when they produce texts. By using examples from three categories of texts – oral texts, forms of address, job advertisements – I will show changes in text types and their conventions. The result of this study will be that a mix of different denominations or labels can increase the number of people reached, that language can perform substantially more functions and be substantially less discriminatory than is usually assumed, and that at the end of the day, generic masculine forms almost always address male persons exclusively. We will see that text types and their conventions are subject to change, and that this change is still evolving. Where this evolution of text types and their conventions will lead, remains to be seen.

Keywords: gender, gender linguistics, text conventions, text production, masculine generics, gender-fair language, language policies

1. Introductory Remarks

As a subject, gender-fair language in German-speaking countries appears to not yet have exhausted its potential to provoke public controversy. The debate still polarises society. So far, public opinion seems to be divided into three groups that are by no means consistently homogeneous. The classification of the members of German society given below is based exclusively on this author’s observations made during the past few years und must be definitely seen as an overgeneralised description of society. Moreover, since the classification below must not be seen as strict and homogeneous, the exact delineation of the groups as well as the transition from one group to the other are obviously blurred. However, by following and interpreting the ongoing debates and discussions especially in the press and the public media, we can divide German society into more or less the following three groups. One group is in favour of gender-fair language. Its supporters use gender-fair language themselves wherever and whenever they can. They create new, innovative variants of written language – and recently of spoken language, too (cf. e.g., Diewald, Steinhauer 2020, 2017; Hornscheidt 2021; Hornscheidt, Oppenländer 2019; Hornscheidt, Sammla 2021; Kotthoff, Nübling 2018; Scheller-Boltz 2022, 2020). Not only in the public media but also within society at large, this group calls for increased sensitivity to and awareness of language use in the context of gender and identity. The second group rejects gender-fair language. Its adherents do not think that gender-inclusive language makes sense. In order to justify their position, they routinely voice their concerns that gender-fair language is inefficient and makes communication more difficult. Some also evoke aesthetic reasons for their opposition, calling gender-fair language a deliberate deformation of language. In this context, this group also emphasises that it will stick to traditional gender stereotypes and roles and their accompanying heteronormativity – an insistence that more often than not reveals an underlying heterosexist attitude and an unwillingness to part with old clichés and stereotypes regarding gender, identity, and roles (cf. contributions to linguistics by Andresen 1991; Guentherodt 1981; Guentherodt, Hellinger, Pusch 1981; Kalverkämper 1979; Schoenthal 1985; Stickel 1988; Trömel-Plötz 1981; Ulrich 1988 as well as Mairhofer 2013; Mairhofer, Posch 2017; Posch 2015, 2014a, 2014b; Scheller-Boltz 2022, 2020; Wetschanow 2017, w.y.). The third group is characterised by indifference and indecisiveness. People who belong to this group have no particular opinion as to gender-fair language. They neither accept nor oppose gender-fair language and remain steadfast only in their lack of passion for the topic. This indecisiveness is based firstly on the fact that the members of this group feel no need for gender-fair language because they identify predominantly as cis-persons. As a consequence, they consider traditional linguistic structures to be sufficient – primarily with regard to themselves and their own familiar environment. The belief that the generic masculine form constitutes a general, supra-individual way of designating people – a way that is above all detached from sexus – and that therefore includes women and additionally non-binary persons, too, is a widely held belief in this group. If members of this group use gender-fair language, they usually do not do so by their own conviction. Rather, their use of gender-fair language is motivated by societal expectations – expectations that are mediated either implicitly by the constant representation of social conditions in the media or explicitly by increasing social pressure, which they, too, start to feel – by requirements or at least strong incentives arising from their personal and/or work environment, or by other social factors, above all the media, which seem to influence their behavior to such a degree that they simply start using gender-fair language without being aware of it or thinking about it. This attitude is the logical and inevitable result of a lack of interest in dealing with ideas about gender such as diversity, gender variety and non-binarity and thus with the power of language, with the potential effects of speech acts, and with the interaction of language and reality, above all the construction of identity.

The debate about gender-fair language shows the divisions and differences within German society. As a consequence, these debates are present everywhere in the country (to some extent, this can also be said about Austria and Switzerland). They take multiple forms and directions. Modes of implementation are continuously discussed in public media and society itself – as are options to make language even fairer and more inclusive. While these debates are far from over, one thing cannot be denied: concepts of gender-fairness and gender-neutrality have already noticeably impacted the German language, its structures, and consequently, written and spoken communication. What remains to be seen, is how gender-fair language will evolve and which new and innovative paths it will follow in the future, or in other words, what form linguistic gender-fairness will take in the future. Above all, it remains to be seen if there will be official and legally-binding guidelines as to gender-fair language use.

The question with which we need to deal at this point is: how does gender-fair language – or rather, its continuous implementation – affect texts? Society cannot avoid the ongoing debate about gender. The usage of certain gender-fair expressions and language structures, or rather a certain gender-fair language use, has been becoming customary for some time now and is required in public social life. Not only language use in general but also awareness of language in particular are changing as a result.

At the same time, people continue to produce texts with the purpose of exchanging information and communicating (cf. language functions), regardless of their form, be it written or spoken. In doing so, they can hardly escape the debate on gender and society’s guidelines and requirements (which are so far mainly a social obligation), no matter what personal opinions or convictions they may hold. Debates and developments in the area of gender-fair language thus influence the production of every text either consciously or unconsciously. Not only does this change the texts or, to be more precise, the text types. It also affects the conventions underlying these text types. If we compare a text type from the 1970s (e.g. a CV or a recipe) with the same text type as it exists today, we will find modifications, changes and other modern and socially required adaptations to this text type.

When it comes to text production and gender-fair language, the generic masculine has been the pivot and the primary object of contention to this date. Today, it is no longer possible, or it is at least not that common any longer (as it conveys a rather traditional, conservative attitude) to exclusively use the generic masculine form of person nouns in texts. In some cases, the use of the generic masculine form has become questionable with regard to the certainty of legal definitions. In some text types, the formerly acceptable use of the generic masculine is – excluding in exceptional cases – no longer possible (e.g. job advertisements). A variety of guidelines have been put forward by scholars (linguists) and by numerous organisations, institutions, and departments. Many institutions – universities, companies, authorities, and state departments – have issued guidelines on gender-fair language use for their own internal and external communications (cf. e.g., Braun 2000; Dietrich 2000; Diewald, Steinhauer 2020, 2017; Hellinger 2004, 1997, 1981; Hellinger, Bierbach 1993; Hellinger, Pauwels 2007; Hornscheidt 2021; Hornscheidt, Sammla 2021; Kegyes 2005; Kersten-Pejanić 2016; Kotthoff, Nübling 2018; Mills 2008, 1995; Pauwels 2010, 1997; Rajilić, Kersten-Pejanić 2010; Voglmayr 2008). Currently, there are no statutory regulations, however. Hence, language use continues to chiefly be based on social consensus. This is also true for text production (cf. Hornscheidt 2021).

For the reasons stated above, this article has the objective of examining current developments and tendencies in text production influenced by gender, diversity, social diversification, and social change; and to illustrate changes in text production and, above all, in text type conventions. I will present tendencies in text production that can be observed in written and spoken language and that illustrate a change in text-type conventions or suggest that such change may occur in the future. Comparing guidelines on gender-fair language with real-life text samples of different text types can be instructive in this context, because such comparisons show whether recommendations set out in these guidelines are implemented by language users. However, comparisons of this kind are explicitly not the central focus of this article and, in any case, will take up only a small part of it.

With regard to changes in spoken language – changes that require closer examination of a phenomenon encountered with increasing frequency, the emergence of a glottal stop (Germ. Glottisschlag) – I have chosen examples from conversations, debates, and news of all kinds found in different German political talk shows aired on TV channels owned by public broadcasting companies ARD and ZDF. These talk shows include Maybrit Illner, Sandra Maischberger, Anne Will, HartaberFair. Examples from news coverage were found on news programmes heute Xpress, Tagesschau and Tagesthemen. All these examples will be marked accordingly.

As for changes and tendencies in written language, the material I used for this article was primarily taken from news magazine Der Spiegel and newspapers Die Zeit and Berliner Zeitung. Almost all the examples of job adverts come from the online job market of weekly newspaper Die Zeit – ZEIT Online (https://jobs.zeit.de). They were collected in the period between January 2020 and October 2021. In total, I analysed 3,000 job adverts, which were not selected according to any predetermined criteria, professions, or roles.

Therefore, the following description of my findings should not be understood as an empirical study. Nor can they be generalised. My findings are based on phenomena observed in different sources found in spoken and written language. They are meant to illustrate tendencies in the German language with regard to the relationship between language, text, and gender. In order to verify or falsify the observations and connections described in this article, further studies will be required in future.

2. Gender and Diversity: a Challenge for Society?

In spite of the ongoing debate on gender and of the many diversity initiatives, an objective observer of current German society can hardly escape the conclusion that German people in general still have a social and a linguistic problem with diversity. Since December 22, 2018, the law on the civil status of persons (cf. § 22 Abs. 3 Personenstandsgesetz ‘Law on Civil Status’) allows for the sex of a child to be registered as neither male or female but divers ‘diverse’. The new law implements a recommendation that the German Ethics Council (a body advising the German parliament on ethical or moral decisions) had given legislators several years before (Seibring 2012). Yet, this legal innovation still awaits a corresponding linguistic innovation. How are speakers of German to render divers in formal and informal language? In Sweden, the artificial pronoun hen – cf. here the Finnish pronoun hän – was invented to name diverse, unknown, or ambiguous, undefined genders and sexes. Speakers of English have the option of using the pronoun they in a gender-inclusive context (e.g., If someone does not feel well, they are allowed to leave the room). Besides they, there are numerous other non-heteronormative designations, most of which can be categorised as occasionalisms, or exhibit markers of a specific sociolect (cf. Scheller-Boltz 2022, 2020). Compared to this, it is safe to say that the German language has yet to catch up with the legal situation in the country (cf. for examples Hornscheidt, Sammla 2021).

The same delay can be diagnosed in the area of homosexual emancipation, in particular when it comes to marriage. Since 2017, gay couples can marry in Germany. This includes the right to adopt children. Yet, many official legal documents and forms still have to catch up with this development, offering only boxes for Mutter “mother” and Vater “father” or addressing couples as Ehegatte “husband” and Ehegattin “wife”. In contrast, the Spanish, for instance, have switched to addressing parents as “parent A” and “parent B”.

For the most part, German society still uses a person’s (perceived) sex or gender as a point of reference for the purpose of categorisation. Most people’s perception of others is still shaped by the gender binary and its strong emphasis on heteronormativity. This perception allows for male and female persons and leaves no room for the option of a third gender or sex. It is hardly surprising that divers has yet to be acknowledged by, let alone accepted by, society at large. From the perspective of cognitive science, this is surely due to an aversion to ambiguity and insecurity (cf. heterosexism). For most of society, having a concrete, familiar gender and/or sex still appears to be of enormous importance.

3. Gender and Language: What is Language to Accomplish and What Can It Accomplish?

This raises the question of whether it is sufficient for a modern language to give room only to the linguistic representation of men and women. Today, the range between men and women is considerably wider and more intransparent than it used to be. As public awareness of this development mounts, it is becoming increasingly hard to ignore this range. The predominant gender ideologies, however, are still based on an androcentric view of the world and on a strict gender binary shaped by heteronormativity.

One would be mistaken to believe that all identities could ever be comprehensively represented by language and that all people, regardless of their gender, would ever feel included. The rather confusing seeming acronym LGBTTQQFAGPBDSM, which developed from the more familiar acronym LGBT, is but one example of the elusiveness of perfect inclusion (Scheller-Boltz 2022, 2017). Asterisks, gaps, occasionalisms – much has been tried and proposed in the past few years. Yet, no general consensus on gender-fair language has been reached. In 2020, the editors of Germany’s most prominent dictionary Duden dedicated parts of the 28th edition of this important reference work to the subject of gender-fair language. Yet, even they shied away from making a bold proposal, opting for recommendations instead, as they felt that gender-fair language was still more of a sociopolitical topic and less a question of language norms.

It is important to note in this context that language fulfills different functions (cf. the organon model by Karl Bühler 1934). Language does not only transport information. It also works as a means of identification. Only those who are identified by language, can feel they have been perceived, addressed and included. In contrast, those who are not or cannot be identified by language are irrelevant to society and, as a consequence, do not need to be identified.

The identification function of language has the purpose of naming concrete objects, issues, and persons and to make them identifiable. Only something or someone that or who has been named and become identifiable through naming, can become relevant for reality and be implicated in the construction of reality. (Translated from Scheller-Boltz 2020: 148)

Examining language as a whole, one can conclude that language has the potential to do a lot more than is customarily assumed. Frequently, norm is brought forward as an argument against this observation. We should keep in mind, however, that norms are not a natural phenomenon. The generic masculine, for instance, has never turned itself into a norm, as it did not have the capacity to do so (cf. Scheller-Boltz 2022, 2020). The generic masculine is not, as some have claimed, a natural language norm. At some point, a group of language users chose to turn the generic masculine into a language habit. This, in turn, led to the generic masculine becoming a collective norm (cf. Doleschal 2002). In and of itself, language or, more specifically, language users cannot define norms. Moreover, language does not discriminate. Language use discriminates. “Language is not a neutral medium, but a discursive instrument of social action. Language is a mirror of social reality, but at the same time it is also a place where social protest and conservative resistance can be expressed” (translated from Hellinger 2004: 276). What follows from this is the conclusion that the generic masculine must be regarded as sexist and disciminatory (cf. overt sexism in Mills, Mullany 2011). Hence the harsh criticism of the generic masculine (Frank 1992; Hellinger, Pauwels 2007; Trömel-Plötz 2007, 1981).

The predominance of the masculine and the discrimination of other gender identities resulting from it – above all, non-heteronormative gender identities – has been shown on the level of cognition. Tests involving speakers of various languages have shown that the claim that women feel included by and are included in generic masculine forms is not substantiated. The following experiments provide sufficient evidence for this conclusion: a) for English (Cameron 1985; Gabriel et al. 2008; Gastil 1990; Gygax et al. 2008; Hamilton 1997, 1988; Hardin, Banaji 1993; Khan, Daneman 2011; Kusterle 2011; McGillicuddy-De Lisi, De Lisi 2002; Mills 1995), b) for French (Gabriel et al. 2008; Gygax et al. 2012, 2008), c) for Italian (Cacciari, Padovani 2007), d) for Spanish (Nissen 1997), e) for Finnish (Braun 1997; Pyykkönen, Hyönä, van Gompel 2010), f) for Dutch (Backer, Cuypere 2012), g) for Polish (Belczyk-Kohl 2013; Dalewska-Greń 1994; Dąbrowska ٢٠٠٨; Jaworski 1986; Karwatowska, Szpyra-Kozłowska 2010; Łaziński 2006; Nowosad-Bakalarczyk 2009, 2003; Pycia 2007; Scheller-Boltz 2020; Szpyra-Kozłowska 2012; Szpyra-Kozłowska, Karwatowska 2004, 2003), h) for Russian (Doleschal 2004, 2000, 1997, 1995; Doleschal, Schmid 2001; Gurevich et al. 2006; Gusejnova 2001; Kempe, Brooks, Kharkhurin 2010; Kitajgorodskaja 1976; Krongauz 2015, 1996; Krysin 1974; Martyniuk 1990; Panov 1968; Scheller-Boltz 2020; Schmid 1998; Suprunchuk 2010), and i) for Czech (Valdrová 2015). Cognitive studies for the German language arrive at the same conclusion (cf. Braun et al. 2007; Braun et al. 1998; Doleschal 1992; Eichhoff-Cyrus 2004; Fischer 2004; Gabriel et al. 2008; Gygax et al. 2008; Heinrich, Hasenhüttl, Paseka 2008; Irmen, Köhncke 1996; Irmen, Kurovskaja 2010; Irmen, Linner 2005; Irmen, Schumann 2011; Klein 2004; Kusterle 2011; Mayer 2002; Scheller-Boltz 2020; Stahlberg, Sczesny 2001; Steiger, Irmen 2011, 2007).

Nevertheless, it is society that determines how language is used, and it is its various authorities and institutions that influence language and shape the ways in which language evolves. When the world changes, language should change, too. This should be self-evident. Yet, this change does not always occur. Without a doubt, language in its present form and usage does not render reality adequately. The example of divers was already mentioned in this context. Yet, there have been attempts to change this or to at least show ways in which language could be changed. The Duden provides a good overview of currently available options. The tool box of modern German contains the following variants:

Using the feminine and masculine form of person nouns equally and at the same time. This has become customary today in various forms of address (e.g. Liebe Kolleginnen und Kollegen “dear colleagues”). In written language, this form of denomination can be shortened by using a slash (e.g. Kolleginnen/Kollegen “colleagues”).

Using slashes or dashes (e.g. Mitarbeiter/-innen “male and female employees”, Mitarbeiter/innen “male and female employees”), or brackets – with the motion suffix in brackets – (e.g. Lehrer(in) “male/female teacher”, Mitarbeiter(innen) “male and female employees”, Kolleg(inn)en) “male/female colleagues”).

However, the use of slashes or dashes has limits, for instance, in those cases when a vowel changes with the gender of the word (e.g. Arzt/Ärztin “male or female doctor” (*Arzt/in), Bischof/Bischöfin “male or female bishop” (*Bischof/in)) or in the case of a syntagma (e.g. Wir suchen eine erfahrene Bilanzbuchhalterin/einen erfahrenen Bilanzbuchhalter “We are looking for an experienced accountant, male or female”) (Duden 2020: 113).

In order to underline diversity and to avoid binary gender structures, the Duden refers to decontructivist ways of spelling. These include:

using the asterisk (e.g. Schüler*innen “male and female pupils”),

capitalising the I at the beginning of the motion suffix within a word, termed the Binnen-I “interior I” (e.g. SchülerInnen “male and female pupils”) (cf. moreover Posch 2015),

using an underscore before the motion suffix, humorously known as the Gender-Gap (e.g. Schüler_innen “male and female pupils”) or a colon (e.g. Schüler:innen “male and female pupils”).

In spoken language, this way of designation is produced by making glottal stop before the motion suffix (Glottisschlag in German). Moreover, the Duden (2020: 113) points out various other ways of non-heteronormative naming or gender-neutral variants, such as:

Gender-neutral expressions (e.g. Mensch or Person “human being”, Mitglied “member”, Gast “visitor”),

Names of roles or functions (e.g. Staatsoberhaupt “head of state”, Leitung “management”, Kollegium “group of colleagues”),

Nominalising participles or adjectives (e.g. Studierende “students”, Gewählte ”elected persons”, Verwitwete “widowed persons”). It is pointed out that nominalisation is effective when it is used as a gender-neutral plural form with or without an article. (Note: in German, plural forms of nominalised adjectives or participles are neutral because they cannot be identified as either male or female; this is not true, however, for the singular form, which requires the article of a specific gender and thus is not neutral, e.g. ein Studierender “a male student”, eine Studierende “a female student”.)

Apart from person nouns, the Duden (2020: 114) also highlights the option of using gender-fair alternatives to person nouns. These include:

Constructs with adjectives (e.g. ärztlicher Rat vs. Rat des Arztes “medical advice” vs. “a doctor‘s [masc.] advice”, verfasst von vs. Verfasser “written by” vs. “author [masc.]”),

Forms of direct address (e.g. Bitte schließen Sie Ihre Tasche ein “Please, use our lockers for your bags” vs. Besucher werden gebeten, ihre Tasche einzuschließen “Visitors [masc.] are asked to use the lockers for their bags”),

Passive forms (e.g. Es muss Folgendes beachtet werden “The following needs to be heeded” vs. Mitarbeiter müssen Folgendes beachten “Employees [masc.] must heed the following”),

Constructs with the first person plural wir “we” (e.g. Wir müssen Folgendes beachten “We have to heed the following” vs. Mitarbeiter müssen Folgendes beachten “Employees [masc.] must heed the following”) and

Relative clauses (e.g. Alle, die teilnehmen “all who participate” vs. Alle Teilnehmer “all participants [masc.]”, Wer studiert hat “Those who have graduated” vs. Akademiker “tertiary graduates [masc.]”)

The values we cherish as a society and our concepts of society become visible in the language we use. This becomes particularly evident in the context of gender. It is here that we notice which ideologies become manifest in language and how language becomes “a place of repression” (Reiss 2007: 64). Language is charged with political and social ideologies and reflects socially stable stereotypes with a long history. Since language works as a social medium, it substantially contributes to conserving these ideologies and stereotypes and to making them visible in each act of communication (Scheller-Boltz 2022).

4. Text Types, Conventions, and Gender

Text types can be categorised according to their function and purpose. Yet, this is not the only conceivable form of categorisation. We can also distinguish different types by using features such as their design, content, topics, and the cause of their production (cf. Fix 2008). Text types are determined by certain criteria, characteristics, and patterns that are the basis for the production of texts. These features provide orientation to their audience – orientation that helps readers to read and understand the text – and they are necessary for adequate text reception, because the design of texts has a – predominantly cognitive – influence on text reception (Göpferich 2008: 108; Heinemann, Heinemann 2002: 140–156).

These criteria, characteristics, and design guidelines are based on what are known as text type conventions. In general, conventions are “norms that contain a collective assessment of behaviour (in the sense of how things should and should not be) but that do no entail a sanction of non-conforming behaviour” (translated from Mauritz 1996: 47).

Hence, text type conventions can be described as rules or widely recognised, standardised norms that govern our response to a text. In other words, conventions are guidelines for formulating and designing texts (Göpferich 2008: 359), which ensure that we can easily recognise text types. As a consequence, texts that diverge from their given and thus expected text type conventions are often harder to understand. The reason for this is that their primary effect on their readers is one of continuous surprise. Considerable effort is required to overcome this effect cognitively, which causes a delay in the reception of the content and in the perception of the function and intent of the text (cf. Fix 2000: 29–31).

Text type conventions “become manifest on the level of an individual culture and they are bound to a particular time and age” (Nord 2009: 20). This means that text type conventions differ from one culture area to the other, but that they can also be adapted to the needs of their particular time and place. The process of adaptation and the time-bound adaptability of text type conventions take place on a cultural level, as changes that happen within a socioculture lead to changes in text types and their underlying conventions (cf. Fix 2008).

When it comes to the interplay of gender and text, it can be stated that gender is mainly of relevance to the pragmatic dimension of language (Nord 2009: 55–61). Consequently, gender aspects become pertinent whenever persons need to be addressed and named. Addressees are made identifiable by being mentioned and named concretely (Nord 2009: 5). Identifying persons is a basic function of texts. This is true for self-identification in particular. The result is that gender aspects exert a substantial influence on text design and text reception, which eventually produces a modification of the text type. This change does not render the old text type conventions obsolete. Rather, these conventions are preserved as possible, meaning contextually and situatively conceivable, parallel alternatives.

In view of the subject at hand, this means that we need to highlight three facts:

1. Text types are highly conventionalised sociocultural patterns, which are at the disposal of a language community.

2. Diversity is a subject to which German society has paid considerable attention for quite some time. Diversity is highly visible in the media and its relevance is steadily growing.

3. To date, a variety of guidelines has been created. These guidelines propose different ways in which diverse identities can be rendered by language, with their particular focus, preferences, and design depending on the institution that has published them.

Texts help create and shape identity. Because of this and due to the facts listed above, the following questions must be asked: How do a given text type and its conventions affect the ways in which text producers handle identity? How do text producers use, exploit, and implement the linguistic means of creating any required identities creatively? For certain text types, it has already become obvious that text types and conventions are changing. This is why we need to question how text types are being altered by the growing influence of gender.

Finally, I would like to mention that I regard the practice of making texts gender-fair or gender-neutral as a culture-specific phenomenon, as this practice varies across cultures – unless a culture has not developed a specific practice of gender-fair language (Scheller-Boltz 2022). Consequently, modifications of a text type caused by the influence of gender-fair language are culture-specific, too – not least because text types themselves are culture-specific. The following observations are thus exclusively relevant to the German cultural area. It is not possible or only partially possible to transfer them directly to other cultural areas.

5. How Gender Modifies Text Types: Examples

I will now describe how sensitive to the issue of gender modern text production in German has become. I will present my observations of the use of person nouns in selected text types from selected media. They will show that:

There are texts, the authors of which have used gender-neutral language with a high degree of competence, then there are such texts, from which we can infer a corresponding intention [by their authors], and there are texts, [the authors of] which openly refuse to participate in the project of gender-neutral language. (Translated from Diewald, Steinhauer 2020: 238)

I will show that changes of and within texts cannot be attributed uniformly and consistently to one text type, as there can be variations even within a text type. Moreover, sociolect is a factor that can have a significant impact on the choice of person nouns. A study of job advertisements will provide further illustrative examples as to the use of person nouns companies use when looking for suitable candidates.

The material I have used for this study was sampled from the websites of German newspapers and magazines Der Spiegel, Die Zeit, and Berliner Zeitung. Examples from spoken language were gathered from discussions on German political TV talk shows Maybrit Illner, Sandra Maischberger, Anne Will, HartaberFair and newscasts heute Xpress, Tagesschau, and Tagesthemen.

5.1. Spoken Texts: the “Glottisschlag” as a Means of Gender-Fair Language

The German website www.genderleicht.de is an online source of information on gender-fair language. The website contains information not only on using gender-fair language in written texts but also on adopting gender-fair language when speaking. For readers who want to make diversity visible in their verbal communication, the authors of the website explicitly suggest using a glottal stop directly before the motion suffix (e.g. Mitarbeiter : innen [ˈmɪtɐ̯baɪ̯tɐʀʔɪnnən]). They add that gender-fair language is no longer limited to written language and that it can also be used when speaking. Using pairs of the male and the female form equally throughout a text is, for instance, an effective means to underline binarity. In many cases, gender-neutral variants can be created to name persons, which helps with including various identities.

Gender-fair language is becoming increasingly common in spoken German. This is not to say that it is in any way predominant yet, or that the traditional generic masculine form is no longer used by speakers of German. The opposite is true – in particular in the case of idiomatic expressions (e.g. Also ich bin kein Freund von “I am not a friend [masc.] of”, Ich bin da kein Experte “I am not an expert [masc.] in this field”, Maria ist hier der Fachmann “Maria is our specialist [masc.] for this”, Sie ist doch hier der Weinkenner “She is our wine connoisseur [masc.]”) and the naming of roles, titles, and offices (e.g. Ich als Lehrer denke “As a teacher [masc.] I think”, Als Verleger kann ich nun nicht… “As a publisher [masc.] I can’t…”, Maria arbeitet als Möbel-Designer “Maria works as a furniture designer [masc.]”, Sie ist der Bäcker in der Familie “She is the baker [masc.] in the family”, Sie ist seit vergangenem Monat Oberleutnant “Last month, she was promoted to first lieutenant [masc.]”).

It cannot be denied, however, that a growing number of German speakers have begun to experiment with gender-fair language and are increasingly reluctant to use the generic masculine form. The usage of pair forms is spreading. Pair forms have already proven that they are an easy-to-use means of gender-fair language, which enjoys acceptance across the board. It has been common for a long time to address an audience with Meine Damen und Herren “Ladies and Gentlemen”, Liebe Zuschauerinnen und Zuschauer “Dear female and male viewers” – at the beginning of TV shows), Liebe Leserinnen und Leser “Dear female and male readers”, or to speak of die Abonnentinnen und Abonnenten “female and male subscribers”, Mitarbeiterinnen und Mitarbeiter “female and male employees”, Anlegerinnen und Anleger “female and male investors”, Politikerinnen und Politiker “female and male politicians” (cf. Scheller-Boltz 2022 for further examples from this field).

Now the glottal stop is on the rise.

Many young people make this pause, they are practiced users of this technique. Those who want to speak in this fashion want to make a tiny pause between the male root of the word and the female motion suffixes -in or -innen, without adding a further stress. As the suffixes begin with a vowel (the “i”), the word is pronounced with what is known as a ‘glottal stop’. We all know very well how this stop works: This pause happens quite frequently in German words, for example in words such as Spiegelei [fried egg], Telefonanruf [phone call] or Tagungsort [conference venue]. (Translated from www. genderleicht.de/sprechen)

Today, many speakers of German consider the glottal stop as practical, easy, and appropriate for verbal communication. Even mainstream broadcasters give their employees permission to use this gender-fair language technique when they are on air. Journalists, anchormen and anchorwomen of TV and radio shows are known to implement the glottal stop. This characteristic pause can also be heard in newscasts and political talkshows. It will surely take time before the audience as a whole gets used to this new ‘sound’. Yet, it will probably spread even further, although I am sure that it will not become ubiquitous. In contrast, other gender-fair language techniques – the use of pair forms, for instance – are likely to obtain broad consensus, to be socially accepted, and to meet little opposition in the future.

5.2. Forms of Address

The form of address we choose when writing a letter or e-mail depends on various factors: on the one hand, conventions and social acceptance play a role. On the other hand, we are influenced by social factors such as our target group, being a member of a certain group (in-group talk), our generation or age, gender/sex, and place of origin. At this point, speakers of German can find it problematic to select an appropriate and acceptable form of address. This is especially true for correspondence via e-mail, in particular in those cases, when the sex/gender of the person to whom one intends to write is not known or when they have a unisex name, meaning that the person could be either male or female (cf. Scheller-Boltz 2022 for examples). In this situation, addressing someone always involves the risk of being considered maladroit.

In contrast to other languages, such as Danish or English, modern German remains a language that still emphasises formality. In some cities, Berlin for example, this penchant for formality has become weaker in recent years. People tend to quickly switch to so-called duzen (i.e. using the informal form of you instead of the more formal and polite siezen) in everyday conversation. One should note, however, that these developments are still considered rather unconventional. Most members of the German language community will still begin a letter with the formal form of address Sehr geehrte Damen und Herren ‘Dear Madam or Sir’. It must be said that this form of address has always been a bit awkward in situations when writers are aware that there is no Dame or Herr among the people to whom they are writing. Yet, how can this form of address still reflect a social reality that includes transgender and intersex people? The scholar lann hornscheidt [sic] offered for a long time an opinion on this problem in a text on the website www.lannhornscheidt.com:

My concept of self is that of a human being and for that, I do not need gender. This means that I have left gender as a category of identity behind, that I do consider myself to be beyond gender. […] When people address me, I am happy when I am perceived as a being who is free of gender. To this end, one can use the linguistic means of using my name “Lann” and the gender-free pronoun “ens”. To give you an example: “Lann loves dealing creatively with language. Ens is happy to discuss ens‘ forms of language with others.” When it appears necessary to underline that one is abandoning gender as a system of categorisation, it is also possible to use “ex” as an ending or pronoun. This signals a departure from gender, Exit Gender. An example: “Lann loves to find linguistic means of expression, that enable ex to feel at home in this language. Ex continuously discusses this with others and together they experiment with language that feels right. Lann is an Erfindex [noun created from the word Erfinder “inventor” and the neo-suffix -ex] of gender-free and ex-gendering language forms.(Translated from www.lannhornscheidt.com)

This text passage has changed now. However, the content, the perspective on language use, and the understanding of gender still remain the same in the new text variant.

Forms of address that pay respect to diversity can be used in German, but they are reserved for certain text types and, because of this, are marked from the point of view of pragmatics. In July 2021, the Berlin-based bakery Hofpfisterei, for example, addressed its customers on its account on the social media network Instagram in the following fashion: Liebe Berliner:innen (www.instagram.com/p/CQx6fPHJXWB/?utm_source=ig_embed). The company used the colon as a variant to render gender inclusion. Some might object to this usage, arguing that using this punctuation mark as a means to separate the masculine lexeme from the feminine motion suffix highlights the gender binary. Normativists and the Rat für deutsche Rechtschreibung “Council of German Orthography” have expressed concerns with regard to orthography, because punctuation marks may not be used within words. Notwithstanding these objections, the use of special characters such as :, !, ~, /, _ before the motion suffix is increasing, as it signals a willingness to make diversity visible in written texts (cf. moreover Hornscheidt, Sammla 2021).

Currently, there are various ways in which gender diversity can be made visible by use of linguistic means. It is certainly not wrong to build on the traditional model of gender binarity. Thus, pair forms like Sehr geehrte Damen und Herren “Dear Madam or Sir”, Liebe Kolleginnen und Kollegen “Dear female and male colleagues”, Liebe Mitarbeiterinnen und Mitarbeiter “Dear female and male employees” are possible linguistic options that can be implemented in written and/or spoken language. They reflect conventions and language norms and will not become outdated in the near future.

Writers who are sure about the sex/gender of the person to whom they are writing can continue to use expressions such as Guten Tag Herr Meyer “Good morning, Mr Meyer”, Sehr geehrter Herr Dr. Schneider “Dear Dr Schneider”, Lieber Herr Müller “Dear Mr Müller”.

The situation has slightly changed for contexts in which women are addressed. In this case, titles, degrees, and offices can be feminised (Diewald, Steinhauer 2017: 90). It is thus possible to address a woman who is a professor as Frau Professorin Carola Müller (with the feminine motion suffix -in added to the title of the masculine Professor). Liebe Frau Doktorin Schneider is also an acceptable form of address (with the feminine motion suffix -in added to the title of Doktor). Frau Obergefreitin Müller (with the feminine motion suffix -in added to the title of Obergefreiter ‘private first class’) is appropriate from the point of view of linguistics and can be encountered with increasing frequency in the media.

However, gender-neutral forms of address pose less of a risk of social indiscretion. Liebe Mitglieder “Dear members”, Liebe Gäste “Dear guests”, Liebe Kinder “Dear children”, Liebe Eltern “Dear parents”, Liebes Team “Dear team”, Hallo Leute “Hello everybody”, Liebe Fans “Dear fans”, Liebes Publikum “Dear audience” are examples for this. Creating neutral denominations for existing person nouns is not at all impossible, as is demonstrated by the following examples, which all comply with the norms of German word formation: Liebe Studierende (nominalised participle of studieren “to study”), Liebe Besuchende (nominalised participle of besuchen “to visit”), Liebe Anwesende (nominalised adjective anwesend “present”), Liebe Teilnehmende (nominalised participle of teilnehmen “to participate”), Liebe trauernde Gemeinschaft “Dear grieving community”.

Conventions can change. This is also true for the conventions governing forms of address. In order to avoid discrimination, various companies have gone the extra mile to adapt the ways in which they address customers and business partners to the needs of a changing social reality. One German transport company addresses its customers only with the word Hallo “Hello”. A sample phrase from a dialogue format can look like this: Hallo, Dennis Scheller-Boltz! Vielen Dank für Deinen Ticketkauf “Hello, Dennis Scheller-Boltz! Thank you for buying a ticket”. A promoter writes Guten Tag Scheller-Boltz “Good morning, Scheller-Boltz”. In a similar fashion, an Austrian airline writes Guten Tag, Dennis Scheller-Boltz! “Good morning, Dennis Scheller-Boltz!”. A German bank wanted to convince me of opening a savings account with them with the following slogan: Dennis, komm, jetzt sparen! “Dennis, come on, save money now!”. And a charitable organisation writes: Vielen Dank, Dennis Scheller-Boltz! Toll, dass Du Dich sozial engagierst! “Thank you, Dennis Scheller-Boltz! Great to see you get involved”. Finally, the Gesellschaft für Angewandte Linguistik “Society for Applied Linguistics” chose not only to use its acronym GAL for a pun by addressing its members as GALier, reminiscent of the German word Gallier “Gauls”. It also highlighted its commitment to inclusion by using the asterisk: Liebe GALier*innen.

All of this shows: the debate on gender influences the German language, even forms of address. As a consequence, modern German abounds with examples of linguistic creativity and experiments in search of new inclusive, polite, and anti-discriminatory forms of address. These new forms may seem unconventional, but one would have a hard time condemning expressions such as “Hallo, Tina Schmidt!”, “Danke, Dennis Scheller-Boltz, für deinen Einkauf!” or “Nadja Schneider, ich grüße Dich!” as violations of language norms, as the language system can produce them without grammatical, syntactical, or morphological problems. It remains to be seen how forms of address will continue to change in a society that keeps diversifying.

5.3. Job Advertisements

In Germany, companies and organisations are required by law to ensure fair and equal treatment of all job applicants. This obligation begins with the requirement to avoid explicit and implicit discrimination in job advertisements. As for gender, this means applicants may not be discriminated against or excluded from applying because of their social identity. HR professionals must use gender-neutral language when advertising positions and roles in their organisations.

Legal requirements and societal expectations have resulted in considerable change in the field of recruiting. I have already mentioned that there is a new third gender, divers ‘diverse’, but that the language system still needs to undergo changes and modifications to reflect this new gender. It is for this reason that recruiters have to manage with other linguistic means. The pair form, for instance, is still a widely used option in this context. This form can appear either as a juxtaposition of the male and the female job title – as in the case of Bankkaufmann/Bankkauffrau “bank clerk” – or as a combination of the male and female job title – as in Mitarbeiter/in “employee, worker”, or Journalist(in) “journalist”. In the latter case, the slash or brackets indicate that the word can be read either way as a male job title (Mitarbeiter) or as a female job title (Mitarbeiterin). The problem with the pair form is that it is based on gender binarity and is thus incapable of ensuring inclusion of other genders. In order to solve this problem, recruiters have started adding (m/w/d), an abbreviation of männlich/weiblich/divers ‘male/female/diverse’.

Examples:

Die VKR sucht zum 1. März 2022 oder früher den/die Geschäftsführer/in (m/w/d) ‘VKR is looking for a managing director who can start on March 1, 2022 or earlier’

Wir suchen für unsere Stiftung eine/n Programm-Manager*in (m/w/d) “We are looking for a programme manager for our trust fund”

Leitende/r Planer/in (m, w, d) “senior planer”

Wissenschaftsmanager/in (m/w/d) “science manager”

(All examples as published in the appointments section of the newspaper Die Zeit)

This variant has become quite popular recently. This is hardly surprising, as it seems to be the panacea to the problem of reconciling the requirements of inclusive, anti-discriminatory language with other requirements of recruitment language (e.g. established job titles, search engine optimisation, or limited space for the advert). However, the development looks much more ambivalent on closer inspection, as it has also led to a rise in the number of advertisements exclusively using the generic masculine, with the abbreviation (m/w/d) being added almost like an afterthought. Against this backdrop, it is justified to ask the question of whether this form of denomination does not constitute – in a way – a comeback of the generic masculine, the use of which is spreading again, this time under the guise of gender-fair language (cf. Scheller-Boltz 2020).

Pair forms are not the only linguistic means of anti-discriminatory language in job advertisements. Gender-neutral job titles can also be found in this field. In this case, the point of reference for the job title is not the person who is to fill the role or position in question, but the role or position itself. Although gender of the job title in these job advertisements is ambiguous, the addition of (m/w/d) is still mandatory.

Examples:

Juniorprofessur (m/w/d) für Wirtschaftsinformatik mit Schwerpunkt Umwelt und Nachhaltigkeit “professorship in information management with a focus on environmental issues and sustainability”

Künstlerische Direktion (m/w/d): Die Stiftung Museum Schloss Moyland, Museum für moderne und zeitgenössische Kunst und internationales Forschungszentrum zu Joseph Beuys, sucht eine Künstlerische Direktion (m/w/d) “artistic management: The trust of Museum Schloss Moyland, museum of modern and contemporary art and an international research centre on Joseph Beuys is looking for someone for artistic management”

Gesamtleitung Fachklinik für Abhängigkeitserkrankungen (m/w/d) “head of general management of a clinic specialising in treating addiction”

Abteilungsleitung (m/w/d) Biotop- und Gebietsschutz “head of the department of biotope and habitat protection”

Wir suchen für unser Bürgermeisteramt eine Abteilungsleitung Kommunikation (m/w/d) “we are looking for a head of the department of communication within the mayor’s office”

Wissenschaftlicher Vorstand zu besetzen “academic chair to be filled”

Museumsleitung (m/w/d) “head of museum management”

Professur Raumlufttechnik “professorship in ventilation technology”

(All examples as published in the appointments section of the newspaper Die Zeit)

In order to ensure gender-neutral communication, many media have the tendency to use alternative forms of spelling or naming. The asterisk is one of these alternative forms.

Examples:

Ausbildung Journalist (m/w/d) an der Henri-Nannen-Schule […] Journalist*in werden! […] “journalist training at Henri Nannen School of Journalism […] Become a journalist!”

Leiter*in des Forschungszentrums “head of the science centre”

Akademiedirektor*in (m/w/d) “academic director”

Leiter*in Personalabteilung (m/w/d) “head of HR”

(All examples as published in the appointments section of newspaper the Die Zeit)

Für unser ca. 12-köpfiges Redaktionsteam suchen wir ab sofort Volontär*in und Redakteur*in (Voll-/Teilzeit), freie Redakteure*innen “We are looking for a trainee and editor (full-time and part-time) and freelance journalists to complement our team of 12 editors”

(As published in the trade magazine Journalist 09/2017, p. 9)

The incidence of these different approaches to gender-fair, non-discriminatory language is not at all even. This is demonstrated by a small and by no means representative study of job advertisements, which were analysed with regard to the job titles they contained. Between January 1, 2020 and October 1, 2021, I gathered and subsequently analysed 3,000 job offers from the online ad section of the weekly newspaper ZEIT Online (https://jobs.zeit.de). I selected the samples arbitrarily, with no bias towards any particular economic sector, function, profession, activity, or gender.

The analysis returned the following results: in 1,482 of the 3,000 job advertisements, the job title was given in the generic masculine form with (m/w/d) as the obligatory complement. 987 job adverts did not include a job title or profession, but a word or expression describing the position, function, or office in a gender-neutral, activity-oriented fashion. In the following text, however, the pair form was used frequently, e.g. die zukünftige Stelleninhaberin/der zukünftige Stelleninhaber “the man or woman filling the role in the future” and die/der Bewerber/in “the male or female applicant”. 193 job advertisements used gender-neutral language, including (participle-based) designations without a concrete gender such as Mitarbeitende gesucht, Auszubildende gesucht, Wir suchen Verstärkung. 234 job advertisements used pair forms based on the gender binary – apparently, recruiters had only women and men as suitable candidates in mind. 90 job advertisements contained an explicit feminative (in most cases, this exclusive use of the feminine form was probably not generic). Only 14 job adverts in the corpus relied on the generic masculine form of the job title without (m/w/d) as a complement.

6. Conclusion

Society’s growing awareness of explicit and implicit gender-related discrimination has resulted in a need for anti-discriminatory techniques such as gender-fair language. As I have demonstrated by use of sample text types, forms of address, job advertisements, and examples from verbal communication, this awareness has already influenced text production in Germany. In many cases, this is not due to legal requirements, but rather is the result of a sociopolitical consensus.

To be sure: using gender-neutral language consistenly in all texts and all text types is a challenge, and may prove to be difficult or impossible. The examples given in this article provide only a small insight into current text production and do not include all text types. The potential of gender-neutral language for other text types still needs to be explored. Is it possible, for instance, to write a novel in gender-fair or gender-inclusive language? How can we use gender-neutral language in press releases or newspaper articles – that is, in text types that are characterised by high information density and restrictions on their length?

How will text production evolve and continue to be influenced by the discourse on gender? This remains to be seen. However, the fact that awareness of these issues has affected text production can no longer be denied. Gender-inclusive forms of naming persons are becoming increasingly common in spoken language and in selected text types.

Texts, text types, and text-type convention will inevitably change in the long run. Text production is always subject to the specific social processes and developments shaping it. Identity politics is a factor in this context. With regard to the German language, the question of what linguistic means producers of texts will choose in order to reflect the wider social discourse on inclusion when addressing their audience has not yet been conclusively answered.

References

Andresen, Helga (1991) “Bemerkungen zur generischen Neutralisation des Mannes.” [In:] Hannes Kästner, Johannes Schwitalla, Jürgen Dittmann (eds.) Die Erscheinungsformen der deutschen Sprache. Literatursprache, Alltagssprache, Gruppensprache, Fachsprache. Berlin: Schmidt; 137–147.

Backer, Maarten de, Ludovic de Cuypere (2012) “The Interpretation of Masculine Personal Nouns in German and Dutch: a Comparative Experimental Study.” [In:] Language Sciences 34 (3); 253–268.

Belczyk-Kohl, Yvonne (2013) “Sprache und Geschlecht als Thema in der polnischen Sprachwissenschaft.” [In:] Bernhard Symanzik (ed.) Miscellanea Slavica Monasteriensia. Gedenkschrift für Gerhard Birkfellner gewidmet von Freunden, Kollegen und Schülern. Münstersche Texte zur Slavistik ٦. Münster: Lit; 15–48.

Braun, Friederike (1997) “Making Men out of People. The MAN Principle in Translating Genderless Forms.” [In:] Helga Kotthoff, Ruth Wodak (eds.) Communicating Gender in Context. Pragmatics & Beyond, New Series 42. Amsterdam: Benjamins; 3–29.

Braun, Friederike, Antje Gottburgsen, Sabine Sczesny, Dagmar Stahlberg (1998) “Können Geophysiker Frauen sein? Generische Personenbezeichnungen im Deutschen.” [In:] Zeitschrift für Germanistische Linguistik 26 (3); 265–283.

Braun, Friederike (2000) “Mehr Frauen in die Sprache. Leitfaden zur geschlechtergerechten Formulierung.” Kiel: Ministerium für Justiz, Frauen, Jugend und Familie des Landes Schleswig-Holstein. [At:] www.fh-kiel.de/fileadmin/data/gleichstellung/mehr_frauen_in_die_sprache.pdf [date of access: 02.03.2023].

Braun, Friederike, Susanne Oelkers, Karin Rogalski, Janine Bosak, Sabine Sczesny (2007) “‘Aus Gründen der Verständlichkeit ...ʼ: Der Einfluss generisch maskuliner und alternativer Personenbezeichnungen auf die kognitive Verarbeitung von Texten.” [In:] Psychologische Rundschau 58; 183–189.

Bühler, Karl (1934) Sprachtheorie. Die Darstellungsfunktion der Sprache. Jena: Fischer.

Cacciari, Cristina, Roberto Padovani (2007) “Further Evidence of Gender Stereotype Priming in Language: Semantic Facilitation and Inhibition in Italian Role Nouns.” [In:] Applied Psycholinguistics 28 (2); 277–293.

Cameron, Deborah (1985) Feminism and Linguistic Theory. London: Macmillan Press.

Dalewska-Greń, Hanna (1994) “Język a płeć – problemy z użyciem rzeczowników osobowych.” [In:] Kwiryna Handke, Hanna Dalewska-Greń (eds.) Polszczyzna a/i Polacy u schyłku XX wieku. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy; 85–96.

Dąbrowska, Marta (2008) “Rodzaj gramatyczny a seksizm.” [In:] Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis 125; 67–78.

Dietrich, Margot (2000) “»Gerechtigkeit gegenüber jedermann« – »Gerechtigkeit gegenüber allen Menschen«. Sprachliche Gleichbehandlung am Beispiel der Verfassung des Landes Niedersachsen.” [In:] Karin M. Eichhoff-Cyrus, Rudolf Hoberg (eds.) Die deutsche Sprache zur Jahrtausendwende: Sprachkultur oder Sprachverfall? (Thema Deutsch, 1). Mannheim: Dudenverlag; 192–223.

Diewald, Gabriele, Anja Steinhauer (2017) Richtig gendern. Wie Sie angemessen und verständlich schreiben. Berlin: Dudenverlag.

Diewald, Gabriele, Anja Steinhauer (2020) Handbuch geschlechtergerechte Sprache. Wie Sie angemessen und verständlich gendern. Berlin: Dudenverlag.

Doleschal, Ursula (1992) Movierung im Deutschen. Eine Darstellung der Bildung und Verwendung weiblicher Personenbezeichnungen. Unterschleissheim/München: Lincom Europa.

Doleschal, Ursula (1995) “Referring to Women.” [In:] Richard Geiger (ed.) Reference in Multidisciplinary Perspective. Hildesheim: Olms; 277–298.

Doleschal, Ursula (1997) “O vzaimosvjazi grammatičeskoj kategorii roda i pola.” [In:] Oleksandr Cholod (ed.) Verbal’naja i neverbal’naja interpretacija polovych charakteristik. Krivoj Rog: Meždunarodnyj Issledovatel’skij Centr Čelovek-Jazyk-Kul’tura-Poznanie; 134–155.

Doleschal, Ursula (2000) “Gender Assignment Revisited.” [In:] Barbara Unterbeck, Matti Rissanen, Terttu Nevalainen, Mirja Saari (eds.) Gender in Grammar and Cognition. I Approaches to Gender. II Manifestations of Gender. Trends in Linguistics, Studies and Monographs 124. Berlin/New York: de Gruyter; 117–165.

Doleschal, Ursula, Sonja Schmid (2001) “Doing Gender in Russian. Structure and Perspective.” Marlies Hellinger, Hadumod Bußmann (eds.) Gender Across Languages. The linguistic representation of women and men, Vol. 1. Impact: Studies in Language and Society 9. Amsterdam, Philadelphia: Benjamins; 253–282.

Doleschal, Ursula (2002) “Das generische Maskulinum im Deutschen. Ein historischer Spaziergang durch die deutsche Grammatikschreibung von der Renaissance bis zur Postmoderne.” [In:] Elke Hentschel (ed.) Sprache und Geschlecht. Linguistik online 11. Bern: Universität Bern; 39–70. [At:] www.linguistik-online.com/11_02/doleschal.html [date of access: 25.02.2023].

Doleschal, Ursula (2004) Genus als grammatische und textlinguistische Kategorie. Eine kognitiv-funktionalistische Untersuchung des Russischen. = LINCOM Studies in Slavic Linguistics 24. München: LINCOM.

Duden. Die deutsche Rechtschreibung. Duden Bd. 1. Berlin: Dudenverlag. 2020.

Eichhoff-Cyrus, Karin M. (ed.) (2004) Adam, Eva und die Sprache. Beiträge zur Geschlechterforschung. Thema Deutsch. Band 5. Mannheim: Dudenverlag.

Fischer, Roswitha (2004) “Coach-Frau, Frau Coach oder Coacherin? Wie Sprachstruktur geschlechtergerechten Sprachgebrauch beeinflusst.” [In:] Karin M. Eichhoff-Cyrus (ed.) Adam, Eva und die Sprache; 176–190.

Fix, Ulla (2000) “Die Macht der Sprache über den Einzelnen und die Gewalt des Einzelnen über die Sprache.” [In:] Angelika Corbineau-Hoffmann, Pascal Nicklas (eds.) Gewalt der Sprache – Sprache der Gewalt. Beispiele aus philologischer Sicht. Hildesheim: Olms; 19–35.

Fix, Ulla (2008) Texte und Textsorten – sprachliche, kommunikative und kulturelle Phänomene. Sprachwissenschaft 5. Berlin: Frank & Timme.

Frank, Karsta (1992) Sprachgewalt: Die sprachliche Reproduktion der Geschlechterhierarchie. Elemente einer feministischen Linguistik im Kontext sozialwissenschaftlicher Frauenforschung. Germanistische Linguistik 130. Tübingen: Niemeyer.

Gabriel, Ute, Pascal Gygax, Oriane Sarrasin, Alan Garnham, Jane Oakhill (2008) “Au pairs are rarely male: Norms on the gender perception of role names across English, French, and German.” [In:] Behavior Research Methods 40 (1); 206–212.

Gastil, John (1990) “Generic Pronouns and Sexist Language: The Oxymoronic Character of Masculine Generics.” [In:] Sex Roles 23 (11/12); 629–643.

Gaucher, Danielle, Justin Friesen, Aaron C. Kay (2011) “Evidence That Gendered Wording in Job Advertisements Exists and Sustains Gender Inequality.” [In:] Journal of Personality and Social Psychology 1 (101); 109–128.

Göpferich, Susanne (2008) Textproduktion im Zeitalter der Globalisierung. Entwicklung einer Didaktik des Wissenstransfer. Studien zur Translation 15. Tübingen: Stauffenburg.

Guentherodt, Ingrid (1981) “Behördliche Sprachregelungen gegen und für eine sprachliche Gleichbehandlung von Frauen und Männern.” [In:] Linguistische Berichte 69; 22–36.

Guentherodt, Ingrid, Marlis Hellinger, Luise F. Pusch (1981) “Richtlinien zur Vermeidung sexistischen Sprachgebrauchs.” [In:] Linguistische Berichte 69; 15–21.

Gurevich, Olga, Julia McNallen, Elena Morabito, Renee Perelmutter, Jonathan Platt, Johanna Nichols, Alan Timberlake (2006) “Lexicon and Context in Feminization in Russian.” [In:] Russian Linguistics 2006; 175–211.

Gusejnova, Irina A. (2001) “Technologii nejtralizacii gendernogo aspekta v sovremennych deskriptivnych reklamnych tekstach (na materiale žurnal’noj pressy Rossii i FRG).” [In:] Gender: Jazyk, kul’tura, kommunikacija 2001; 161–166.

Gygax, Pascal, Ute Gabriel, Oriane Sarrasin, Jane Oakhill, Alan Garnham (2008) “Generically Intended, but Specifically Interpreted: When Beauticians, Musicians, and Mechanics Are All Men.” [In:] Language and Cognitive Processes 23 (3); 464–485.

Gygax, Pascal, Ute Gabriel, Arik Lévy, Eva Pool, Marjorie Grivel, Elena Pedrazzini (2012) “The Masculine Form and its Competing Interpretations in French: When Linking Grammatically Masculine Role Names to Female Referents Is Difficult.” [In:] Journal of Cognitive Psychology 24 (4); 395–408.

Hamilton, Mykol C. (1988) “Using Masculine Generics: Does Generic He Increase Male Bias in the User’s Imagery?” [In:] Sex Roles 19 (11/12); 785–798.

Hamilton, Mykol C. (1997) “The Human Race: Sexist Language as a Tool of Dominance.” [In:] Friederike Braun, Ursula Pasero (eds.) Kommunikation von Geschlecht. Communication of Gender. Frauen. Männer. Geschlechterverhältnisse; Schriftenreihe für interdisziplinäre Frauenforschung der Christian-Albrechts-Universität zu Kiel 4. Pfaffenweiler: Centaurus; 147–163.

Hardin, Curtis, Mahzarin R. Banaji (1993) “The Influence of Language on Thought.” [In:] Social Cognition 11 (3); 277–308.

Heinemann, Margot, Wolfgang Heinemann (2002) Grundlagen der Textlinguistik. Interaktion – Text – Diskurs. Germanistische Linguistik 230. Tübingen: Niemeyer.

Heinrich, Martin, Erika Hasenhüttl, Angelika Paseka (eds.) (2008) Mit dem großen „I“ die Frauen betrügen? Zwei Studien zum geschlechtersensiblen Sprachgebrauch in tertiären Bildungseinrichtungen Österreichs. Pädagogik im Widerspruch 9. Münster: Monsenstein und Vannerdat.

Hellinger, Marlis (1981) “Zum Gebrauch weiblicher Berufsbezeichnungen im Deutschen – Variabilität als Ausdruck außersprachlicher Machtstrukturen.” [In:] Linguistische Berichte 69; 37–58.

Hellinger, Marlis, Christine Bierbach (1993) Eine Sprache für beide Geschlechter. Richtlinien für einen nicht-sexistischen Sprachgebrauch. Bonn: Deutsche UNESCO-Kommission. [At:] www.unesco.de/fileadmin/medien/Dokumente/Bibliothek/eine_sprache.pdf [date of access: 23.02.2023].

Hellinger, Marlis (1997) “The Discourse of Distortion: Inclusive Language Policies and Political Correctness.” [In:] Friederike Braun, Ursula Pasero (eds.) Kommunikation von Geschlecht; 164–182.

Hellinger, Marlis (2004) “Vorschläge zur sprachlichen Gleichbehandlung von Frauen und Männern.” [In:] Karin M. Eichhoff-Cyrus (ed.) Adam, Eva und die Sprache; 275–291.

Hellinger, Marlis, Anne Pauwels (2007) “Language and Sexism.” [In:] Marlis Hellinger, Anne Pauwels (eds.) Handbook of Language and Communication: Diversity and Change. = Handbooks of Applied Linguistics 9. Berlin: de Gruyter; 651–684.

Hornscheidt, Lann, Lio Oppenländer (2019) Exit gender: Gender loslassen und strukturelle Gewalt benennen: eigene Wahrnehmung und soziale Realität verändern. Berlin: w_orten & meer.

Hornscheidt, Lann (2021) Sprachhaltung zeigen. Ein Argumentationsleitfaden für diskriminierungskritisches Sprechen und Schreiben. Hiddensee: w_orten&meer.

Hornscheidt, Lann, Ja‘n Sammla (2021) Wie schreibe ich divers? Wie spreche ich gendergerecht? Ein Praxis-Handbuch zu Gender und Sprache. Hiddensee: w_orten & meer.

Irmen, Lisa, Astrid Köhncke (1996) “Zur Psychologie des «generischen» Maskulinums.” [In:] Sprache & Kognition 15; 152–166.

Irmen, Lisa, Ute Linner (2005) “Die Repräsentation generisch maskuliner Personenbezeichnungen. Eine theoretische Integration bisheriger Befunde.” [In:] Zeitschrift für Psychologie 213; 167–175.

Irmen, Lisa, Julia Kurovskaja (2010) “On the Semantic Content of Grammatical Gender and Its Impact on the Representation of Human Referents.” [In:] Experimental Psychology 57; 367–375.

Irmen, Lisa, Eva Schumann (2011) “Processing Grammatical Gender of Role Nouns: Further Evidence from Eye Movements.” [In:] Journal of Cognitive Psychology 23 (8); 998–1014.

Jaworski, Adam (1986) A Linguistic Picture of Women’s Position in Society. A Polish-English Contrastive Study. Bamberger Beiträge zur Englischen Sprachwissenschaft 17. Frankfurt a.M.: Lang.

Kalverkämper, Hartmut (1979) “Die Frauen und die Sprache.” [In:] Linguistische Berichte 62; 55–71.

Karwatowska, Małgorzata, Jolanta Szpyra-Kozłowska (2010) Lingwistyka płci: ona i on w języku polskim. Lublin: UMCS.

Kegyes, Erika (2005) “Sprachlicher Sexismus und sprachliches Gender Mainstreaming im Fokus der europäischen Sprachpolitik.” [In:] European Integration Studies 4(2); 25–44.

Kempe, Vera, Patricia J. Brooks, Anatoliy Kharkhurin (2010) “Cognitive Predictors of Generalization of Russian Grammatical Gender Categories.” [In:] Language Learning 60 (1); 127–153.

Kersten-Pejanić, Roswitha (2016) “Antisexistischer Sprachgebrauch als politisches Aktionsfeld in Zeiten der EU-Annäherung. Das Beispiel Kroatien.” [In:] Alena Bazhutkina, Barbara Sonnenhauser (eds.) Linguistische Beiträge zur Slavistik. XXII. JungslavistInnen-Treffen in München, 12.–14. September 2013. Leipzig: BiblionMedia; 59–81.

Khan, Manizeh, Meredyth Daneman (2011) “How Readers Spontaneously Interpret Man-Suffix Words: Evidence from Eye Movements.” [In:] Journal of Psycholinguistic Research 40 (5/6); 351–366.

Kitajgorodskaja, Margarita V. (1976) “Variativnost’ v vyraženii roda suščestvitel’nogo pri oboznačenii ženščin professii.” [In:] Leonid P. Krysin, Dmitrij N. Šmelev (eds.) Social’no-lingvističeskie issledovanija. Moskva: Nauka; 144–155.

Klein, Josef (2004) “Der Mann als Prototyp des Menschen – immer noch? Empirische Studien zum generischen Maskulinum und zur feminin-maskulinen Paarform.” [In:] Karin M. Eichhoff-Cyrus (ed.) Adam, Eva und die Sprache; 292–307.

Kotthoff, Helga, Damaris Nübling (2018) Genderlinguistik. Eine Einführung in Sprache, Gespräch und Geschlecht. Tübingen: Narr.

Krongauz, Maksim A. (2015) “Gendernaja paradigma nazvanij ljudej.” [In:] Dennis Scheller-Boltz (ed.) New Approaches to Gender and Queer Research in Slavonic Studies. Proceedings of the International Conference “Language as a Constitutive Element of a Gendered Society – Developments, Perspectives, and Possibilities in the Slavonic Languages”. Die Welt der Slaven 59. Wiesbaden: Harrassowitz; 165–171.

Krongauz, Maksim A. (1996) “Sexus, ili problema pola v russkom jazyke.” [In:] Aleksej A. Gippius, Tat‘jana M. Nikolaeva (eds.) Rusistika. Slavistika. Indoevropeistika. Moskva: Indrik; 510–523.

Krysin, Leonid P. (1974) “Slovoobrazovanie (slovoobrazovatel’nye varianty i ich social’noe razpredelenie.” [In:] Russkij jazyk po dannym massovogo oprosa (opyt konkretnogo sociolingvističeskogo issledovanija). Moskva: Nauka; 266–346.

Kusterle, Karin (2011) Die Macht von Sprachformen. Der Zusammenhang von Sprache, Denken und Genderwahrnehmung. Sprache und Diskriminierung. Transdisziplinäre Genderstudien 4. Frankfurt a.M.: Brandes & Apsel.

Lieb, Hans-Heinrich, Helmut Richter (1990) “Zum Gebrauch von Personenbezeichnungen in juristischen Texten.” [In:] Deutsche Sprache 18 (2); 148–157.

Łaziński, Marek (2006) O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa. Warszawa: PWN.

Mairhofer, Elisabeth (2013) “Worte können sein wie winzige Arsendosen...” [In:] Erna Appelt (ed.) Interdisziplinäre Perspektiven der Geschlechterforschung. Innsbrucker Gender Lectures II. Innsbruck: Innsbruck University Press; 31–47.

Mairhofer, Elisabeth, Claudia Posch (2017) “Die Normalität ist eine gepflasterte Straße … Argumentationsanalytische Untersuchung eines Offenen Briefs gegen antidiskriminierenden Sprachgebrauch in Österreich.” [In:] Martin Reisigl, Constanze Spieß (eds.) Sprache und Geschlecht. Bd. 2: Empirische Analysen. OBST 91. Duisburg: Universitätsverlag Rhein-Ruhr; 35–57.

Martyniuk, Alla (1990) “Social Relations and Sex Stereotyping in Language.” [In:] Papers and Studies in Contrastive Linguistics 26; 93–101.

Mauritz, Hartmut (1996) Interkulturelle Geschäftsbeziehungen. Eine interkulturelle Perspektive für das Marketing. Wiesbaden: Deutscher UniversitätsVerlag.

Mayer, Caroline (2002) Öffentlicher Sprachgebrauch und political correctness. Eine Analyse sprachreflexiver Argumente im politischen Wortstreit. Philologia 52. Hamburg: Kovač.

McGillicuddy-De Lisi, Ann, Richard De Lisi (eds.) (2002) Biology, Society, and Behavior: The Development of Sex Differences in Cognition. Advances in Applied Developmental Psychology 21. Westport/London: Ablex.

Mills, Sara (1995) Feminist Stylistics. London: Routledge.

Mills, Sara (2008) Language and Sexism. Cambridge: Cambridge University Press.

Mills, Sara, Louise Mullany (2011) Language, Gender and Feminism. Theory, Methodology and Practice. London/New York: Routledge.

Nissen, Uwe Kjær (1997) “Do Sex-Neutral and Sex-Specific Nouns Exist? The Way to Non-Sexist Spanish?” [In:] Friederike Braun, Ursula Pasero (eds.) Kommunikation von Geschlecht. Communication of Gender. Frauen. Männer. Geschlechterverhältnisse; Schriftenreihe für interdisziplinäre Frauenforschung der Christian-Albrechts-Universität zu Kiel 4. Pfaffenweiler: Centaurus; 222–241.

Nord, Christiane (2009) Textanalyse und Übersetzen. Theoretische Grundlagen, Methode und didaktische Anwendung einer übersetzungsrelevanten Textanalyse. Tübingen: Groos.

Nowosad-Bakalarczyk, Marta (2003) “Płeć a rodzaj gramatyczny we współczesnych ofertach pracy.” [In:] Poradnik Językowy 5; 21–38.

Nowosad-Bakalarczyk, Marta (2009) Płeć a rodzaj gramatyczny we współczesnej polszczyźnie. Lublin: UMCS.

Panov, Michail V. (ed.) (1968) Morfologija i sintaksis sovremennogo russkogo literaturnogo jazyka. Russkij jazyk i sovetskoe obščestvo. Sociologo-lingvističeskoe issledovanie 3. Moskva: Nauka.

Pauwels, Anne (1997) “Non-Sexist Language Policy Debate in the Dutch Speech Community.” [In:] Friederike Braun, Ursula Pasero (eds.) Kommunikation von Geschlecht; 261–279.

Pauwels, Anne (2010) “Socially Motivated Language Reform in a Global Lingua Franca: The Case of Gender Reform in English.” [In:] Markus Bieswanger, Heiko Motschenbacher, Susanne Mühleisen (eds.) Language in Its Socio-Cultural Context. New Explorations in Gendered, Global and Media Uses. Frankfurt a.M.: Lang; 21–33.

Posch, Claudia (2014a) Feminist Language Forms in German: A Corpus-Assisted Study of Personal Appellation with Non-Human Referents. Hamburg: Anchor Academic Publishing.

Posch, Claudia (2014b) “Das Binnen-I, des Deutschen neuer Tod?” [In:] ide – Informationen zur Deutschdidaktik. Zeitschrift für den Deutschunterricht in Wissenschaft und Schule 2014; 159–161.

Posch, Claudia (2015) “Everything Was Better in the Old Days!? Rhetoric and Argumentation: A Recent Austrian Debate on Anti-Discriminatory Language Use.” [In:] Dennis Scheller-Boltz (ed.) New Approaches to Gender and Queer Research in Slavonic Studies. Proceedings of the International Conference “Language as a Constitutive Element of a Gendered Society – Developments, Perspectives, and Possibilities in the Slavonic Languages”. Die Welt der Slaven 59. Wiesbaden: Harrassowitz; 339–349.

Pycia, Paulina (2007) Płeć a język: na materiale współczesnego języka polskiego i chorwackiego. Sosnowiec: Uniwersytet Śląski (PhD dissertation]. [At:] https://sbc.org.pl/Content/12698/doktorat2737.pdf [date of access: 23.02.2023].

Pyykkönen, Pirita, Jukka Hyönä, Roger P. van Gompel (2010) “Activating Gender Stereotypes During Online Spoken Language Processing: Evidence from Visual World Eye Tracking.” [In:] Experimental Psychology 57 (2); 126–133.

Rajilić, Simone, Roswitha Kersten-Pejanić (2010) Theoretische und empirische Genderlinguistik in Bosnien, Kroatien und Serbien. München: Sagner.

Reiss, Katharina (2007) Gender-Sprachbewusstsein bei Jugendlichen in Ost und West. Königstein/Taunus: Helmer.

Scheller-Boltz, Dennis (2017) “LGBT? LGBTQ+? LGBTTQQFAGPBDSM? Or just: QUEER! Critical Remarks on an Acronym in Slavonic and Non-Slavonic Languages.” [In:] Peter Handler, Klaus Kaindl, Holger Wochele (eds.) Ceci n’est pas une festschrift. Texte zur Angewandten und Romanistischen Sprachwissenschaft für Martin Stegu. Berlin: Logos; 279–291.

Scheller-Boltz, Dennis (2020) Grammatik und Ideologie. Feminisierungs-strategien im Russischen und Polnischen aus der Sicht der Wissenschaft und Gesellschaft. Studies on Language and Culture in Central and Eastern Europe 33. Frankfurt a.M.: Lang.

Scheller-Boltz, Dennis (2022) Gender und Text. Zum Wandel von Textsorten und Konventionen in einer diversen Gesellschaft. Gender Studies: Interdisziplinäre Schriftenreihe zur Geschlechterforschung 36. Hamburg: Kovac.

Schmid, Sonja (1998) “Zur Bezeichnung weiblicher Personen im Russischen. Eine empirische Pilotstudie.” [In:] Wiener Slawistischer Almanach 41; 239–262.

Schoenthal, Gisela (1985) “Sprache und Geschlecht.” [In:] Deutsche Sprache 13; 143–185.

Seibring, Anne (2012) “Editorial.” bpb: Geschlechtsidentität. = Aus Politik und Zeitgeschichte 2012. [At:] www.bpb.de/apuz/135429/editorial [date of access: 03.03.2023].

Stahlberg, Dagmar, Sabine Sczesny (2001) “Effekte des generischen Maskulinums und alternativer Sprachformen auf den gedanklichen Einbezug von Frauen.” [In:] Psychologische Rundschau 52 (3); 131–140.

Steiger, Vera, Lisa Irmen (2007) “Zur Akzeptanz und psychologischen Wirkung generisch maskuliner Personenbezeichnungen und deren Alternativen in juristischen Texten.” [In:] Psychologische Rundschau 58; 190–200.

Steiger, Vera, Lisa Irmen (2011) “Recht verständlich und „gender-fair“: Wie sollen Personen in amtlichen Texten bezeichnet werden? Ein Vergleich verschiedener Rezipientengruppen zur Akzeptanz geschlechtergerechter Rechtssprache.” [In:] Linguistische Berichte 227; 297–322.

Stickel, Gerhard (1988) “Beantragte sprachliche Regelungen zur ,sprachlichen Gleichbehandlung’. Darstellung und Kritik.” [In:] Zeitschrift für germanistische Linguistik 16 (3); 330–355.

Suprunchuk, Mikita (2010) “Gender of Russian Nouns in Cognitive Aspect (Experi-mental Study).” [In:] Tanja Anstatt, Boris Norman (eds.) Die slavischen Sprachen im Licht der kognitiven Linguistik. Slavistische Studienbücher, Neue Folge 22. Wiesbaden: Harrassowitz; 101–116.

Szpyra-Kozłowska, Jolanta, Małgorzata Karwatowska (2003) “Klient nasz Pan a wszyscy ludzie są braćmi – Seksizm we współczesnej polszczyźnie.” [In:] Etnolingwistyka 15; 195–218.

Szpyra-Kozłowska, Jolanta, Małgorzata Karwatowska (2004) “Językowy obraz kobiet w polskiej refleksji językoznawczej.” [In:] Studia z filologii polskiej i słowiańskiej 39; 111–132.

Szpyra-Kozłowska, Jolanta (2012) “‘Omów problem z kolegą’. Percepcja form męskoosobowych przez dzieci w wieku 8–13 lat.” [In:] Małgorzata Karwatowska, Jolanta Szpyra-Kozłowska (eds.) Oblicza płci: język ∙ kultura ∙ edukacja. Lublin: UMCS; 139–150.

Trömel-Plötz, Senta (1981) “Sprache, Geschlecht und Macht.” [In:] Linguistische Berichte 69; 1–14.

Trömel-Plötz, Senta (2007) Frauensprache – Sprache der Veränderung. München: Frauenoffensive.

Ulrich, Miorita (1988) “’Neutrale‘ Männer – ’markierte‘ Frauen. Feminismus und Sprachwissenschaft.” [In:] Sprachwissenschaft 13 (4); 383–399.

Valdrová, Jana (2015) “Gibt es eine feministische Linguistik in der tschechischen Sprachwissenschaft?” [In:] Dennis Scheller-Boltz (ed.) New Approaches to Gender and Queer Research in Slavonic Studies. Proceedings of the International Conference “Language as a Constitutive Element of a Gendered Society – Developments, Perspectives, and Possibilities in the Slavonic Languages”. Die Welt der Slaven 59. Wiesbaden: Harrassowitz; 293–305.

Voglmayr, Irmgard (2008) Leitfaden für einen nicht-diskriminierenden Sprachgebrauch. Wien: Bundesministerium für Wirtschaft und Arbeit. [At:] www.uibk.ac.at/gleichbehandlung/sprache/leitfaden_nicht_diskr_sprachgebrauch.pdf [date of access: 03.03.2023].

Wetschanow, Karin (2017) “Von nicht-sexistischem Sprachgebrauch zu fairen W_ortungen – Ein Streifzug durch die Welt der Leitfäden zu sprachlicher Gleichbehandlung.” [In:] Constanze Spieß, Martin Reisigl (eds.) Sprache und Geschlecht. Bd. 1: Sprachpolitiken und Grammatik. = OBST 90. Duisburg: Universitätsverlag Rhein-Ruhr; 33–59.

Received:

11/01/2023

Reviewed:

11/04/2023

Accepted:

12/09/2023

Academic Journal, of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.30

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Wojciech Soliński

Professor emeritus

University of Wrocław, Institute of Polish Philology

zalew.solinski@gmail.com

ORCID: 0000-0001-8244-3101

Bohumil Hrabal and Umberto Eco: Ad Usum Delphini?1

Abstract

This short article came about as a result of the surprising observation that two writers who differ in their backgrounds, education, professional activities, and who are generally associated with works aimed at an adult readership, at some point directed several works to a children’s audience. This episodic activity of an academic lecturer and prose writer creating himself as a poet of the outcast resulted in narrative works with characteristics of fairy tales. Three “professorial” fairy tales by U. Eco are described here as modern philosophical poems on the side effects of human civilization. Two animal fables by B. Hrabal (animals speak with a human voice in them) are a bitter reverie on the attitude of humans to animals, on the situation of farmed animals (meat, skins, etc.) and the questionable future of hunting. The article closes with a list of “animal” works by the Czech writer.

Keywords: fairy tale, animal fable, philosophical tale, animal studies, animal world and the civilizing mission of mankind

The writers cited here can perhaps only be linked by their late debuts. Both entered the world of literary narrative prose at the dawn of the so-called Age of Abraham. Bohumil Hrabal (b. 1914), clearly older than Umberto Eco (b. 1932), had previously tried, without much success, to become a poet; Eco first became known as a writer of scholarly books. Nothing in their writing activity foreshadowed their occupation with literary genres traditionally ascribed to a children’s audience. Hrabal had no children; he himself – as a so-called illegitimate child – was sired and bore the name of his stepfather, who completely replaced his biological father. Eco had children, but he tended to write his genre-syncretic fairy tales for his grandchildren and great-grandchildren, and not necessarily his own.

Considering the overall prose legacy of both authors, it is fair to say that the turn towards a children’s audience is episodic. Hrabal wrote two such texts, which can be considered prose animal fables (Animals Speak with a Human Voice)2, and Eco – in collaboration with the painter-illustrator Eugenio Carmi – wrote three works using the delimiting signals of an epic prose fable, not devoid of ecological accents taken from science fiction, with organic elements of a philosophical poem.3 Their works, when read today, are part of a broadly defined ecology, join the current of contemporary animal studies, and reflect on the side effects of scientific and technological progress.

Hrabal’s Fairy Tales

I have written elsewhere about Hrabal’s animal kingdom and will not return to that today. Here I will only mention that it is inhabited by almost “all animals large and small.”4 There is no doubt that cats have a special place in it, and among the flying creatures, pigeons land in the foreground.5 But there is also a place for two cows, one of which – with the flowery name Kopretina/Daisy – talks in a “human voice” to her herd mates and has an excellent understanding with the herdsman, and a deer - named Lesan – who, in the same human voice, utters a dramatic inner monologue.

I have already tried to “illustrate” here the significant share of the animal world in the Czech writer’s works with a list of works whose protagonists are representatives of the surrounding fauna. After all, only the above-mentioned two texts seem to be addressed to a children’s audience, and the circumstances of the creation of the first of them, as its author later recalled:

Pro dĕti jsem napsal na objednávku takovou pohádku, takovou story, která se jmenovala Kopretina, a vyšlo to v Mladé frontĕ v roce 1962. Dokonce jsem tu Kopretinu zasadil do jednoho výboru, jakože tedy s tĕma dĕtma jsem počital, ale nikdy mĕ nenapadlo psát pro dĕti, protože já vždycky mám před sebou nĕjakou knihu, kterou musím napsat, víte? Mám před sebou text ve vzduchu, jsem nabity jistými obavami, které hledají a pak nacházejí společného jmenovatele, a já to musím napsat (…). Manželku mám, dĕti ne. Asi proto taky nepišu povídky pro dĕti (…). Ale i to je pravda, že kdybých mĕl dĕti, kdepak se psaním! Určitĕ bych se staral o dĕti a na psaní bych si ani nevzpomenul, protože pro mne rodina a dĕti, to je víc než všechno to ostatni. Ale když nemáte dĕti, tak co mate dĕlat? (…) Jenom psát dál, aby se človĕk vylečil z tesknoty a opuštĕnosti. Ale protože i dĕti se dostanou do brlohu tesknoty a opuštĕnosti, já bych jim to přece napsal. Jo, napsal bych tu knižku, ale napsal bych to pro velké dĕti, pro dĕti, co jsou ve velkých lidech.

I wrote a story for children, a story called „Daisy”, and it was published in Mladá fronta in 1962. I even put this „Daisy” in a committee, as it were, with three children, but it never occurred to me to write for children, because I always have a book to write, you know? I have a text in the air in front of me, I’m charged with certain fears that seek and then find a common denominator, and I have to write it (...). I have a wife, not children. I guess that’s why I don’t write stories for children (...). But it is also true that if I had children, I wouldn’t be writing! I would certainly take care of the children and I would not even think of writing, because for me family and children are more than all the rest. But if you don’t have children, what do you have to do? (...) Only to write on, so that man may be relieved of his anguish and desolation. But since even children fall into the den of anguish and desolation, I would write to them. Yes, I would write the book, but I would write it for the big children, for the children who are in the big people6.

Taking place in a socialist agricultural cooperative, this story of a cow who has secretly calved in a forest retreat in order – as the communal shepherd guesses – to protect her son Doubek/Dąbek/Little Oak from being separated from his mother and coldly raised for veal – is assured by the same shepherd that her secret will be kept. And it does not matter that the experienced milkmaid does not notice the cow’s pregnancy; and it does not matter that the secret cannot be kept in the long run. The fairy tale does not end with a phrase “they lived happily ever after”; it ends with a kind of utopian consolation/consolazione7: the brutal course of things of this world cannot be stopped, but it can be delayed for a while.

The Nejkrásnější oči [Most Beautiful Eyes] is a completely anthropomorphised, poignant internal monologue of a small deer, longing for its mother and little brother (previously mauled by a combine harvester) “acquired” as a result of the hunt, and having to cope alone in the hostile environment around it; telling of the slow overcoming of the barrier of fear by humans; about his friendship with the gamekeeper’s son and his mother, who replace his own mother and little brother; ending with a dramatic finale in which the goat unexpectedly becomes a kind of “whipping boy” for his human brother and is “acquired” during a hunt, becoming a prize in a fancy lottery. Dying, he sees it leaning over him with “those most beautiful eyes in the world that my mummy had, and now my other mummy too, eyes that housed the whole world, that is me ... Mummy, Mummy!”8

When reading this fairy tale in the context of the so-called ethos of the hunt (but also the heated debates about the welfare of slaughtered animals), it is impossible not to reflect on the present state of this important part – not only of Czech cultural tradition, but also of literary tradition. And Hrabal, who in his other prose works deals freely with this tradition, mocking it, here points emphatically to its, so to speak, side effects, casting a deep, and still deepening, shadow over this tradition. It is difficult, however, to demand from a writer who describes himself as a modest “describer” of the world, rather than a “changer” of it, possessed of a vision of “moving it from its foundations”, a growing sensitivity to the changes taking place in humanity’s attitude to animals, in which the tendency to endow our “lesser brethren” with human rights is beginning to dominate.

Eco(logical) Fairy Tales

The Italian writer’s “fairy tale interests” appear to be quite different at first glance. His Tre racconti [Three Tales] are engaged with the following issues: the ever-present problems of the production and use of nuclear weapons (La bomba e il generale [The General and the Bomb]); the description of a possible meeting between Earth cosmonauts, nota bene, an American, a Russian and a Chinese, and a six-armed inhabitant of Mars, which, from initial distrust or even hostility, leads them to understand “that on Earth as on other planets everyone has his own taste and it is enough to communicate with each other” (I tre cosmonauti [The Three Cosmonauts]); the problems arising from the spontaneous civilising action of Earth’s conquistadors against the civilisation of the conquered planet (Gli gnomi di Gnù [The Gnomes of Gnu]). Eco the fabulist leans with concern on the future of a humanity so fascinated by progress that it forgets all its known and potential side-effects.

Eco’s fairy tales stem from the author’s concern for the fate of our planet, becoming a kind of voice in the rapidly growing and increasingly turbulent discussion about the global catastrophe to which the biblical sentence about making the earth one’s own subject may lead.

Judging by the two translations, the bitterly ironic story entitled Gli Gnomi di Gnu’ in Polish translations, respectively: Gnomy z planety Gnu [Gnomes from the Planet Gnu], or Karły z planety Gnu [Dwarfs from the Planet Gnu], told in the convention of an epic prose fable, encrusted with elements of ecological science fiction and organic elements of Voltairean philosophical poems. Here, the Esploratore Galattico [Galactic Explorer], in the service of the Emperor, frustrated by the lack of intergalactic conquests, finally discovers, not without difficulty, “a lovely planet with an azure sky, lightly streaked with a few white clouds”, inhabited by very friendly, and no less curious about distant worlds, dwarfs.

When he fails to convince the filigree natives of the virtues of Earth’s ecologically degraded civilisation (peeped at by a “megalactic megatelescope”), he agrees that they, the rather likeable gnomes from the planet Gnu, should discover the Earth and want to civilise it like their own idyllic and absolutely ecological planet. However, the initiative crashes through a wall of soulless regulations of Earth’s bureaucracy.

A Polish critic opened his review of this fairy tale with an epigram along these lines:

It’s a very sad fairy tale. / Instead of a dragon, it’s haunted by smog, / instead of a princess, full garbage cans bloom, / instead of the charm of ancient times / the stench of sewage greets children. / In a word – it’s not about witchcraft, / but about the nightmares of civilisation. (Gondowicz 1994)

Without attempting to come to a definitive conclusion, years ago I referred to the review I quoted and, paraphrasing its language, wrote that a work that started out as a fairy tale ended up as a philosophical tale, and then, using Eco’s terminology, described the situation as a lack of dialectical connection between intentio operis and intentio lectoris.9 Today, after almost two decades, I am inclined to extend this observation to his other fairy tales, and to temper this conclusion, but – and this is what I wish to emphasise – Eco, who writes for children, remains invariably a university professor. And his fairy tales, if they remain in the memory of readers from all over the world, will go down in it alongside other, not at all numerous, “professor’s fairy tales”.

Bohumil Hrabal, on the other hand, as an “occasional” fairy-tale writer, seems more authentic in this context, more “down-to-earth” in every sense of the word, playing no role, and as a man without children – better able to understand the child reader than Umberto Eco’s pater familias, although (in a very peculiar way) – anticipating the issues of animal studies, which are developing vigorously today at universities all over the world.

Animals in the Titles of Bohumil Hrabal’s Works in Other Volumes of Bohumil Hrabal’s Collected Works [Sebrané spisy Bohumila Hrabala – SsBH]10

“Rackové” [Gulls]. First as a poem [in:] Dni a noci [Days and Nights] [in:] SsBH, vol. 1; 9, then as poetic prose [in:] Etudy [Etudes] [in:] SsBH, vol. 5; 388.

“Dnes zapadalo slunce krvavé jak rajka…”[ Today the sun set as bloody as a tomato] [in:] Obrázky bez rámu [Pictures without frame] [in:] SsBH, vol. 5; 429.

“Štědrý den je kaprů Velký pátek” [Christmas Eve is Carp Good Friday] [in:] Obrázky bez rámu [Pictures without frame] [in:] SsBH, vol. 5; 432.

“Hostinec u bernardyna” [The Bernard’s11 Pub] [in:] Slavnosti sněženek [Snowdrop Festival] [in:] SsBH, vol. 8; 9. Bernard is a breed of dog].

“Zdivočelá kráva” [Wild Cow] [in:] Slavnosti sněženek [Snowdrop Festival] [in:] SsBH, vol. 8; 38.

“Králíčci v křídle” [Piano and rabbits] [in:] Slavnosti sněženek [Snowdrop Festival] [in:] SsBH, vol. 8; 44.

“Lucinka a Pavlína” [Cats and humans] [in:] Slavnosti sněženek [Snowdrop Festival] [in:] SsBH, vol. 8; 135.

“Myš ukradla dítěti cumel” [A mouse stole a baby’s pacifier] [in:] Krasosmutnění [Joyful Bues/Beautiful Sadness] [in:] SsBH, vol. 10; 75.

“Ovčí hubičky” [Sheep mouthpieces] [in:] Krasosmutnění [Joyful Blues/Beautiful Sadness] [in:] SsBH, vol. 10; 94.

“Když umře hospodar, pláče i dobytek” [When the farmer dies, the cattle cry] [in:] Krasosmutnění [Joyful Blues/Beautiful Sadness] [in:] SsBH, vol. 10; 100.

“Žlutý ptak” [Yellow bird] [in:]Krasosmutnění [Joyful Blues/Beautiful Sadness] [in:] SsBH, vol. 10; 167.

“Autíčko. Balada” [Small car. Ballad] [in:] Kdo jsem [Who am I ] [in:] SsBH, vol. 12; 95 12*.

“Třínohý kůň na dostihové dráze” [Three-legged horse on the racecourse] [in:] Listopadový uragán [November Hurricane] [in:] SsBH, vol. 13; 72.

“Cassius v emigraci” [Cassius in exile] [in:] Ponorné říčky [The Subterranean Streams] [in:] SsBH, vol. 13; 223.

“Písečný kocour” [Sandy Cat] [in:] Ponorné říčky [Subterranean Streams] [in:] SsBH, vol. 13; 233.

“Kůň truhláře Bárty” [Horse of the carpenter Barta] [in:] Růžový kavalír [The Pink Cavalier] [in:] SsBH, vol. 13; 343.

“Kočičí šibřinky aneb zpověd bez rozhřešení” [Cat’s masquerade or confession without absolution] [in:] Večerníčky pro Cassia [Cassius’s Evening Fairytales] [in:] SsBH, vol. 14; 139.

“A havran krák už nikdykrát” [And the raven rabbit never again] [in:] Večerníčky pro Cassia [Cassius’s Evening Fairytales] [in] SsBH, vol. 14; 180.

“Zavražděný kohout” [Murdered Rooster] [in:] Balony mohou vzlétnout [Balloons can take off] [in:] SsBH, vol. 14; 200.

“Ubili koníčka ubili” [They killed the little horse] [in:] Balony mohou vzlétnout [Balloons can take off] [in:] SsBH, vol 14; 222.

“Koťata a kocouři” [Kittens and cats] [in:] Domácí úkoly (Úvahy a rozhowory) [Homeworks: Contemplations and Interviews] [in:] SsBH, vol. 15; 101.

“Přes ty svoje kočky se stanu tak trochu nesmrtelným” [Despite my cats, I’ve become somewhat immortal] [in:] Domácí úkoly z pilnosti [Homework from diligence] [in:] SsBH, vol. 15; 163.

1 The paper, under the same title, was presented at the International Conference BEYOND LANGUAGE 2023 on June 4, 2023. See: https://bl2023.epi.uj.edu.pl [date of access: 10.16.2023].

2 Bohumil Hrabal ([1978] 2008) and ([1993] 2014).

3 Eugenio Carmi and Umberto Eco ([1966/1992] 1994/2005).

4 At the end of this text, the reader will find a list of Bohumil Hrabal’s works with animals in their titles.

5 The metaphorically treated Skřivánci na niti [Skylarks on a Tether] occupies a special place in Hrabal’s work. The book, which was completed in 1958, saw the light of print four years later and its long life was ensured by the film of the same title based on it. The larks of the title are political prisoners used by the communist authorities for slave labour in the scrap yard of the Kladno steelworks. The fate of the text and the film, written by the censors, is told by the author in a text entitled Překrasný osud skřivanků [The Precarious Fate of the Larks]. Hrabal could not have known at the time that the film would be a twenty-year ‘shelf life’.

6 Unless otherwise indicated translations are those of the author.

7 Term used by Umberto Eco ([1999] 2016).

8 Bohumil Hrabal ([1978] 2008: 63–77).

9 Compare [in:] Stefan Collini (1992).

10 I do not include here titles where animals appear as names of restaurants, hotels, etc., such as: U Zlatého Tygra [Under the Golden Tiger], U Modre Štiky [Under the Blue Pike], Hovor u Tygra [Conversation under the Tiger], Bílý Koníček [The White Horse - Club in Greenwich Village, New York].

11 Bernard is a breed of dog.

12 * Autíčko and Cassius are Hrabal’s favourite cats.

References

Carmi, Eugenio, Umberto Eco ([1966/1992] 1994/2005) Tre racconti: La bomba e il generale; I tre cosmonauti; Gli gnomi di Gnù (1992). Milano: Fabbri Editori. Translated into Polish by Maria Pietrzycka-Giorgetta (1994). Gnomy z planet Gnu. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie. Translated into Polish by Agnieszka Kuciak (2005). Trzy opowieści. Poznań: Wydawnictwo Rebis.

Collini, Stefan (1992) (ed.) Interpretation and Overinterpretation. Umberto Eco with Richard Rorty, Jonathan Culler, Christine Brooke-Rose. Cambridge: Cambridge University Press.

Eco, Umberto ([1999] 2016) “Eugène Sue: il socialismo e la consolazione.” [In:] Il Superuomo di massa. Retorica e ideologia nel romanzo popolare (edizione digitale). Milano: La nave di Teseo.

Gondowicz, Jan (1994) “Zapiski na bibliotecznej fiszce.” [In:] Nowe Książki. Miesięcznik krytyki literackiej i naukowej, nr 12. Warszawa: Biblioteka Narodowa; 35

Hrabal, Bohumil ([1993] 2014) [“Kopretina.” [In:] Sebrané spisy Bohumila Hrabala, svazek 4. Praha: Pražská Imaginace; 368–372]. Translated into Polish by Wojciech Soliński. Złocieńka Warszawa: Czuły Barbarzyńca.

Hrabal, Bohumil ([1978] 2008) [“Nejkrásnější oči.” [In:] Sebrané spisy Bohumila Hrabala, svazek 8, Praha: Pražská Imaginace; 63–77]. Translated into Polish by Jan Stachowski. “Najpiękniejsze oczy.” [In:] Bohumil Hrabal [Slavnosti sněženek] Święto przebiśniegu. Warszawa: Świat Literacki; 78–96.

Hrabal, Bohumil Překrasný osud skřivanků [The Precarious Fate of the Larks]. [In:] Sebrané spisy Bohumila Hrabala, svazek 15. Praha: Pražská Imaginace; 244–246.

Received:

02/10/2023

Reviewed:

10/10/2023

Accepted:

10/11/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.31

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Jeremy Walters

Polish Airforce University

J.Walters@law.mil.pl

ORCID: 0009-0005-3416-4577

Shadows of the Past. The Challenges of Teaching Analytical Writing within the Military

Abstract

The subject matter of this article is the challenges faced by military language students, particularly in the context of analytical writing and the specifics of the military language testing system (STANAG 6001). The main research method used in this paper is a literature review and theoretical analysis in order to discuss and analyse the challenges faced by military language students in the context of analytical writing, as well as potential solutions such as Project-Based Learning (PBL). As such, it does not present original empirical research or data collection. Instead, it draws upon existing research, educational theories, and expert opinions to support its arguments and proposals. A central theme within the paper is that of “educational baggage” and the idea that language learners bring into the classroom their experiences of previous learning environments, be that schools or private courses. Finally, the article suggests that a fully integrated syllabus should be written for military English students that would incorporate all the elements of Project Based Learning and involve all teachers on a given course in a truly integrated manner.

Keywords: andragogy, pedagogy, adult learning, military English, analytical writing, STANAG 6001

Introduction

Professional teachers, with sometimes many years of experience, may well look at the classroom as their realm, their domain. In fact, what may well come to mind is Shakespeare’s famous line from As You Like It: “All the world’s a stage / And all the men and women merely players.” (Shakespeare n.d.). When they enter the classroom it is as if they are donning a costume and immersing themselves in a “role”. Over time they perfect this role and make it truly their own. In doing so, they step away from the world of the learner and focus their efforts on being the educator.

The demarcation of these two worlds is to some extent a rite of passage. As a young teacher, they strive to distinguish themselves as the ‘professional’, the one in control. The feeling of being in control is central to many jobs, and no less so in teaching. In fact, it is not only in work where a sense of control is sought. Joseph Hallinan (2014) makes the point in his article for Psychology Today of:

(…) how essential a sense of control is for mind and body alike. Having a sense of control, for instance, has been consistently linked with physical health. People who feel in control of their lives report better health, fewer aches and pains, and faster recovery from illnesses than other people do. They also live longer. (Joseph Hallinan 2014)

This sense of control is just as important for the adult learner and is something that will be touched on in more detail later on in the article.

Having established the psychological need for a sense of control, that is inherent in all of us, it is important to point out that this is not the be-all and end-all of being a teacher. Although there are probably as many opinions of what the role of a teacher is, as there are teachers, a simplified description of the role of a teacher would most likely state that a teacher must be a resource, a support, a mentor, a helping hand, and a learner (Resilient Educator 2013). It is the last aspect, the role of a learner, that ties teachers most directly to their students and the aspect that they must try, above all, never to forget. Through Plato (428/427–348/347 BCE), we learn that Socrates (470–399 BCE) once claimed that all he knew was that he knew nothing (Plato [399–387 BCE] trans. by Benjamin Jowett [1892]). This attitude has entered into our culture as the mark of a wise person and is a concept that any true educator needs indeed to keep in mind. It is essential that we remember that “a learner is a person who is always growing in life and will never claim that they know it all. A teacher will be challenged every day with a new task that will help them grow into a better person” (Resilient Educator 2013).

With this in mind, teachers must approach teaching through the eyes of their students. In his book, entitled The Modern Practice of Adult Education – From Pedagogy to Andragogy, Malcolm S. Knowles (1980) discussed the role of the experience of the learner and how an adult learner has accumulated a vast reservoir of experience (Knowles 1980: 44). This is an important observation and influences the learning methods employed. This experience can also have a negative effect upon the learner and the learning experience as the memory of education received in childhood can affect the adult learner. In the preface to the book by Frantz Fanon ([1961] 1963) The Wretched of the Earth, the French philosopher Jean-Paul Sartre (1963) wrote: “We only become what we are by the radical and deep-seated refusal of that which others have made of us” (Fanon [1961] 1963: 17). Although, undoubtedly, not a direct critique of education, it does however have great significance for a person’s education and, more importantly, self-development. From an early age, we are tested, assessed and categorised according to rigid standards that suit mass educational needs; yet rarely are the needs of the individual assessed.

This one-size-fits-all approach often leaves a feeling of disillusionment or even betrayal in a learner, as they transcend to the adult world of work and career. It is in this adult world that military English teachers find them. Often averse to being in the classroom again, they must be coaxed back into learning. Fortunately, as John Dewey (1916) noted: “the self is not something ready-made, but something in continuous formation through choice of action” (Dewey 1916). It is therefore the teacher’s job to spark a student’s sense of exploration. Install a feeling that there is no premise that cannot be questioned.

That said, previous experience does not always denote a negative effect on learning. While overtly looking at US military personnel entering civilian higher education, Kate Ford and Karen Vignare’s (2015) observations concerning military learners give room for optimism. In their article entitled The Evolving Military Learner Population: A Review of the Literature they commented that:

(…) current research suggests military learners adapt and persist in college by drawing upon deeply engrained military traits and tendencies, including self-discipline, mission-first focus, and reliance on fellow military learners. (Ford, Vignare 2015: 7)

This approach is no less relevant for in-service personnel involved in residential or online language courses. Certain traits of military life will be difficult to leave outside the classroom and can indeed be a great help in the learning process. However, the teacher must appreciate them and take them on board when dealing with students.

This myriad of attributes and contributing factors may at first seem daunting to the teacher. However, it is essential that educators take all factors into account. The title of this paper “Shadows of the Past” was indeed chosen in order to highlight the link between the different stages of our lives and how our attitude to learning can be very much influenced by our formative years. This paper aims to both: highlight the problems inherent in teaching adults in the military, specifically within the context of teaching analytical writing, as seen at Level 3 of the STANAG 6001 English Language Writing Exam (as tested in Poland by the Central Examinations Board for Foreign Languages of the Ministry of National Defence); and suggest ways to aid said teaching.

For those not accustomed with the STANAG 6001 language examination system, it is perhaps pertinent at this point to explain what exactly the exam system involves. The STANAG 6001 (Standardization Agreement 6001) is a NATO document that lays out the language requirements for military and civilian personnel participating in Nato operations and joint ventures. Although each Nato country is responsible for training and testing language proficiency they do so under the guidance and coordination of the Bureau for International Language Coordination (BILC), which is a NATO agency. STANAG 6001 delineates four testable language levels: Level One (Survival); Level Two (Functional); Level Three (Professional) and Level Four (Expert). Level Five represents a highly articulate native speaker and is not tested, whereas Level Zero represents no language ability.

The paper will be divided into three sections entitled: 1) The Formative Educational Environment, which will look at experiences during primary and secondary school and how they affect the learner; 2) Issues Affecting Adult Learners, which will look at the essential differences between Pedagogy and Andragogy; and 3) Operationalising PBL with regards to Analytical Writing, which will look at how Project Based Learning (PBL) can be used within a military learning environment. At the end of the paper, there will be a summary of the ideas presented, with any appropriate conclusions that may be drawn.

1. The Formative Educational Environment

Before beginning to delve too deeply into the subject matter of this section, it is perhaps important to point out that the focus of this section is the formative educational environment, as opposed to formative years (Li 2023) per se. For the purposes of this paper, the formative educational environment is taken to mean tiers 1 and 2 of a child’s education, which represents primary and secondary school respectively, before they enter 3rd tier higher (university) education. This system where children’s education is divided into two distinct parts, before moving onto a voluntary higher, or tier 3, educational institution is prevalent in many countries and may be found in both the UK and Poland and so is a good benchmark for this paper. An example of this can be seen in the Bedfordshire educational system in England (Bedford School Trust), but it is present across the country. This paper will concentrate on the 2nd tier of education as this has the greatest effect on the learning of critical writing.

There are two key issues that we need to take into account when looking at how secondary education can affect later attitudes towards foreign language learning in general and analytical writing in particular. The first is the issue of gender and its effect upon academic achievement; whilst the second issue is the teaching, or lack of teaching, of critical thinking, especially with regard to writing.

Beginning with the issue of gender, it is perhaps important at this point to define what exactly is meant by the term gender. The World Health Organisation (WHO) defines gender as:

(...) the characteristics of women, men, girls and boys that are socially constructed. This includes norms, behaviours and roles associated with being a woman, man, girl or boy, as well as relationships with each other. As a social construct, gender varies from society to society and can change over time. Gender is hierarchical and produces inequalities that intersect with other social and economic inequalities1. (WHO 2023)

Although, the above definition has many interconnected and complicated elements it is important to point out that gender is not the same as biological sex, as the following quote explains:

Gender interacts with but is different from sex, which refers to the different biological and physiological characteristics of females, males and intersex persons, such as chromosomes, hormones and reproductive organs2. (WHO 2023)

In this paper, it is assumed that any substantial gaps between the attainment of boys and girls are put down to differences in gender, as opposed to biological sex, and it is therefore not assumed that there is a biological reason why one group out attains the other in terms of academic achievement. That said, it has long been observed that there does exist a gap in the academic achievements of boys and girls and that this gap widens as children progress through secondary education. To put it bluntly, boys tend to do less well in school than girls (Delany, Deverux 2021: 1) and this even affects the proportion of young men and women entering university, with significantly more women entering. Studies in the USA suggest that the difference in attainment for reading skills is as significant as 10 percentage points (Chudowsky and Chudowsky 2010: 6–8). This is mirrored in the UK with studies (Thompson 2020) showing a 7% gender gap between girls and boys in general. This widens to 15% with respect to results in English. Results in modern languages show a similar pattern.

When looking at graduates from upper-secondary education, Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) data (2020) confirms the pattern. General studies graduates of secondary school, who gain sufficient qualifications to enter tertiary education, are more likely to be female, with on average 54.6% of such graduates being young women. Conversely, graduates of vocational schools/courses are less likely to be women with only 45.3% being female. The OECD report (2020) summaries that:

As with higher levels of education, there are marked gender patterns in choices of fields of study. Women are far more likely than men to study subjects relating to business, administration and law, as well as health and welfare. Men are more likely to choose engineering, manufacturing and construction or information and communication technologies (ICT), which are in great demand in labour markets in OECD countries. These differences can be attributed to traditional perceptions of gender roles and identities as well as the cultural values sometimes associated with particular fields of education3. (OECD 2020)

This gap in attainment does not only affect the school exam results gained, but can have a deep-seated effect on the individual male student, causing a belief that they do not have an academic or educational skill. With time boys will distance themselves from certain forms of learning and throw themselves into other pursuits, more traditionally “male”. This gender gap is in fact reinforced by the lack of availability of positive role models. Data collected by the OECD (2015) shows that on average across the OECD area, less than 40 per cent of secondary teachers are male.

Moving on to the second issue, the teaching of critical thinking. Studies in both the USA (Smith 2020) and Canada (Wright 2001) point to the fact that although the teaching of critical thinking is a central aim of secondary education, it is rarely achieved. Students leave school having failed to develop an essential skill for not only work and higher education but indeed life itself! Often the focus of secondary school is on obtaining grades rather than developing broader skills which are often difficult to quantify and thus assess. This focus on quantifiable information not only means that critical thinking is not developed but even that the overall development of the child is reduced. This has led some to call for the taking up of a “whole child” approach (Flook 2019) where a broader, more holistic, approach to education is employed. Lisa Flook (2019) argues that:

Currently, our education system often focuses on a narrow sliver of children’s cognitive development with an emphasis on transmitting content knowledge, often to be memorized and repeated in the same form it was received. Lessons in math, science, and reading – and tests in those skills – dominate the curriculum. While those subjects are fundamental, learning involves far more than merely acquiring inert knowledge in algebra or chemistry. Such a narrow focus gives short shrift to the ways that children need to grow and learn in their relationships, identity, emotional understanding, and overall well-being. After all, children are multi-dimensional “whole” beings whose development is complex and rich. (Flook 2019 [n.p.])

There is therefore a growing trend to take a holistic approach to education. One where a subject is taught within the context of the “real world”. This, by itself, is perhaps not a new concept, as John Dewey ([1910] 1997) wrote in the preface to his book How We Think:

(…) the native and unspoiled attitude of childhood, marked by ardent curiosity, fertile imagination, and love of experimental inquiry, is near, very near, to the attitude of the scientific mind. (Dewey ([1910] 1997)

Alas, Dewey’s ideas, like those of many revolutionary thinkers, were not adhered to and over one hundred years later we still have an education system where the transference of information is placed above the development of thought.

In summary, the educational experience of the majority of children, and especially boys, creates a situation where the young adult is averse to learning and may in fact be missing key skills necessary for both work and higher education. It is these very people that teachers of English in the military find themselves dealing with in higher education establishments or military language centres.

2. Issues Affecting Adult Learners

Before we discuss the issues affecting adult learning, it is perhaps important to clarify what exactly the differences are between Pedagogy to Andragogy. In his book, The Modern Practice of Adult Education – From Pedagogy to Andragogy, Malcolm Knowles gave quite a rigid distinction between the education of children and adults. On pages 43–45, he illustrates in a table four key areas of difference between young and adult learners (Knowles 1980). Although too wordy to quote in full here, certain phrases from the table used to describe young learners help to illustrate its tone:

The role of the learner is, by definition a dependent one. (…) The experience learners bring to the learning situation is of little worth. (Knowles 1980: 43–45)

In a recent online article, educationalist Cindy Nebel (2022) even comments:

I’m really glad I wasn’t teaching in the pedagogical era that Knowles is referring to. This seems like a pretty pessimistic way of looking at education and a negative way of looking at our students! (Nebel 2022 [n.p.])

In the same article, Nebel (2022) continues to give her own interpretation of the differences between pedagogy and andragogy, expanding on the key areas mentioned by Knowles to create six areas:

1. Need to Know

2. Self-Concept

3. Role of Experience

4. Readiness to Learn

5. Orientation to Learning

6. Motivation to Learn

Cindy Nebel (2022) goes on to comment that in actual fact pedagogy is coming close today to the andragogy that Knowles described in his book. That said, although we would assume that adults are self-motivated and are in the classroom of their own free will, this is not always the case:

Adults sometimes are choosing to learn. This is certainly true for adults coming back to school, but I would argue that most adults are put in formal or informal learning situations that they also aren’t choosing. (Nebel 2022 [n.p.])

It is this point that we must take on board when dealing with language learners in the military. Although many of the facets of andragogy are relevant, we cannot always guarantee that our students are self-motivated in the way that Knowles meant. For many military students, this is a box that has to be ticked. Whether their commanders sent them on the course, or they need STANAG 6001 qualifications for graduation or promotion, they may be more akin to child learners in terms of motivation.

Returning to one of the key differences that Knowles (1980) distinguished, that “adult learning is task or problem-centred” (Knowles 1980); this ties in well with the idea that adult learners need to know why they are learning something. Although writing fifty years earlier, John Dewey held similar views about education in general. In a twenty-first-century interpretation of Dewey’s Experimental Learning Theory, Robert Grady (2003) wrote that “the social environment within which education takes place is critical. The social environment affects all other aspects of the educational process” (Grady 2003 [n.p.]). It is important that the adult students feel that they have the respect of the teacher and that their input is appreciated. Dewey (1938: 59) stated that “the teacher loses the position of external boss or dictator but takes on that of a leader of group activities”.

This role of facilitator, as opposed to teacher, is something that is well known within teaching and educational circles, yet often ignored. In her article discussing the differences between Task-Based Learning (TBL) and Project Based Learning (PBL), TBL and PBL: Two Learner-Centred Approaches, for the British Council website, Katherine Bilsborough (2023) states that:

Many newly qualified or inexperienced teachers tend to base their lesson planning on the traditional PPP approach (Presentation, Practice, Production) because it is reliable and it is a valid framework around which to base a series of classroom activities. It is also usually the best way of covering all the lexical areas and grammar points in the course book or syllabus. All good and well. The problem is that PPP serves the teacher’s needs but it is debatable whether or not it fulfils the needs of the learner. (Bilsborough (2023 [n.p.])

This tendency to fall back on the traditional ‘teacher role” is not just something that affects new teachers. Experienced teachers, pressured by deadlines and schedules, can also feel that this best meets the needs of the students and the curriculum. For many, it is also a question of a lack of appropriate material or time to develop it. Project, or task-based learning takes a lot of preparation on the side of the teacher. Most importantly it takes a vision of how all the different elements tie together. Katherine Bilsborough (2023) lists four elements of Project Based Learning:

1. A central topic from which all the activities derive and which drives the project towards a final objective.

2. Access to means of investigation (the Internet has made this part of project work much easier) to collect, analyse and use information.

3. Plenty of opportunities for sharing ideas, collaborating and communicating. Interaction with other learners is fundamental to PBL.

4. A final product (often produced using new technologies available to us) in the form of posters, presentations, reports, videos, webpages, blogs and so on.

(Bilsborough 2023 [n.p.])

These four stages represent a methodical and pragmatic approach to learning that is student-focused, in that it encourages the student to discover the topic themselves rather than just relying on information provided by the teacher. This element means it is ideally suited to the military environment as described by Kate Ford and Karen Vignare (2015: 7) and discussed in the introduction of this paper.

To summarise this section, adult learners must feel, and indeed be, at the centre of the learning process if they are to truly respond to the material and advance in their learning. The onus is on the teacher to create both the environment and the materials for the learner to explore and take charge of the learning process. All elements of language learning must be coordinated to coincide with this learning process. It is this topic of how to teach languages, and more specifically writing, which will be developed in the final section.

3. Operationalising PBL with Regard to Analytical Writing

The term analytical writing may at first glance be self-explanatory, however, it is perhaps important at this point to define what is meant by analytical writing. A University of Dublin students’ writing guide defines analytical writing as such:

Analytical writing is evaluative and critical. It seeks to go beyond the descriptive presentation of facts or details to the reader, and instead evaluates and investigates their significance. In other words, analytical writing demonstrates the “why”, “how”, and “so what”, interpreting the significance and meaning of the “who”, “what”, and “where”. (UCD 2023).

That said, this is a university definition which is perhaps unrealistic to expect fully within the limited scope of an English language exam. Therefore, for the final section of this paper, it is important to state that by the use of the term “analytical writing” the author has in mind the long writing tasks found within the STANAG 6001 Level 3 English writing exam. STANAG 6001, or NATO Standardization Agreement 6001, is the document signed and agreed upon by all members of the North Atlantic Treaty Organisation. The document lays out the expected abilities of foreign language users and has four basic levels: Levels 1–4 (Level 0 represents no language achievement and Level 5 represents an educated native speaker). Level 3 is, therefore, three-quarters of the way up the scale and represents significant language ability akin to that of a B2/C1 level using the Common European Framework of Reference for Languages (CEFR).

The level 3 descriptor for writing in STANAG 6001 states that a Level 3 user:

Can use the written language for essay-length argumentation, analysis, hypothesis, and extensive explanation, narration, and description. Can convey abstract concepts when writing about complex topics (which may include economics, culture, science, and technology) as well as his/her professional field. (BILC 2016)

Each NATO country interprets the STANAG descriptors individually and creates its own language exam and thus it is in some ways difficult to compare countries’ approaches. However, for the purposes of this paper Spain has been chosen as a point of comparison. Spain represents a country with a similar population size and budgetary potential to Poland and comparisons between the two countries are often to be found in different fields of study. Although, as mentioned previously, each country is free to interpret the STANAG descriptors as they see fit there is a common trait shared between them, as the following Polish and Spanish examples indicate:

Example One

OPTION 1: In the United States alone, an estimated 26 million animals are used each year for scientific testing. Level 2 Task – Describe the different purposes of animal testing. Level 3 Task: Give your opinion on whether it is ethical and necessary to perform.

(An example of the Spanish military’s bi-level Professional English Writing Exam)

Example Two

Recently there has been a lot of discussion in the media about problems with general safety (such as: crime, health hazards or accidents) that big cities have to deal with. Write a report about the situation in your country, in which you:

describe typical safety problems and the reasons for them

suggest what can be done to tackle these problems

describe potential consequences if the problems are not dealt with

(An example of the Polish military’s Level 3 English Writing Exam)

As can be seen from the two examples above, in the Level 3 writing task candidates must not only detail a specific problem, but go beyond this by way of a critical analysis. It is this critical analysis which proves to be most challenging for Level 3 test takers.

The population for Level 3 test-taking is primarily made up of two types of people. Firstly, there are university-age officer cadets who are at or have just graduated from one of the five military higher education institutions in Poland. As can be expected, they have had a reasonably constant experience of learning English, but they often lack the life experience and critical skills necessary for analytical writing. The second group is serving soldiers and officers who have often had a break in terms of both general education and more specifically language learning. This group often attends an intensive five-month language course prior to taking the exam.

As was discussed in Section 1, many learners have not been sufficiently trained in critical thinking and furthermore have negative impressions of the learning process due to their experiences at school. Level 3 course participants, or officer cadets, thus look at the long writing task as a burden: a negative experience that must be gone through. This feeling is not helped by the atomistic nature of teaching, where skills are often broken down and taught separately. It is not unheard of for a separate teacher to come into the room when the time comes for “writing”. This is as much a result of timetabling issues and curriculum pressures as it is of an overt desire not to teach in a more consolidated way.

In section 2 it was shown that adult learners need to be at the centre of the learning process and that teachers should facilitate this process rather than rely on traditional didactic methodologies. What differentiates Project Based Learning from just “doing a project” is that the project is not something you add to the learning but is in fact the learning vehicle itself (Conca 2021).

What this means for the teaching process is that the essay must be seen as just one element in a cycle that represents a 360-degree analysis of a given issue. The student must feel that they have taken part in a journey where, along with their colleagues and the teacher, they have fully investigated an issue and provided their own analysis and critique. Most authors give seven stages to the process: generate and stimulate; define and refine; designate and collaborate; compare and share; enhance and advance; review and revise; and produce and present (Harding da Rosa 2018). If we are to look at Level 3 writing as representing our ‘produce and present’ stage, then we can see that speaking, reading, and listening would fit into the previous stages of the cycle. The important thing is that writing is not taught as a disjointed skill or just as a way to practice grammar.

Taking the Polish military’s Level 3 exam task, previously shown, as an example, then prior to the writing of the task a full analysis of the issue of crime and safety in big cities should have been carried out. This process would take a couple of days where level 3 speaking topics would also be used to fully develop the issue. This means that the syllabus must be written in such a way as to integrate the work of all the teachers employed on the course. The syllabus needs to be divided not only into topic-based units dealing with a specific area of life i.e. International Affairs, but also predicated on a research question. This research question should be wide enough to encompass all the needs of the unit. It would then be the goal of the students to answer this research question.

To summarize this section, analytical writing should not be taught as a separate skill, devoid of context. It should be taught as part of a research project, utilising the skills of inquiry-based learning (Ward). Level 3 courses should be designed to act as a vehicle for students. Such a vehicle should guide the students through all stages of inquiry so as to allow them to develop critical thinking within an English language environment.

4. Conclusion

This paper has illustrated that military language students, like their civilian counterparts, often come to the classroom with ‘educational baggage’ and as such do not adapt well to the task of analytical writing. It was shown, however, that through the use of project-based learning, the correct context can be found that would allow students to explore issues in an in-depth manner. This, in turn, would allow them to develop their critical thinking abilities and, perhaps more importantly, feel that they have truly learnt something from the activity.

1 See: Gender and health [at:] https://www.who.int/health-topics/gender#tab=tab_1 [date of access: 27.04.2023].

2 Ibidem.

3 See: Indicator B3. Who is expected to graduate from upper secondary education? [at:] https://www.oecd-ilibrary.org/sites/37ae863c-en/index.html?itemId=/content/component/37ae863c-en [date of access: 28.04.2023].

Bibliography

Bilsborough, Katherine (2023) “TBL and PBL: Two Learner-Centred Approaches” (electronic publication). [At:] https://www.teachingenglish.org.uk/article/tbl-and-pbl-two-learner-centred-approaches [date of access: 22.05.2023].

Conca, Maria (2021) “All about PBL: How to Learn a Language through Projects” (electronic publication). [In:] IH Journal, Issue 49 (digital edition]. [At:] https://ihworld.com/ih-journal/issues/issue-49/all-about-pbl-how-to-learn-a-language-through-projects/ [date of access: 28.04.2023].

Chudowsky, Naomi, Victor Chudowsky (2010) “Are There Differences in Achievement between Boys and Girls?” Washington D.C.: Centre on Education Policy; 1–18. [At:] https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED509023.pdf [date of access: 16.04.2023].

Delany, Judith, Paul J. Deverux (2021) “Gender and Educational Achievement: Stylized Facts and Causal Evidence.” [In:] Discussion Paper Series. IZA Institute of Labor Economics. Initiated by Deutsche Post Foundation. Bonn: Institute of Labour Economics; 1–42. [At:] https://docs.iza.org/dp14074.pdf [date of access: 02.05.2023].

Dewey, John ([1910] 1997) How We Think. Mineola, New York: Dover Publications.

Dewey, John (1916) Democracy and Education – An Introduction to the Philosophy of Education (Chapter 26). [At:] https://www.gutenberg.org/files/852/852-h/852-h.htm [date of access: 03.05.2023].

Dewey, John (1938) Experience and Education. New York. Simon and Schuster.

Fanon, Franz ([1961] 1963) [Les damnés de la terre. Paris: F. Maspero.] Translated into English by Richard Philcox. The Wretched of the Earth. New York: Grove Press.

Flook, Lisa (23.4.2019) “Four Ways Schools Can Support the Whole Child” (electronic publication). [At:] https://greatergood.berkeley.edu/article/item/four_ways_schools_can_support_the_whole_child [date of access: 03.05.2023].

Ford, Kate, Karen Vignare(2015) “The Evolving Military Learner Population: A Review of the Literature”. [In:] Online Learning, Vol. 19 Issue No. 1; 7–30. [At:] https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1061492.pdf [date of access:25.04.2023].

Hallinan, Joseph (24.4.2014) “How Far We’ll Go to Feel in Control” (electronic publication). [At:] Psychology Today. [At:] available at https://www.psychologytoday.com/us/blog/kidding-ourselves/201404/how-far-well-go-feel-in-control [date of access: 04.05.2023].

Harding da Rosa, Jane-Maria (14. 6. 2018) “Project Based Learning – Q & A (electronic publication.” [At:] Oxford University Press. [At:] https://oupeltglobalblog.com/tag/jane-maria-harding-da-rosa/ [date of access: 22.04.2023].

Jowett, Benjamin (transl.) (1892) Plato. Apology. [Apology by Plato was written between 399 and 387 BCE.] [At:] http://classics.mit.edu/Plato/apology.html [date of access: 28.04.2023]

Knowles, Malcolm (980) The Modern Practice of Adult Education – From Pedagogy to Andragogy. New York. Cambridge: Englewood Cliffs: Prentice Hall.

Li, Pamela (5.11.2023) “Formative Years - What are They Important In Child Development” (electronic publication). [At:] https://www.parentingforbrain.com/formative-years/ [date of access: 28.04.2023].

Nebel, Cindy (17.3.2022) “Pedagogy vs. Andragogy: What’s the Difference?” (electronic publication). [At:] The Learning Scientists. [At:] https://www.learningscientists.org/blog/2022/3/17-1 [date of access: 03.05.2023].

Roberts, Grady (2003) “An Interpretation of Dewey’s Experiential Learning Theory” (electronic publication). [By:] ERIC Processing and Reference Facility, ED 481 922, SO 035 392. [At:] https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED481922.pdf [date of access: 28.04.2023].

Sartre, Jean-Paul ([1961]1963) [“Préface.”] “Preface.” [In:] Fanon, Franz ([1961] 1963) [Les damnés de la terre. Paris: F. Maspero.] Translated into English by Richard Philcox. The Wretched of the Earth. New York: Grove Press.

Shakespeare, William (n.d.) As You Like It [from:] Barbara A. Mowat, Paul Werstine (eds.) [in:] Folger Shakespeare Library [28.04.2023] [At:] https://www.folger.edu/explore/shakespeares-works/as-you-like-it/read/2/7/ [date of access: 28.04.2023]. Act 2, Scene 7; p. 84, v. 146–147.

Smith, Michelle (2020) “Is Critical Thinking Really Critical? A Research Study of The Intentional Planning for the Teaching of Critical Thinking in the Middle Grades”. [In:] Dissertations. 464. [At:] https://digitalcommons.nl.edu/diss/464 [date of access: 26.04.2023].

Thompson, Karl (14.4.2020) “The Gender Gap in Education” (electronic publication). [At:] https://revisesociology.com/2020/04/14/gender-gap-education/ [date of access: 04.05.2023].

Ward, Colin (2020) “Inquiry-Based Learning: 4 Essential Principles For The ELT Classroom” (electronic publication). [At:] https://oupeltglobalblog.com/2020/01/29/inquiry-based-elt-classroom/ [date of access: 28.04.2023].

Wright, Ian (2001) “Critical Thinking in Schools: Why Doesn't Much Happen?” (electronic publication). [At:] https://ojs.uwindsor.ca/index.php/informal_logic/article/view/2579 [date of access: 04.05.2023].

Internet

“Two-Tier Education Change.” November 2023 Update. [At:] Bedfordshire Schools Trust (BEST) official website. [At:] https://www.bestacademies.org.uk/twotier [date of access: 02.05.2023].

“NATO Standard ATrainP-5 Language Proficiency Levels. Edition A Version 2” (2016). Published by the NATO Standarization Office: NATO/OTAN. [At:] https://www.natobilc.org/files/ATrainP-5%20EDA%20V2%20E.pdf [date of access: 22.04.2023].

Common European Framework of Reference for Languages (CEFR) (2023) official portal. [At:] Council of Europe. [At:] available at https://www.coe.int/en/web/common-european-framework-reference-languages [date of access:16.05.2023].

OECD (2015) “Indicator D5 Who are the teachers?” [In:] Education at a Glance 2015: OECD Indicators. Paris: OECD Publishing. DOI: https://doi.org/10.1787/eag-2015-34-en. [At:] (2015) (Online) available at https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/eag-2017-33-en.pdf [date of access: 04.05.2023].

OECD (2020) “Indicator B3. Who is expected to graduate from upper secondary education?” [In:] Education at a Glance 2022: OECD Indicators. Paris: OECD Publishing. DOI: https://doi.org/10.1787/3197152b-en [At:] https://www.oecd-ilibrary.org/sites/37ae863c-en/index.html?itemId=/content/component/37ae863c-en [date of access: 28.04.2023].

“5 Roles for a Teacher Leader” (2.1.2013) [In:] Resilient Educator 2013. [At:] https://resilienteducator.com/classroom-resources/5-roles-for-a-teacher-leader/ [date of access: 27.04.2023].

“What’s the Difference Between Descriptive and Analytical Writing?” (18.9.2023) [In:] UCD – Writing Centre University of Dublin Writing Guide. [At:] https://www.ucd.ie/writingcentre/t4media [date of access: 03.05.2023].

“Gender and Health” (2023) [At:] WHO – World Health Organisation (2003) [At:] https://www.who.int/health-topics/gender#tab=tab_1 [date of access: 27.04.2023].

Received:

16/05/2023

Reviewed:

11/07/2023

Accepted:

09/10/2023

Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2023.19.32

ISSN 2299–7164

Vol. 19 (2023)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Jakub Zbądzki

University of Wrocław, Faculty of Letters, Institute of Classical,
Mediterranean and Oriental Studies; Institute of Polish Philology

jakub.zbadzki@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0002-6268-5469

The Untranslatability of Silence?
A Voice in the Discussion on Translation of Catullus’
“Ad Inferias” by Anne Carson

Abstract

Although Catullus’ relevance may appear diminished to modern audiences, his themes of intimacy and vulnerability still find echoes in newer works, notably Anne Carson’s translation of “Ad Inferias”, included in the book Nox. This analysis examines the debate about the perceived untranslatability of this poem. Catullus’ oeuvre is well known for its linguistic intricacies and explicit motifs, which often pose translation hurdles. “Ad Inferias”, a traditional elegy, seems to lack such complexities and has been frequently translated. As indicated, an existential interpretation of the verse “et mutam nequiquam alloquerer cinerem” (and that I would talk in vain to the silent ash), contextualized within Carson’s metaphysical silence concept, reframes the discussion. The article underscores the untranslatability as a primarily philosophical aspect, arising from the incommunicability of experiences centred around transcendence, death, mourning, and suffering, and presents examples of translations that maintain the emotional and thematic intensity of the piece.

Keywords: Catullus, “Ad Inferias”, Anne Carson, Nox, translation studies, Latin language, Latin literature

Gaius Valerius Catullus (c. 84 BC – c. 54 BC), an eminent Roman poet, is mostly remembered for his tumultuous love-and-hate relationship with a woman he named “Lesbia”. His works, oscillating between fervent declarations of love and raw expressions of betrayal, paved the way for later elegiac poets. He is also mentioned for his direct style and unfiltered verses – whether they were humorous jabs at friends or scathing remarks directed at powerful figures, they act as a window into daily life and politics of the late Roman Republic, offering readers more than just artistic value. Although his poems have endured for millennia in the canon, Catullus may appear largely forgotten to many contemporary audiences, especially those outside the circle of classical scholars. His poetry emerges occasionally in unexpected contexts, as evidenced by a nod in the video game, The Witcher III, which features an excerpt from his audacious 16th poem.

A mere sporadic resurgence does not do justice to the relevance of Catullus. He was a central figure in the Neoteric circle, a group of poets influenced by the Hellenistic poets of Alexandria. Their works were a conscious departure from traditional epic narratives, pivoting instead towards introspective (as well as intellectual and nooky) themes, crystallised in precise, polished verse. The relatable quality of intimacy and vulnerability rarely influence modern literature. However, when they do, the impact is profound, as exemplified by Anne Carson’s (2010) deeply personal book Nox. This heartfelt work, created as a tribute to her late brother Michael, pairs her English translation of Catullus’s Ad inferias with her own meditations, photographs, letters, and personal artefacts related to her late brother. Each word of the Catullus poem is meticulously annotated and dissected, with Carson offering definitions and personal reflexions. These are interspersed with memories of her brother, capturing moments of their shared past and her journey of understanding and coming to terms with his sudden passing, presenting a profound exploration of mourning woven into the fabric of translational art. What is particularly striking is how Carson highlighted elements of Ad inferias that seem almost untranslatable, leading to renewed interest and discussions around Catullus’s work. But to fully appreciate this discourse, it is essential to first delve into the poem itself.

Multas per gentes et multa per aequora uectus
aduenio has miseras, frater, ad inferias,
ut te postremo donarem munere mortis
et mutam nequiquam alloquerer cinerem.
quandoquidem fortuna mihi tete abstulit ipsum,
heu miser indigne frater adempte mihi,
nunc tamen interea haec, prisco quae more parentum
tradita sunt tristi munere ad inferias,
accipe fraterno multum manantia fletu,
atque in perpetuum, frater, aue atque uale. (Carson 2010)1

In the Catullus composition, the typical scenario in which the departed speak to the living through a gravestone inscription is upended. Instead, it is the poet, positioned beside the burial site, who makes the final farewell. The text is more artistic and literary, as opposed to serving merely a utilitarian purpose, which is common in most epitaphs. Therefore, the poem reflects a highly personal and expressive form of communication that intimately captures the emotions and experiences of the poet. While strikingly personal, it still adheres to a particular established framework, less known today, but popular in Catullus’ times: in Hellenistic and later literature, epitaphs were increasingly created for the sake of the art itself, rather than to be placed on the tomb (Hansen 1998: 328). Usually the deceased or the tomb itself speaks in them, but forms of dialogue are also present, e.g. in some of the epigrams attributed to Callimachus. For instance, in AP 7,522, the narrator comes across the tombstone of Timonoe and engages in a conversation with her, empathising with her bereaved husband, Euthymenes. It is often inferred that the narrator has not seen Euthymenes in a long time, was unaware of his wife’s passing, and is now stirred by recollections of the couple’s deep affection for one another. Matthew Hosty critiques this as an “unsatisfactory epitaph”, as it portrays a bystander who gathers all the information he can from the tomb, but remains unsure of how to react. In result, he ends up merely echoing the conventional sentiment expressed on the gravestone (Hosty 2019). Regardless of these details, the dialogical form falls well within the scope of funerary literature, as indicated by Maureen Carroll (2008: 47). Certainly no less so than the lament over destiny's untimely claim on a loved one, the outward expression of sorrow, and the portrayal of endless separation. Modern interpretations of the song reveal an existential or sceptical undercurrent that adds a layer of complexity. In particular, the fourth verse, “et mutam nequiquam alloquerer cinerem”, diverges from the usual mournful register. It underscores the paradox of attempting to converse with the deceased, a fact noted by Piantanida (2021: 193). Rather than engaging in a dialogue with his brother’s soul or his memory, Catullus addresses the silent ash that remains of him in a monologue. The complexity of the poem intensifies further when we consider that it might have been conceived as a commemorative piece intended to be recited at a funeral. Feldherr speculates that its main function might be performative (2000: 209). This notion potentially amplifies the apparent audacity or defiance embedded in this piece. Traditionally, funerary rituals require a solemn address to the deceased, yet the impossibility of achieving meaningful contact renders the entire ritual potentially hollow, as argued by Piantanida (2021: 193). Some scholars may challenge this interpretation, arguing, much like Michèle Lowrie, that the absence of the deceased does not surprise or diminish the significance of the ceremony (2009: 44), but this tonality is not uncommon in mourning poetry. An illustrative example is found in Jan Kochanowski’s Threnody, specifically the tenth, which includes the evocative line “Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest, lituj mej żałości” (Kochanowski [1530–1584] 2009: 22), translated by Stanisław Barańczak and Seamus Heaney: “Wherever you may be – if you exist – / Take pity on my grief” (1995: 21).

From this description, one could infer that the poem does not pose clear challenges to translation. However, since Carson‘s publication of Nox, literary critics have underscored aspects of the poem that seemingly resist rendering it in any other language, particularly its profound solemnity and the tangible sense of grief woven throughout. As Sam Anderson has written, “This strikes me as the secret ambition of Nox, to produce a worthy translation of Catullus 101 – not merely on a line-by-line level (although Carson does include her own moving translation of the poem) but in a deeper sense. Carson wants to reproduce, over the space of an entire book, the untranslatable qualities she most admires in Catullus: the passionate, slow surface; the deep festivity buried in the sorrow. She wants to reanimate dead things spoken in a dead language” (Anderson 2010). The enigmatic nature of the poem was so widely recognised that it was often painted as a piece famously known for its alleged untranslatability within professional circles. David Biespiel, amazed by her attempts, said: “And not just any Latin into English but Catullus 101! A poem that so many translators have claimed is untranslatable. It’s as if she admits that she can’t translate the Catullus 101 ever and at all – but she can perform it and she can embody its translational potential and she can enact it, all by grieving for her brother” (Biespiel 2011). Carson herself echoed these sentiments in her writings, expressing her frustration and struggle to capture the essence of Ad inferias in a way that would meet her satisfaction: “No one (even in Latin) can approximate Catullan diction, which at its most sorrowful has an air of deep festivity, like one of those trees that turns all its leaves over, silver, in the wind... I never arrived at the translation I would have liked to do of poem 101” (Carson 2010: 7.1). Despite the passage of several years since the publication of Nox, she held steadfastly onto her belief about the complexity and intransigence of the poem when it came to the task of translation. This conviction was made evident in her public commentary and discussions on the subject, such as an interview in which she candidly confessed to still viewing it as one of the greatest creations in the world, yet one that stubbornly retained its aura of untranslatability (Wachtel 2014).

The claim that the poem Ad inferias is fundamentally untranslatable, while widely accepted, has not been without its critics and moments of scepticism. Right off the bat, some have made the seemingly straightforward argument that the poem has indeed been translated in the past, as James Guest in an ironically titled letter It could be done, which was a response to a Dan Chiasson review The Unfolding Elegy, where the critic dealt, following Carson, expressed some defeatism towards the possibility of translation (Guest 2010). Such an objection might be arguably a somewhat oversimplified response, as untranslatability more frequently denotes the existence of aporias, or irresolvable internal contradictions, that arise within the translation process, rather than an outright impossibility or renunciation of any attempts at translation. However, this counterargument should not be dismissed completely or overlooked. Instead, it should encourage us to dive deeper into the various aspects of Catullus’ poetry, its translation, and the criteria we use to deem a text untranslatable.

Beginning with Catullus directly, it is important to note that his oeuvre is often intricately woven with cultural motifs and stylistic nuances, which frequently present significant challenges for translation. Until the last decade, a significant part of the scholarly discourse focused predominantly on the distinct elements of wit and eroticism that permeate his verses, as highlighted by the studies of Godwin (2008: 93–115) and Willett (2006). Numerous works by Catullus were even deliberately excluded or censored by translators and editors throughout various historical periods2. When these pieces eventually found their way into publications, they were frequently presented with cautionary notes or reservations about their translatability. These concerns emanated only from the comic and erotic components of Catullus’s output. Contrary to other, more controversial pieces, Ad inferias has secured a consistent presence in numerous editions. Also, while several articles have delved into the nuances of textual interpretation (Kletke 2016: 55–75) and the intricate grammar and linguistic patterns characteristic of Catullus’s works (D’Angour 2019), they have not specifically addressed his 101st poem. This suggests that this particular piece might not pose the same level of difficulty or complexity for translators as some of his more infamous works, like Carmen XVI, to name one. This discrepancy raises the possibility that the notion of untranslatability may be more closely tied to the subjective struggles faced by individual translators, rather than rooted in objective difficulties intrinsic to the text.

Delving into the genre and thematic content of Ad inferias, it becomes evident that the poem does not seem to present explicit hurdles in the translation process. It aligns with conventional themes, avoids linguistic traps, has literary successors who adopt similar traditions, and is adaptable, as demonstrated by Carson’s rendition and the various translations that followed. Where exactly does the challenge lie? Analysing the reasons for this sudden turnaround, one can see that the problem of untranslatability indicates something different from it might at first glance appear. Considering these factors, the question arises: what, then, makes Ad inferias difficult to translate? To grasp the concepts underpinning this discussion, it is essential to dive deeper into Anne Carson’s personal translation theory, often overlooked in conversations about Ad inferias. Carson elaborates on her unique perspective in her notable essay, Variations on the Right to Remain Silent. Within this work, she presents a concept that serves as a metaphorical bridge between two extreme ends of a spectrum, cliché, and catastrophe (Carson 2008). In the context of Carson’s framework, the term cliché refers to an oversimplified or stereotyped representation of things. This portrayal makes them easier to comprehend, but at the expense of their inherent depth. It signifies a tendency to name and define phenomena in a way that erases their subtleties, reducing them to mere caricatures of their actual selves. An additional illustration of this thought can be found in Carl Gustav Jung’s Red Book, among others: “To understand a thing is a bridge and possibility of returning to the path. But to explain a matter is arbitrary and sometimes even murder. Have you counted the murderers among the scholars?” (Jung 2009: 230). In stark contrast to this, the term catastrophe signifies the state of overwhelming chaos and perplexity that ensues when we refrain from attempting to understand or explain things. This, resulting in incomprehension, leaves the phenomenon or concept as an enigma, eluding our perception. Although this circumstance might provoke unease, Carson intriguingly sees it as possessing an underrated subversive or enlightening potential. Carson then proposes an intermediary approach: the realm of metaphysical silence, an expansive space nestled between the gaps of spoken words. Although she does not provide a precise definition of this term, one can infer that it represents a balanced amalgamation of the two extremities. It steers clear of the shallowness of clichés while simultaneously averting the chaos that catastrophe might engender. Metaphysical silence presents an opportunity for an intimate and direct engagement with the inexpressible, with that which resists easy translation into everyday language but which can be deeply felt and profoundly experienced. To clarify this concept, Carson posits the existence of a word that does not intend to be translatable, an idea that invites the phenomenon of metaphysical silence. This concept is manifested in instances like moly, a term from Homer’s Odyssey, which denotes a magical plant named in the language of the gods. This word eludes exact translation into human languages, given its mystical and otherworldly origin. Another example can be found in the inner voices that guided Joan of Arc. These, laden with divine guidance and personal conviction, could not be understood or translated into the accepted conceptual framework of her interrogators. Hence, they were dismissed as heretical, with their true essence eluding capture. These examples bring the essence of metaphysical silence to light, revealing the profound untranslatability of certain experiences and concepts and their defiance of standard modes of understanding and expression.

The concept of metaphysical silence, articulated in Carson’s essay, provides a valuable lens for interpreting Ad inferias, particularly with regard to the line “et mutam nequiquam alloquerer cinerem”. This line, both in Catullus‘s original poem and in Carson’s Nox, is suffused with a profound sense of absence, as Erik Fredericksen (2021: 299) has observed. The perceived untranslatability of Ad inferias would not arise from unique linguistic or cultural aspects that pose challenges in finding appropriate equivalents in other languages. Remarkably, the verse delineates a situation universally comprehensible in human experience. On a literal level, it is feasible to express this circumstance. The crux of the difficulty of translation lies in conveying the experience of transcendence, death, mourning, and suffering that the poem explores. From Carson’s point of view, Catullus has effectively distilled this intense moment, resulting in a verse that strikes the reader deeply, causes them to pause and reflect, and makes it essentially impossible to render it in any other form than where it originated. But can we conclusively assert that the poem remains untranslatable?

The idea of metaphysical silence, as espoused by Carson, fits into a broader tapestry of parallel thoughts regarding the concept of ineffability, a subject that has been frequently pondered in fields as diverse as religious studies, theology, philosophy, literature, and sociology. Although it would be an unattainable task to exhaustively catalogue all instances and interpretations of this idea, even a handful of examples could serve to situate Carson’s idea in a more comprehensive intellectual context. One prominent figure who has grappled with this concept is the religious scholar William James. He highlights inexpressibility as a distinctive trait of mystical experiences, a characteristic that renders them incommunicable to others. According to James, the profound nature of these moments makes them impossible to encapsulate and convey through ordinary language, essentially placing them beyond the realm of common comprehension (James 1902). The notion of ineffability is also deeply ingrained in more typical religious discourses, particularly in the strain of apophatic theology. Here, the Divine is described through negation, premised on the belief that positive descriptors are inherently inadequate to capture the infinite and incomprehensible nature of God. Therefore, the existence of God is approached in terms of what He is not, rather than what He is. The concept extends even further, permeating various religious and philosophical systems. It is often linked to the most exalted and, frequently, the most abstract, forces or phenomena within these traditions. For example, in Taoism, the principle of Dao and in Buddhism, the state of Nirvana, are both deemed ineffable; however, as Steven Katz astutely notes, the concept of ineffability in these contexts does not necessarily entail a uniform kind of experience across these traditions (Katz 1978: 48). The theme of death is another area where ineffability prominently emerges. The finality and mystery of death make it an elusive subject, one that proves resistant to full understanding or explanation (Valberg 2007: 19). This inexpressibility also extends to thinking about the afterlife. The contemplation of what lies beyond death can elicit thoughts of insurmountable boundaries, the uncertainty of what exists on the other side, and the consequent absence of communication, as depicted in the writings of Kochanowski. Furthermore, as Avril Maddrell posits, the experience of the death of another person may be inherently impossible to articulate. Grief, like mystical experiences, can be so deeply personal and profound that it defies clear articulation, remaining locked within the realm of the ineffable (Maddrell 2016: 169).

From this point of view, Carson’s interpretation appears entirely plausible. However, when we venture into the realm of practical translation, the narrative of Ad inferias being fundamentally untranslatable, a viewpoint that has substantially shaped discussions around Nox, may not be entirely precise. This conclusion seems to have been derived primarily from philosophical explorations, individual conceptions of translation theory, and Carson’s personal experience, rather than from broader linguistic or cultural factors. There should be no denying that the text of Ad inferias is indeed translatable, albeit with varying degrees of success rendition attempts to grapple with, let alone articulate, the profound ineffability encapsulated in the original work. The translations of the poem are large in number, making it impossible to analyse or summarise all of them; however, even a cursory review of some of them could offer insight into the various strategies used to translate the problematic phrase “et mutam nequiquam alloquerer cinerem”, some of which have proven to be remarkably effective. Through this selective examination, three primary approaches to translation emerge. The first method involves softening the original text, thereby subtly diminishing the raw emotional intensity of the source material. The second approach strives for a faithful, literal translation, aiming to maintain the structural and lexical integrity of the original as much as possible. The third and final strategy involves the infusion of emotionally charged elements within the translation, aimed at conveying the sense of ineffability. Here are some examples.

Jan Czubek chose to translate “Niemym popiołom zanieść pozdrowienie bratnie” (To bring a brotherly greeting to the silent ashes) (Czubek3 1898: 143). This rendition foregrounds the fraternal affection and tenderness conveyed by the poet, while simultaneously diminishing the impression of unrequited contact. The word “nequiquam” (in vain) has no equivalent in his work. Andrew Lang translates the line as “To call thee, vainly, dumb in Hades’ gloom” (Davenport 1971: 268). This is a distant version of the original. The sense of an insurmountable barrier does not disappear altogether in it, but arises through transformation; this time communication is prevented by the impassable boundary between the dead and the living, Hades. The consolatory aspect lies in the explicit acknowledgement of an afterlife and the potential for a posthumous reunion with the poet’s brother. Francesco della Corte provides another interpretation with “e per parlare invano con le tue ceneri mute” (and to speak in vain with your silent ashes) (Corte [1977] 2006: 215). This would seem a faithful rendering of the original, were it not for a detail: the pronoun “tue” (your), which subtly alters the tone of the text. The harsh image of conversing with ashes and the impression of futility are somewhat softened, although still retained through the use of the adverb “invano” (in vain). This translation brings the brother and the relationship with him to the fore, suggesting that the poet is addressing the spirit rather than the corporeal remains.

Numerous translations aim at literal fidelity, and although they may not necessarily provide the most fertile ground for analysis, a few instances merit mention for illustrative purposes. Genevieve Liveley renders the line as "And to speak in vain to the silent ash: (Liveley 2020: 237), while Anna Świderkówna opts for “I z niemymi prochami nadaremnie gadam” (I talk in vain with the mute ashes) (Świderkówna 2005: 132), and Sergio Ciufegni selects “e per parlare invano con la cenere muta” (and talk in vain with the silent ash) (Ciufegni 2012: 101). All these translations are close to each other. In the case of Świderkówna, only the verb “gadam” draws attention, probably used to rhyme with the earlier verse (“dary ostatnie, śmiertelne ci składam”); one should be aware that it was not always colloquial in character – it has existed in the Polish language for centuries, thus potentially serving as a deliberate archaism. These translations, as similar as the original, possess the capacity to evoke the ineffability implicit in the source material. However, they do not introduce additional elements specifically engineered to target this aspect.

Translations in the final category adopt a markedly different approach. Giovanni Pascoli interprets the verse as “Sol parlare a’ la tua tacita cenere... a che?” (only to speak to your silent ash... to what?” (Pascoli 1913: 121). The appended question, “a che” (to what?), stands out, its significance being underscored by the subsequent pause. The text encapsulates a moment of stark realisation of the gulf between the living brother and the mortal remnants, thereby opening a space for existential questioning. Grzegorz Franczak, in what appears to be a relatively neutral translation, “i na próżno przemawiać do ciebie – popiołu niemego” (and in vain to speak to thee – the silent ash) (Franczak, Klęczar 2013: 517), similarly creates a strong contrast between the living and the ashes, the pause reinforcing this juxtaposition. Carson aligns herself with this final group of translations, making a powerful choice in how she renders the poem and the challenging line:

“Many the peoples many the oceans I crossed –
I arrive at these poor, brother, burials
so I could give you the last gift owed to death
and talk (why?) with mute ash.
Now that Fortune tore you from me, you
oh poor (wrongly) brother (wrongly) taken from me,
now still anyway this – what a distant mood of parents
handed down as the sad gift for burials –
accept soaked with tears of a brother
and into forever, brother, farewell and farewell.” (Carson 2010: 7.2)

Her approach is distinctive; she captures the emotional intensity of the verse and condenses it into a singular, parenthetical “why?”. This is a clear departure from the original. The solitary question stands in contrast to the surrounding text, simultaneously inviting and defying the reader’s attempts to decipher its implications. The pause that follows the question seems to underscore its significance, allowing for a moment of contemplation. Both Pascoli and Carson opt for a subtle approach, choosing not to explicitly foreground the futility inherent in the verse. Instead, they employ open-ended questions, inviting a multitude of interpretations, playing into the theme of inexpressibility inherent in the poem. It is not merely a rhetorical device: It presents the reader with an existential problem with the nature of grief, loss, and the human struggle to make sense of mortality. It is worth noting that the question arguably defies a definitive answer aligned with the ineffable quality of the original verse.

The task of capturing complex experiences in translation might be faced with scepticism, asking whether it is even plausible to encapsulate such intricacies. However, despite the looming doubts, there exist approaches that strive to attain a rendition of these. One such method necessitates the translator to exercise acute attention, a sharpened observation of what lies beneath the textual surface. They must be attuned to the metaphysical silence, the profound and unsaid notions that may be subtly embedded within the text. These are not immediately apparent, but their resonance can be felt by a discerning reader. In doing so, they managed to unleash these underlying elements and allow them to reverberate appropriately within the new context of the translated work. This might require a significant departure from a translation strategy that relies on a superficial understanding of fidelity (which often results in a softened or simplified rendition that distorts the original text). This is Carson’s approach, reflecting her consistent focus on conveying meaning through deep feelings and direct experience, rather than relying solely on linguistic representation. Her relentless effort to penetrate to the very depths of the original text, to articulate the layered experiences within it, and to share this intimate understanding with others through her translation work serves as a testament to this unique perspective.

1 In my literal translation: “Having been carried through many peoples and many seas, / I arrive, brother, at these wretched funeral rites, / so that I might give you the last gift of death / and speak in vain to mute ash. / Since fortune has taken you yourself from me, / alas, wretched brother, undeservedly taken from me, / now nevertheless meanwhile, these things which have been handed down / by the ancient custom of ancestors for sorrowful funeral rites, / accept [them], dripping much with a brother’s tears, / and forever, brother, hail and farewell”.

2 The challenge of translating explicit content in literary works in the classical realm seems to be a constant dilemma. For example, in earlier times, Abraham John Valpy faced with Carmen XVI’s brutal, offensive and erotic verses, chose in his 1822 edition C. Valerii Catullii Opera Omnia a strategy of obfuscation, replacing uncensored lines with asterisks and limiting his commentary to non-descriptive phrases such as verbum obscenum (obscene word). This tactic evaded the need for literal translation, safeguarding the sensibilities of his readers while hinting at the controversial nature of the original content. Quite recently, Anna Świderkówna leaned towards domestication. She translated the provocative insults pathice and cinaede into less abrasive terms, rendering them as “draniu” i “gałganie” (bastard, rascal), and replaced replaced the actions contained in the threat with completely different ones. In her commentary, Świderkówna acknowledged the harshness of the original terms, labeling them untranslatable epithets that characterized the subjects as immoral individuals (Świderkówna 2005: 20). Such description is at least inaccurate.

3 For greater readability, the names of the translators are given in this and subsequent footnotes on Catullus’ translations instead of his name.

References

Carson, Anne (2010) Nox. New York: New Directions.

Carson, Anne (2008) “Variations on the Right to Remain Silent.” [In:] A Public Space, Vol. 7, 1–9.

Carroll, Maureen (2008) „Vox tua nempe mea est. Dialogues with the Dead in Roman Funerary Commemoration.” [In:] Accordia Research Papers, Vol. 11/1; 37– 80.

Corte, Francesco ([1977] 2006) Catullo. Le poesie. Milano: Fondazione Lorenzo Valla & Arnaldo Mondadori.

Czubek, Jan (1898) Poezye Katulla. Kraków: W. L. Anczyc i Spółka.

Davenport, Basil (ed.) (1971) The Portable Roman Reader. New York: Penguin Classics.

D’Angour, Arman (2019) “Translating Catullus 85: Why and How.” [In:] Philologia Classica, Vol. 14/1; 155–160.

Feldherr, Andrew (2007) “Non inter nota sepulcra: Catullus 101 and Roman Funerary Ritual.” [In:] Classical Antiquity. Volume 19/2; 209–231.

Fredericksen, Erik (2021) “The Philology of Grief: Catullus 101 and Anne Carson’s Nox.” [In:] Tom Gueue, Elena Giusti (eds.) Unspoken Rome. Absence in Latin Literature and its Reception. Cambridge: Cambridge University Press.

Godwin, John (2008) Reading Catullus. Liverpool: Liverpool University Press.

Hosty, Matthew (2019) “But Who Art Thou?: Callimachus and the Unsatisfactory Epitaph”. [In:] Greek, Roman and Byzatine Studies, Vol. 59/4; 202–214.

James, William (1902) The Varieties of Religious Experience. London–Bombay: Longmans, Green and Co.

Jung, Carl G. (2009) The Red Book. New York, London: W. W Norton & Company.

Franczak, Grzegorz, Anna Klęczar (2013) Katullus. Poezje wszystkie. Kraków: Homini.

Katz, Steven T. (1978) “Language, Epistemology and Mysticism.” [In:] Steven Katz (ed.) Mysticism and Philosophical Analysis. New York: Oxford University Press.

Kletke, Stefanie (2016) “Catullus’ Otium. A Transgressive Translation?” [In:] Past Imperfect, Vol. 19/1; 55–75.

Kochanowski, Jan ([1530–1584] 1995) [Treny.] Translated into English by Seamus Heaney, Stanisław Barańczak. Laments. London–Boston: Faber & Faber.

Kochanowski, Jan ([1530–1584] 2009) Treny. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Lively, Genevieve (2020) "White Noise. Transmitting and Receiving Ancient Elegy." [In:] Michelakis Pantelis (ed.) Classics and Media Theory. Oxford: Oxford University Press.

Lowrie, Michèle (2009) Writing, Performance, and Authority in Augustan Rome. New York: Oxford University Press.

Maddrell, Avril (2016) „Mapping Grief. A Conceptual Framework for Understanding the Spatial Dimensions of Bereavement, Mourning and Remembrance.” [In:] Social & Cultural Geography, Vol. 17/2; 166–188.

Pascoli, Giovanni (1913) Traduzioni e riduzioni. Raccolte e inordinate. Bologna: Nicola Zanichelli.

Świderkówna, Anna (٢٠٠٥) Katullus. Poezje. Wrocław–Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich–De Agostini.

Valberg, Jerome J. (2007) Dream, Death and the Self. Princeton: Princeton University Press.

Willett, Steven J., (2006) “Translating Catullus.” [In:] Arion. A Journal of Humanities and the Classics, Vol. 14/2; 155–178.

Internet sources:

Anderson, Sam (2010) „Family Album.” [In:] New York. [At:] https://nymag.com/arts/books/reviews/65592/ [date of access: 30.11.2023].

Biespiel, David (2011) “David Biespiel on Anne Carson’s Nox.” [In:] National Book Critics Cirle. [At:] https://www.bookcritics.org/2011/02/16/david-biespiel-on-anne-carsons-nox/ [date of access: 30.11.2023].

Chiasson, Dan (2010) “The Unfolding Elegy.” [In:] The New York Review. [At:] https://www.nybooks.com/articles/2010/10/14/unfolding-elegy/ [date of access: 30.11.2023].

Guest, James (2010) “It Could Be Done.” [In:] The New York Review. [At:] https://www.nybooks.com/articles/2010/12/23/it-could-be-done/ [date of access: 30.11.2023].

Wachtel, Eleanor (2014) “An Interview with Anne Carson”. [In:] Brick. A Literary Journal. [At:] https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ [date of access: 30.11.2023].

Received:

27/06/2023

Reviewed:

14/08/2023

Accepted:

14/10/2023