Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2025.26.12

ISSN 2299–7164

Vol. 26 (2025)

Special Issue

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Aleksandra Pronińska

Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Wydział Nauk Humanistycznych

aleksandra.proninska@up.krakow.pl

ORCID: 0000-0001-5132-2059

Anna Dyda1

Uniwersytet Jagielloński, Wydział Filologiczny

anna.dyda@uj.edu.pl

ORCID: 0000-0002-5116-7586

Termin medyczny a odbiorca tekstu
na przykładzie charakterystyki produktu leczniczego
i ulotki dla pacjenta w języku włoskim

A Medical Term and the Recipient of the Text:
Analyzing the Example of the Summary of Product Characteristics
and Patient Information Leaflet in Italian

Abstract

This article aims to analyze Italian medical terminology in terms of the differences arising from the change in the addressee of the text, from a specialist to a non-specialist. Two types of documents are considered in the analysis: the Summary of Product Characteristics (hereafter: SmPC) and the Patient Information Leaflet (hereafter: PIL). Considering that the SmPC and the PIL are documents intended for two extremely different categories of recipients (specialists and non-specialists) and that the SmPC is the primary document with respect to the PIL, the intent of the research is reduced to an attempt to determine the type and nature of the changes introduced in the text of the PIL in the field of specialized medical terminology due to the change of the user. The purpose of the study is to determine the methods of simplifying specialized terminology, while also considering the use of common lexicon in the PIL to facilitate the understanding of these specialized terms.

Keywords: medical term, nosological term, specialized vocabulary, Patient Information Leaflet, Summary of Product Characteristics

Słowa kluczowe: termin medyczny, termin nozologiczny, słownictwo specjalistyczne, ulotka dla pacjenta, charakterystyka produktu leczniczego

1. Wprowadzenie i cel pracy

Terminologia medyczna to jedna z niewielu dziedzin, która dotyczy wszystkich użytkowników języka: jest wykorzystywana w komunikacji nie tylko między profesjonalistami, ale też na poziomie specjalista – niespecjalista. Niniejszy artykuł jest próbą analizy włoskiej terminologii medycznej pod kątem różnic wynikających ze zmiany adresata tekstu ze specjalisty na „zwykłego odbiorcę”2. W analizie uwzględnione zostały dwa typy dokumentów: charakterystyka produktu leczniczego (w dalszej części: ChPL) oraz ulotka dla pacjenta (w dalszej części: UdP). Biorąc pod uwagę, że ChPL oraz UdP są dokumentami przeznaczonymi dla skrajnie różnych grup odbiorców (specjalistów i niespecjalistów) oraz fakt, że ChPL jest dokumentem pierwotnym w stosunku do UdP, zamierzenie badawcze sprowadza się do próby ustalenia rodzaju i charakteru zmian wprowadzanych w tekście ulotki w zakresie specjalistycznej terminologii medycznej ze względu na zmianę użytkowników. Celem badania jest ustalenie metod upraszczania języka specjalistycznego z uwzględnieniem udziału leksyki ogólnej wykorzystanej w elementach upraszczających.

2. Założenia metodologiczne i wstępny korpus tekstowy

Do określenia założeń metodologicznych i utworzenia korpusu badawczego posłużono się równolegle kryterium językowym i pozajęzykowym. Zgodnie z przyjętym kryterium językowym analiza dotyczy wyłącznie języka włoskiego, natomiast kryterium pozajęzykowe wykorzystane zostało do zawężenia obszaru zainteresowań do dziedziny medycyny i nauk pokrewnych oraz ustalenia wstępnego korpusu tekstowego, który obejmuje wymienione wcześniej dwa typy dokumentów: charakterystykę produktu leczniczego (ChPL) oraz ulotkę dla pacjenta (UdP). Pierwszy z nich, przeznaczony dla specjalistów (fachowego personelu medycznego), stanowi załącznik wymagany w krajach UE przy składaniu wniosku o rejestrację leku. Po uzyskaniu aprobaty i dopuszczeniu produktu farmaceutycznego do obrotu ChPL staje się dokumentem ogólnie dostępnym. Drugi z wymienionych dokumentów, obligatoryjnie dołączany do każdego opakowania leku, ma charakter informacyjny i jest przeznaczony dla szerokiego kręgu zwykłych odbiorców, niebędących specjalistami3. Oba dokumenty są ze sobą ściśle powiązane, przy czym UdP ma charakter „wtórny” w stosunku do ChPL: wzorzec ulotki zakłada istotne różnice w aspekcie pragmatycznym i stylistycznym, przy jednoczesnym zachowaniu zgodności merytorycznej i strukturalnej z dokumentem wyjściowym. O różnicach decyduje zmiana sytuacji nadawczoodbiorczej: ChPL skierowana jest do specjalistów i zakłada komunikację między specjalistami, natomiast w ulotce krąg odbiorców komunikatu ulega rozszerzeniu i obejmuje potencjalnie każdego, bez względu na posiadane kompetencje merytoryczne i językowe. W obu przypadkach mamy do czynienia z dokumentami silnie sformalizowanymi zarówno pod względem zawartości merytorycznej, jak i formy (Pronińska 2013).

Wykorzystanie w badaniu obu typów dokumentów (ChPL i UdP) wynika ze zdefiniowanego we wstępie celu pracy: przeglądu sposobów upraszczania terminologii medycznej pod kątem odbiorcy tekstu. Przy wyborze leków, do których odnosiły się uwzględnione dokumenty, kierowano się ich przynależnością do tej samej grupy farmakologicznej, tj. środków przeciwbólowych (analgetyków) z uwzględnieniem preparatów reprezentatywnych dla każdego ze szczebli tzw. drabiny analgetycznej4. W konsekwencji wstępny korpus tekstowy obejmuje dwie pary dokumentów dla każdego poziomu drabiny z uwzględnieniem dla pierwszego – tachipiryny i acetamolu, dla drugiego – bromocodeiny i fortradolu, oraz dla trzeciego – morfiny i buprenorfiny.

Badanie ma charakter dwuetapowy. Pierwszy etap obejmuje ekscerpcję materiału językowego, tj. wszystkich terminów specjalistycznych z obu typów dokumentów5, oraz weryfikację zebranego materiału pod względem ilościowym i jakościowym. Drugi etap, biorąc za punkt wyjścia terminy obecne w ChPL oraz sposób wprowadzenia ich w UdP, koncentruje się na analizie metod upraszczania specjalistycznej terminologii medycznej uwarunkowanych zmianą odbiorcy ze specjalisty na przeciętnego użytkownika, tj. przy przeniesieniu terminu z ChPL do UdP.

3. Ekscerpcja i weryfikacja terminów specjalistycznych

W trakcie tworzenia korpusu badawczego wprowadzone zostały dodatkowo ograniczenia o charakterze semantycznym i formalnym. W oparciu o pierwsze z nich uwzględnione zostały wyłącznie terminy nozologiczne, tj. określające stany chorobowe i procesy patologiczne leżące u podstaw choroby (w tym objawy). Dla zachowania spójności i jednorodnego charakteru materiału badawczego, podczas ekscerpcji elementów leksykalnych celowo pominięte zostały terminy nazewnicze odnoszące się do leków i substancji chemicznych, a także terminy anatomiczne. Te ostatnie zostały uwzględnione wyłącznie jako elementy składowe wielowyrazowych terminów nozologicznych6. W oparciu o kryterium formalne wzięto pod uwagę zarówno jednostki leksykalne jednowyrazowe, jak i wielowyrazowe (w dalszej części: jednowyrazowe terminy specjalistyczne – JTS; syntagmy nominalne terminologiczne – SNT).

Specjalistyczny charakter wszystkich terminów7 wyekscerpowanych z uwzględnionych w badaniu dokumentów tekstowych został zweryfikowany na podstawie analizy słownikowej8. W zgromadzonym materiale językowym, w oparciu o informacje słownikowe, zostały wyodrębnione dwie kategorie leksemów jednowyrazowych: grupa terminów oznaczonych w słowniku kwalifikatorem specjalistycznym (TS)9 oraz grupa terminów, które – jako leksemy jednowyrazowe – nie posiadały kwalifikatora specjalistycznego, natomiast były nim oznaczone SNT utworzone z ich udziałem. Należą tu leksemy typu colica, asma, bronchite, febbre, polmonite, jako wyrazy hasłowe odnotowane bez kwalifikatora specjalistycznego (TS), ale uwzględnione w korpusie badawczym ze względu na specjalistyczny charakter powstałych z ich udziałem terminów wielowyrazowych, które – w formie SNT – są opatrzone zarówno kwalifikatorem specjalistycznym, jak i dziedzinowym (TS med.) np. colica biliare TS med., colica renale TS med., asma bronchiale TS med., bronchite asmatica TS med., febbre influenzale TS med., polmonite influenzale TS med.

W pracy została ponadto wzięta pod uwagę grupa terminów nieposiadających kwalifikatora specjalistycznego ani jako JTS, ani jako SNT, które zostały uwzględnione w oparciu o czynniki pragmatyczne, tj. na podstawie analizy zgromadzonego materiału badawczego, a nie informacji słownikowych. W tej kategorii znalazły się pojedyncze leksemy, które – w analizowanych tekstach – zostały opatrzone dodatkowym objaśnieniem, czyli zostały potraktowane jak terminy specjalistyczne wymagające uproszczenia ze względu na użytkownika niespecjalistę, np. brivido, malessere, febbre, tinnito, conato di vomito.

Łącznie w korpusie badawczym uwzględniono ok. 450 jednostek leksykalnych. W tym JTS obejmują ok. 200 jednostek (z czego ok. 160 oznaczonych w słowniku kwalifikatorem specjalistycznym)10, natomiast SNT obejmują ok. 250 jednostek (zweryfikowanych pod względem charakteru specjalistycznego głównie w oparciu o słowniki specjalistyczne).

4. Analiza formalna terminów jedno- i wielowyrazowych

Klasyfikacja słowotwórcza JTS wyekscerpowanych z korpusu tekstowego i uwzględnionych w korpusie badawczym pozwoliła na wyszczególnienie czterech, zróżnicowanych pod względem liczebności, grup terminów, reprezentujących następujące typy słowotwórcze: zapożyczenia, derywaty, złożenia i akronimy.

Najliczniejszą grupę (ok. 80 jednostek) stanowią zapożyczenia obejmujące zarówno leksemy przejęte z greki/łaciny (np. astemia, bulimia, cefalea, edema, enfisema, insonnia, midriasi, stenosi, tumore), jak i z języków nowożytnych (np. disidratazione, ecchimosi, etilismo, rash, shock).

Grupa derywatów jest reprezentowana głównie przez formacje afiksalne (ok. 40 jednostek), tylko pojedyncze przykłady odnoszą się do derywacji wstecznej. Wśród derywatów afiksalnych znalazły się zarówno derywaty sufiksalne: np. -ite (bronchite, cellulite, endocardite, faringite, pancreatite, polmonite, rinite), -osi (acidosi, miosi), -ismo (prostatismo), -ia (piressia); -zione (assuefazione, derealizzazione, disfunzione, fascicolazione, incoordinazione, sudorazione); -enza (dipendenza, inappetenza,); -ità (dolorabilità), jak i prefiksalne: a-, an- (anuria, aritmia), dis- (disfunzione, dismenorrea), in- (inappetenza, incoordinazione), iper- (iperalgesia, ipercapnia, ipercinesia, iperidrosi, iperplasia, ipersecrezione, ipersensibilità, ipertensione, ipertonia, ipertrofia), ipo- (ipoglicemia, iponatriemia, ipossia, ipossiemia, ipotensione, ipotermia, ipotiroidismo, ipovolemia), sotto- (sottopeso). W grupie derywatów afiksalnych znalazły się nieliczne przykłady derywatów utworzonych z jednoczesnym użyciem przedrostka i przyrostka (np. disfunzione, incoordinazione, inappetenza). Ponadto w korpusie ujęte zostały pojedyncze przypadki odczasownikowych derywatów wstecznych zachowujące niezmieniony temat słowotwórczy (scompenso [der. od czasownika scompensare], singhiozzo [der. od czasownika singhiozzare]).

Wśród wyekscerpowanych z korpusu tekstowego złożeń (ok. 30), znalazły się zarówno terminy utworzone z wykorzystaniem jednostek wyrazowych włoskich, np. dipendenza (farmacodipendenza [złoż. farmaco- i dipendenza], tossicodipendenza [złoż. tossico- i dipendenza]), edema (angioedema [złoż. angio- i edema], jak i powstałe z wykorzystaniem przejrzystych semantycznie łacińskich formantów słowotwórczych np. -algia (artralgia [złoż. artro- i -algia], lombalgia [złoż. lombo- i -algia], mialgia [złoż. mio- i -algia], nevralgia [złoż. nevro- i -algia, cfr. fr. nevralgie]), -patia (encefalopatia [złoż. encefalo- i -patia], epatopatia [złoż. epato- i -patia], linfadenopatia [złoż. linfo- i adenopatia], nefropatia [złoż. nefro- i -patia], -penia (leucopenia [złoż. leuco- i -penia], trombocitopenia [złoż. trombocito i -penia]), -cardia (bradicardia [złoż. bradi- i -cardia], tachicardia [złoż. tachi- i -cardia, cfr. fr. tachycardie]), -lisi (citolisi [złoż. cito- i -lisi], necrolisi [złoż. necro- i -lisi]), mixedema [złoż. mixo- i edema]), -uria (ematuria [złoż. emato- i -uria], fenilchetonuria [złoż. fenil-, chetone i -uria]).

W korpusie są też pojedyncze przykłady terminów o budowie akronimicznej, np. AIDS (sindrome da immunodeficienza acquisita), ACS (sindrome toracica acuta), SCD (anemia falciforme), SIADH (sindrome da inappropriata secrezione di ormone antidiuretico)11.

Analiza formalna obecnych w korpusie badawczym SNT umożliwiła wyodrębnienie dwóch podstawowych modeli syntaktycznych: o budowie N+A z modyfikatorem przymiotnikowym w pozycji postnominalnej, jak np. acidosi metabolica, affezioni intestinali, affezioni cardiovascolari, anomalie neuromuscolari, oraz o budowie strukturalnej N+Prep+N, tj. zbudowanych z rzeczownika i wyrażenia przyimkowego np. brividi di freddo, sindrome da apnea centrale nel sonno.

SNT typu N+A nierzadko mają charakter rozbudowany i są złożone z większej ilości przymiotników, które specyfikują daną jednostkę chorobową lub syndrom, przekazując dodatkowe informacje (dotyczące m.in. stopnia nasilenia, czasu trwania), jak w przykładach insufficienza epatica moderata, grave danno renale, affezioni polmonari croniche, w których przymiotniki epatico, renale i polmonare współtworzą właściwą SNT (wskazując narząd, odpowiednio wątrobę, nerki i płuca), natomiast przymiotniki moderato, grave i cronico nie są składnikiem konstytutywnym SNT, a jedynie określają, w przypadku przymiotników grave i moderato, intensywność stanu chorobowego (odpowiednio jako średni i ciężki) i precyzują, w przypadku przymiotnika cronico, charakter stanu chorobowego jako przewlekły (w odróżnieniu od stanu ostrego).

W obrębie SNT typu N+Prep+N można wyodrębnić jednostki z wyrażeniem przyimkowym utworzonym przy pomocy trzech przyimków di, da, a; przy czym wybór przyimka uzależniony jest od znaczenia całego terminu. W przypadku di można wyróżnić cztery sytuacje, w których przyimek: 1) wprowadza narząd lub część ciała, które dotknięte są danym stanem chorobowym, np. adenomi delle cellule epatiche, edema della laringe, iperplasia del dotto biliare; 2) odnosi się do przyczyny, np. brividi di freddo; 3) wprowadza substancje (nawiązując zazwyczaj do jej braku), np. carenza di glucosio-6-fosfato deidrogenasi, deficienza di lattasi; 4) występuje w połączeniu z eponimem, np. edema di Quincke, malattia di Addison, sindrome di Gilbert. Przyimek da zazwyczaj wskazuje przyczynę wystąpienia danego stanu chorobowego, np. dipendenza da metadone, infezione da virus dell’epatite B, sindrome da apnea centrale nel sonno. Natomiast a wprowadza odniesienie do narządu/części ciała, np. dolore al collo, rossore al viso; do czynności, np. difficoltà alla minzione, lub do substancji, np. intolleranza al fruttosio, ipersensibilità al principio attivo.

5. Analiza metod upraszczania

Drugi etap przeprowadzonego badania zakłada analizę metod upraszczania specjalistycznej terminologii medycznej z uwzględnieniem uproszczeń uwarunkowanych zmianą odbiorcy ze specjalisty na przeciętnego użytkownika (przy przeniesieniu terminów jedno- i wielowyrazowych z ChPL do UdP). Analiza sposobów upraszczania terminów wymaga uwzględnienia – z jednej strony – elementu upraszczanego, czyli podlegającego uproszczeniu JTS/SNT oraz – z drugiej – upraszczającego, czyli realizującego uproszczenie.

Dla zilustrowania wyników przeprowadzonej analizy wykorzystane zostaną poniższe przykłady:

(1) Termin: anemia emolitica

ChPL: Pazienti affetti da anemia emolitica

UdP: a) soffre di anemia emolitica (distruzione dei globuli rossi del sangue)

b) soffre di anemia emolitica (malattia dovuta alla distruzione di alcune cellule del sangue, i globuli rossi)

c) Soffre di una malattia dovuta alla distruzione di alcune cellule del sangue, i globuli rossi (anemia emolitica)

(2) Termin: angioedema

ChPL: effetti indesiderati: […] Reazioni di ipersensibilità (orticaria, edema della laringe, angioedema, shock anafilattico)

UdP: effetti indesiderati: reazioni allergiche con: gonfiore di mani, piedi, caviglie, viso, labbra, lingua e/o gola (angioedema)

(3) Termin: anoressia

ChPL: anoressia

UdP: a) perdita dell’appetito (anoressia)

b) anoressia (mancanza o riduzione dell’appetito)

c) anoressia (disturbo del comportamento alimentare caratterizzato dalla mancanza o riduzione dell’appetito)

(4) Termin: asma

ChPL: Pazienti con asma 

UdP: a) Soffre di una malattia infiammatoria cronica con difficoltà alla respirazione (asma)

b) se soffre di asma (restringimento delle vie aeree inferiori con conseguenti difficoltà respiratorie)

(5) Termin: astenia

ChPL: Sindrome da astinenza, dolore, astenia, dolore toracico, […]

UdP: a) sensazione generale di debolezza (astenia)

b) astenia (mancanza di forza)

c) affaticamento

(6) Termin: broncospasmo

ChPL: Reazioni allergiche (per esempio dispnea, broncospasmo, […])

UdP: a) Ha sofferto di difficoltà respiratoria per riduzione dell’ampiezza delle vie aeree (broncospasmo)

b) difficoltà a respirare per restringimento dei bronchi (broncospasmo)

(7) Termin: carenza di glucosio-6-fosfato deidrogenasi

ChPL: Pazienti con carenza di glucosio-6-fosfato deidrogenasi 

UdP: Soffre di carenza di un enzima chiamato glucosio-6-fosfato deidrogenasi (una malattia ereditaria che porta ad un abbassamento nella conta dei globuli rossi)

(8) Termin: cefalea

ChPL: Come analgesico: cefalee […] ed altre manifestazioni dolorose di media entità, di varia origine.

UdP: a) dolori di varia origine e natura (mal di testa, […])

b) mal di testa (cefalea)

(9) Termin: depersonalizzazione

ChPL: sintomi inusuali a carico del SNC (come confusione, allucinazioni, depersonalizzazione, […]

UdP: sintomi molto rari del SNC come […], modifica della percezione della propria personalità (depersonalizzazione)

(10) Termin: dispnea

ChPL: reazioni allergiche (per esempio dispnea, broncospasmo, […])

UdP: respiro corto (dispnea)

(11) Termin: edema della laringe

ChPL: Reazioni di ipersensibilità (orticaria, edema della laringe, […])

UdP: a) gonfiore della laringe

b) gonfiore della gola (edema della laringe)

(12) Termin: emorragia

ChPL: emorragia

UdP: emorragia (sanguinamento)

(13) Termin: eritema multiforme

ChPL: Patologie della cute e del tessuto sottocutaneo: eritema multiforme, sindrome di Stevens Johnson, necrolisi epidermica, eruzione cutanea

UdP: condizione caratterizzata dalla comparsa di macchie rosse sulla pelle con aspetto a “occhio di bue” associate a prurito (eritema multiforme)

(14) Termin: insufficienza surrenalica

ChPL: I sintomi di insufficienza surrenalica […]

UdP: Ciò può essere un sintomo del fatto che le ghiandole surrenali producono ormone cortisolo in quantità insufficiente

(15) Termin: ipersecrezione bronchiale

ChPL: insufficienza respiratoria e affezioni polmonari croniche (particolarmente se accompagnate da ipersecrezione bronchiale)

UdP: insufficienza respiratoria e affezioni polmonari croniche, particolarmente se accompagnate da aumento della secrezione dei bronchi

(16) Termin: lombalgia

ChPL: lombalgia

UdP: mal di schiena (lombalgia)

(17) Termin: ottundimento mentale

ChPL: ottundimento mentale

UdP: confusione (ottundimento mentale)

(18) Termin: stipsi ostinata

ChPL: insufficienza respiratoria, stipsi ostinata

UdP: stitichezza di lunga durata (stipsi ostinata)

(19) Termin: tachicardia

ChPL: perdita di peso, tachicardia, tachipnea […]

UdP: a) battito cardiaco accelerato

b) incremento del battito cardiaco

c) aumento della frequenza del battito del cuore (tachicardia)

(20) Termin: tachipnea

ChPL: Successivamente i sintomi progrediscono e sono aggravati […], tachipnea

UdP: aumento della frequenza dei respiri (tachipnea)

5.1 Charakterystyka elementu upraszczanego

Ze względu na element upraszczany można wyróżnić dwie sytuacje. Pierwsza z nich dotyczy zachowania terminu specjalistycznego w UdP. Przytoczone przykłady pokazują, że terminy używane bez dodatkowych wyjaśnień w ChPL, a zatem w dokumentach przeznaczonych dla personelu medycznego, w dokumentach o charakterze użytkowym, jakimi są ulotki medyczne, ulegają uproszczeniom. Elementy upraszczane w UdP występują w niezmienionej (w stosunku do ChPL) postaci w dwóch pozycjach: bezpośrednio w treści głównej, jak w przykładach (1a), (1b), (3b), (3c), (4b), (5b), (7), (12) lub we wtrąceniu nawiasowym, jak w przykładach: (1c), (2), (3a), (4a), (5a), (6), (8b), (9), (10), (11b), (13), (16), (17), (18), (19c) oraz (20)12. Druga z wyróżnionych sytuacji odnosi się do opuszczenia w UdP terminów użytych w ChPL. W tym przypadku można zaobserwować – z jednej strony – oddanie w ulotce treści semantycznej terminu przy jednoczesnej eliminacji samej jednostki terminologicznej, jak w przykładach (5c), (8a), (11a), (14), (15), (19a) i (19b), natomiast – z drugiej strony – pominięcie terminu z tekstu wyjściowego wraz z pominięciem treści, tj. opuszczeniem w ulotce całego elementu odnoszącego się do terminu, np. w przypadku fragmentów zaadresowanych wyłącznie do personelu medycznego, które – z uwagi na zmianę odbiorcy – nie są obecne w UdP.

5.2. Charakterystyka elementu upraszczającego

Ze względu na element upraszczający – w ramach metod objaśniania terminów – uwzględniono wykorzystanie zarówno leksyki specjalistycznej, jak i ogólnej, nieterminologicznej. W pierwszym przypadku realizowany jest schemat: TS1  TS2, gdzie TS1 oznacza termin specjalistyczny użyty w ChPL, natomiast TS2 to termin specjalistyczny, użyty jako wyjaśnienie dla TS1 w UdP, np. w (5c), gdzie astenia (TS med.) zostaje zastąpiona przez affaticamento (TS med.), podobnie jak stipsi (TS med.) w przykładzie (18) przez stitichezza (CO TS med.). W odniesieniu do uproszczeń realizowanych za pomocą leksyki ogólnej można wyróżnić zasadniczo dwie sytuacje. Z jednej strony JTS / SNT są zastępowane leksemem ogólnym (nienacechowanym terminologicznie), jak confusione w (17), mal di testa w (8b), respiro corto w (10), gonfiore della gola w (11b), sanguinamento w (12) i mal di schiena w (16)13. Z drugiej strony JTS i SNT są upraszczane za pomocą definicji posługujących się słownictwem ogólnym z użyciem hiperonimów, np. sensazione generale di debolezza w (5), difficoltà a respirare per restringimento dei bronchi w (6), czy malattia infiammatoria cronica con difficoltà alla respirazione w (4a).

W podanych powyżej przykładach można dostrzec ponadto kilka strategii opisu terminu, w których stawia się nacisk na: i) konsekwencje/skutki choroby, jak w (7); ii) przyczyny, wprowadzone poprzez sformułowania dovuto/a, jak w (1b) i (1c) oraz przyimek per jak w (6); iii) objawy, wprowadzone bezpośrednio, jak w (2) oraz przy pomocy con, jak w (4a) i (4b) lub caratterizzato/a da jak w (13).

6. Wybrane tendencje i różnice dotyczące uproszczeń tego samego terminu

Obserwacja analizowanego materiału pozwoliła dostrzec kilka wykorzystywanych z dużą powtarzalnością technik upraszczania JTS/SNT14. W przypadku SNT o strukturze N+A jedną z głównych i najczęściej stosowanych strategii są uproszczenia przymiotnika (najczęściej określającego narząd dotknięty daną jednostką chorobową) poprzez użycie wyrażeń przyimkowych, np.: citolisi epatica -> grave danno al fegato; disfunzione delle valvole aortiche -> problemi alle valvole del cuore; infarto miocardico -> infarto del miocardio -> problemi al cuore15; colica addominale -> dolori allo stomaco; grave insufficienza renale -> grave riduzione della funzionalità dei reni.

Kolejną strategią jest użycie w objaśnieniach hiperonimów takich jak difficoltà, dolore, malattia i problemi, np.: epatite -> problemi al fegato; depressione respiratoria -> difficoltà a respirare; disuria -> difficoltà o dolore ad urinare. Analiza wykazała, iż nie zawsze dla tego samego JTS/SNT wykorzystywany jest ten sam hiperonim, np. depressione respiratoria wyjaśniana jest jako: difficoltà a respirare / difficoltà nella respirazione / problemi di respirazione. Zauważalne jest zatem wymienne użycie hiperonimów.

Można ponadto zaobserwować, że techniki upraszczania wykorzystują znaczenia danych formantów słowotwórczych; dla przykładu, formant -ite oznaczający zapalenie, najczęściej wyjaśniany jest przy pomocy objaśnień zbudowanych właśnie przy pomocy tego leksemu, jak np. epatite -> infiammazione del fegato; nefrite -> infiammazione dei reni; pancreatite -> infiammazione del pancreas. Nie jest to jednak reguła; analizowany materiał badawczy pozwolił bowiem wyróżnić sytuacje, w których terminy z formantem o tym samym znaczeniu są realizowane przy pomocy innych leksemów lub objaśnień, jak np. epatite -> problemi al fegato lub faringite -> mal di gola e disagio quando si deglutisce (faringite). Różnice w objaśnieniach w przypadku formantów posiadających swoje znaczenie można zaobserwować także dla użyć z formantem -algia, oznaczającym ból, np. lombalgia -> mal di schiena i mialgia -> dolori muscolari.

Na uwagę zasługuje ponadto stopień uszczegółowienia objaśnień w obrębie różnych, ale także tych samych UdP w ramach wyjaśnienia tego samego JTS/SNT, co najlepiej można zaobserwować na przykładach (3), (5), i (16).16 W (5), oprócz zabiegu różnego zastosowania wtrącenia nawiasowego (termin znajduje się raz w nawiasie, raz przed), na uwagę zasługuje treść przytoczonych objaśnień. Upraszczany termin astenia z jednej strony opisywany jest jako sensazione di debolezza, a z drugiej jako mancanza di forza, podkreślając tym samym przeciwstawny charakter leksemów debolezza (słabość) i forza (siła). Przykład (3) ilustruje, jak wychodząc od pierwszej – relatywnie ogólnej – definicji (3a), po ostatnią (3c) – użytkownik otrzymuje coraz więcej informacji dotyczących opisywanej jednostki chorobowej. Uproszczenie terminu tachicardia w (16) pokazuje stosowanie określeń bliskoznacznych dotyczących zwiększenia tempa – aumento, incremento i accelerazione.

7. Wnioski

Przeprowadzona analiza uwidoczniła działanie polegające na dostosowywaniu tekstu do rodzaju odbiorcy, biorąc pod uwagę terminy wysoce specjalistyczne. Przeanalizowane przykłady pokazały, iż JTS oraz SNT obecne w ChPL bez wyjaśnień, w UdP ulegają uproszczeniom za pomocą zróżnicowanych choć powtarzalnych metod, takich jak definicje, opisy, zastępowanie, itp. Analiza materiału podkreśliła brak ujednoliconych reguł w upraszczaniu, a co za tym idzie różnorodność wykorzystywanych technik. Ponadto różnice występują nie tylko w UdP dotyczących różnych leków, ale można je zauważyć także w obrębie tej samej UdP.

Bibliografia

Bąba, Stanisław, Stanisław Mikołajczak (1973) „Parenteza we współczesnej prozie polskiej (klasyfikacja i funkcje)”. [W:] Studia Polonistyczne. Vol. I.; 7–32.

Dyda, Anna (2021) Leggibilità e comprensibilità del linguaggio medico attraverso i testi dei foglietti illustrativi in italiano e in polacco. Berlin: Peter Lang.

Hoffmann, Lothar (1983) „Fachtextlinguistik”. [W:] Fachsprache. Vol. 2; 57–68.

Marcjanik, Małgorzata (1978) „Wtrącenia nawiasowe we współczesnej prasie”. [W:] Poradnik Językowy. Vol. 6; 261–268.

Pronińska, Aleksandra (2013) „Wzorzec gatunkowy a przekład specjalistyczny: analiza wybranych mechanizmów upraszczania języka w polskiej i włoskiej ulotce dla pacjenta”. [W:] Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica. Vol. 47; 33–45.

Puato, Daniela (2013) „Gli atti direttivi nei foglietti illustrativi dei medicinali tedeschi”. [W:] L’analisi linguistica e letteraria. Vol. 21(2); 155– 190.

Źródła internetowe

Agenzia Italiana del Farmaco (AIFA). https://www.aifa.gov.it/ [data dostępu: 10.10.2023].

Il dizionario della lingua italiana. Dostępny online: http://dizionario.internazionale.it [data dostępu: 10.10.2023].

Vocabolario Treccani. Dostępny online: http://www.treccani.it/vocabolario/ [data dostępu: 10.10.2023].

1 Publikacja została dofinansowana ze środków programu „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza” w Uniwersytecie Jagiellońskim.

2 Określenia „zwykły odbiorca” oraz „niespecjalista” używane są wymiennie na oznaczenie przeciętnego użytkownika języka nieposiadającego wykształcenia medycznego.

3 Jak podkreśla Puato (za: Hoffmannem 1983), zdaniem niektórych badaczy UdP adresowane są do dwóch kategorii odbiorców: pacjenta i personelu medycznego. Adresatem aktów dyrektywnych byłby pacjent, natomiast akty asertywne, w tym te obecne we fragmentach dotyczących składu, skutków ubocznych i interakcji, adresowane miałyby być do personelu medycznego (Puato 2013: 158).

4 „Drabina analgetyczna” stanowi opracowany przez WHO w 1986 roku (później systematycznie modyfikowany) schemat stosowania leków przeciwbólowych w zależności od stopnia nasilenia bólu. Środki przeciwbólowe, pogrupowane według stopnia natężenia bólu, obejmują trzy poziomy: I stopień dotyczy leków nieopioidowych, stosowanych w terapii łagodnego bólu o niewielkim natężeniu, w skład których wchodzą paracetamol i niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ); II stopień wymaga zastosowania analgetyków z grupy słabych leków opioidowych, takich jak tramadol lub kodeina; III stopień drabiny analgetycznej dotyczy silnych leków opioidowych, jak morfina, buprenorfina, stosowanych (często w połączeniu ze środkami nieopioidowymi) przy bólu o dużym natężeniu.

5 Wszystkie uwzględnione w korpusie dokumenty źródłowe pochodzą z oficjalnej strony Włoskiej Agencji Leków (Agenzia Italiana del Farmaco).

6 Nie uwzględniono zatem jednowyrazowych terminów takich jak, dla przykładu, laringe, miocardio, gdy były użyte w tekście jako terminy anatomiczne, natomiast wzięto pod uwagę utworzone z ich udziałem syntagmy terminologiczne odnoszące się do stanów chorobowych, odpowiednio, edema della laringe, infarto del miocardio, itp.

7 Weryfikacja słownikowa objęła zarówno terminy jednowyrazowe, jak i wielowyrazowe, przy czym w przypadku tych ostatnich tylko część z nich była odnotowana w słownikach językowych, zwykle w części artykułu hasłowego odnoszącej się do przykładów i wyrażeń nawiązujących do użycia wyrazu hasłowego, pozostałe wymagały dodatkowej weryfikacji w oparciu o słowniki specjalistyczne.

8 W badaniu wykorzystano system kwalifikatorów słownikowych opracowany przez Tullio De Mauro i zastosowany w słowniku Il dizionario della lingua italiana. W przypadku innych słowników, np. Vocabolario Treccani, informacje potwierdzające specjalistyczny charakter leksemu wynikają bezpośrednio z definicji zakresowej (np. dla leksemu cifoscoliosi informacja o użyciu terminu w języku medycznym zawarta została w treści definicji: „nel linguaggio medico, deviazione della colonna vertebrale con curva a convessità rivolta in senso posteriore e laterale”).

9 Leksemy weryfikowane w słowniku De Mauro są zasadniczo opatrzone kwalifikatorem specjalistycznym (TS) i dziedzinowym (med. lub psic., neurol., fisiol., biol.).

10 W kategorii JTS oznaczonych w słowniku kwalifikatorem specjalistycznym (TS) wyróżnione zostały dwie sytuacje. Pierwsza z nich obejmuje 126 JTS opatrzonych wyłącznie kwalifikatorem tematycznym: jednodziedzinowym, typu TS med. (np. acidosi, artralgia, dispnea), TS psic. (np. allucinazione, ansia, delirio) lub wielodziedzinowym, typu TS neurol., med. (np. epilessia, ipercinesia, ipertonia), TS fisiol., med. (np. orripilazione, tachipnea, vasodilatazione), TS biol., med. (ipertrofia, iperplasia, necrosi). Druga sytuacja obejmuje 33 JTS, które oprócz kwalifikatora tematycznego dodatkowo są oznaczone kwalifikatorem frekwencyjnym lub kwalifikatorem (CO), który wskazuje na przynależność leksemu do tzw. „słownictwa wspólnego” (obejmującego leksemy znane rodzimym użytkownikom języka, posiadającym średnie wykształcenie, niezależnie od wykonywanego zawodu). W tej grupie znalazły się: leksemy oznaczone kwalifikatorem CO (np. AIDS, diarrea, disidratazione, emicrania, inappetenza, intossicazione, ipertensione, ipotensione, lesione, malnutrizione, nevralgia, obesità, orticaria, ostruzione, palpitazione, sottopeso, tossicodipendenza, trauma, tremore, ulcera, ustione, vescica) oraz leksemy oznaczone kwalifikatorem frekwencyjnym – jako często używane (np. coma, infarto, infezione, influenza) i – jako rzadko używane (np. collasso, convulsione, frattura, infarto, singhiozzo, tumore, vertigine). Wyodrębnienie – w ramach JTS z kwalifikatorem specjalistycznym (TS) – dwóch kategorii wynika z przyjętego w badaniu założenia, że charakter terminu (frekwencja użycia oraz przynależność do słownictwa wspólnego) może mieć wpływ na decyzje dotyczące wprowadzenia uproszczeń w tekście adresowanym do zwykłego użytkownika lub pozostawianie określonych terminów bez objaśnień.

11 Ze wszystkich wyekscerpowanych terminów akronimicznych w słownikach językowych standardowo odnotowywany jest tylko termin AIDS.

12 W analizowanym korpusie tekstowym zdecydowanie dominuje sytuacja z terminem użytym w nawiasie, co sugeruje jego drugorzędny charakter w stosunku do tekstu (może zostać usunięty), zważywszy na fakt, że wtrącenia nawiasowe „służą uzupełnianiu wypowiedzi szczegółami mniej istotnymi, lecz niekiedy koniecznymi dla jej zrozumienia (...)” (Bąba, Mikołajczak 1973: 14). Podobnie Małgorzata Marcjanik jako prymarną cechę wtrąceń podaje „upodrzędnienie danej informacji w stosunku do poprzedzającego kontekstu” (1978: 267).

13 W tej grupie obserwowalna jest swoista gradacja, którą można zilustrować za pomocą przykładu (11), gdzie termin edema della laringe (TS med.) w UdP został uproszczony jako gonfiore della laringe (tj. w zakresie terminu edema), a także gonfiore della gola (tj. w zakresie terminów współtworzących SNT edema i laringe).

14 Opisem technik dotyczących upraszczania terminów specjalistycznych występujących w UdP zajmuje się m.in. Dyda (2021).

15 Niniejszy przykład ilustruje ponadto gradacje uproszczenia: przymiotnik miocardico w pierwszej kolejności zostaje uproszczony poprzez wskazanie narządu za pomocą wyrażenia przyimkowego del miocardio, a następnie sam rzeczownik określający narząd (miocardio) zostaje dodatkowo zastąpiony powszechnie znanym leksemem cuore.

16 W przypadku terminu anoressia objaśnienia zostały zebrane w obrębie tej samej UdP, natomiast objaśnienia pozostałych przedstawionych terminów pochodzą z UdP różnych leków.

Received:

11.09.2023

Reviewed:

21.04.2024

Accepted:

30.05.2024