Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2025.26.5

ISSN 2299–7164

Vol. 26 (2025)

Special Issue

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Aleksander Gomola

Uniwersytet Jagielloński, Wydział Filologiczny

a.gomola@uj.edu.pl

ORCID: 0000-0002-3929-2210

Przekład terminologii medycznej i psychoterapeutycznej
– analiza wybranych przykładów z angielsko-polskich tłumaczeń publikacji dotyczących teorii poliwagalnej
oraz jej zastosowania w psychoterapii1

Translation of Medical and Psychotherapeutic Terminology:
An Analysis of Selected English-Polish Translation Examples
in Publications on Polyvagal Theory and Its Application in Psychotherapy

Abstract

The article examines, in semasiological and onomasiological perspectives, selected examples of English-to-Polish translation of medical and psychotherapeutic terminology related to the polyvagal theory and its application in psychotherapy. The analysis is based on translations of three medical monographs by Stephen W. Porges and three psychotherapeutic textbooks by Deb Dana. The findings indicate that the development of Polish equivalents for English terminology related to polyvagal theory and its associated psychotherapeutic techniques was largely achievable with close semantic and morphological correspondence to the source terms. This equivalence was facilitated by the similarity of morphological rules between the source and target languages, the high degree of isomorphism in semantic fields across both languages, and the pre-existing medical terminology available in Polish. In some cases, the target terms were created through borrowings, explicitation, and modifications of conceptualization.

Keywords: acronyms, medical terminology, medical translation, polyvagal theory, psychotherapeutic terminology

Słowa kluczowe: akronimy, terminologia medyczna, przekład medyczny, teoria poliwagalna, terminologia psychoterapeutyczna

1. Cel pracy

Terminologia stanowi kluczowy aspekt pracy tłumacza medycznego będący często przedmiotem zainteresowania polskiego przekładoznawstwa (Badziński 2018; Džuganová 2018; Karwacka 2016; Kościałkowska-Okońska 2015 i 2017; Librowska et al. 2018; Zarzycki 2016). Poniższy artykuł wpisuje się w ten nurt badań i omawia propozycje ekwiwalentów terminologicznych w pierwszych angielsko-polskich tłumaczeniach monografii opisujących teorię poliwagalną oraz bazujących na niej tłumaczeniach podręczników psychoterapeutycznych z częściowym uwzględnieniem perspektywy semazjologicznej i onomazjologicznej. Ze względu na szczupłość miejsca ograniczono się tylko do kilku przykładów takich rozwiązań, koncentrując się na ich uwarunkowaniach, przemawiających za nimi racjach i konsekwencji dla odbiorców tekstu.

2. Teoria poliwagalna

Teoria poliwagalna amerykańskiego psychofizjologa Stephena W. Porgesa modyfikuje dotychczasowy paradygmat neurofizjologiczny zakładający dychotomię autonomicznego układu nerwowego dzielącego się na część współczulną i przywspółczulną, proponując jego trójpodział (stąd jej nazwa) na część współczulną oraz dwie gałęzie nerwu błędnego w części przywspółczulnej: szlak błędny grzbietowy prowadzący starsze ewolucyjnie (występujące już u gadów), niezmielinizowane włókna nerwu błędnego oraz szlak błędny brzuszny tworzony przez zmielinizowane włókna tego nerwu charakterystyczne dla ssaków. W wyniku działania neurocepcji (nieświadomego „zmysłu bezpieczeństwa”, którego istnienie postuluje teoria) reakcjami ludzi jako ssaków kieruje układ współczulny lub któraś z gałęzi nerwu błędnego układu przywspółczulnego. Neurocepcja bezpieczeństwa pozwala działać nerwowi błędnemu brzusznemu stymulującemu zaangażowanie społeczne; neurocepcja niebezpieczeństwa wywołuje reakcję walki lub ucieczki inicjowaną przez układ współczulny; neurocepcja zagrożenia dla życia i sytuacji, gdy niemożliwe są walka lub ucieczka, uruchamia działanie nerwu błędnego grzbietowego, a reakcją jest wówczas znieruchomienie i całkowita bierność, rodzaj „pozorowania śmierci” charakterystyczny dla reagujących na niebezpieczeństwo gadów (Porges [2017] 2020).

Teoria poliwagalna spotkała się z zainteresowaniem psychoterapii, ponieważ zdaniem wielu psychoterapeutów wyjaśnia przekonująco na gruncie neurofizjologii wiele reakcji i zaburzeń będących przedmiotem leczenia psychoterapeutycznego, w tym zespół stresu pourazowego (PTSD). Okazuje się także pomocną podstawą teoretyczną w leczeniu zaburzeń wchodzących w skład spektrum autyzmu (Porges [2017] 2020: 89–91, 222–227; Porges [2021] 2023: 285–318) oraz w psychologii rozwojowej (Sanders, Thompson 2022).

Publikację polskich tłumaczeń prac Porgesa oraz autorów wykorzystujących teorię poliwagalną w psychoterapii rozpoczęło w 2020 roku Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, które postanowiło przybliżać systematycznie tę teorię i możliwości jej zastosowania polskim odbiorcom. Do tej pory ukazały się między innymi trzy monografie Porgesa ([2017] 2020, [2011] 2021, [2021] 2023) oraz trzy podręczniki amerykańskiej psychoterapeutki bazującej w swojej pracy na teorii poliwagalnej, Deb Dany ([2018] 2020, [2020] 2021, [2021] 2022).

To przedsięwzięcie wydawnicze wiązało się z koniecznością stworzenia spójnej i konsekwentnej polskiej wersji terminologii na potrzeby powyższych tłumaczeń. Najwłaściwszą strategią tłumaczeniową wydawała się zasada tłumaczenia funkcjonalnego, tak jak je definiuje Christiane Nord; tekst miał pełnić funkcję komunikacyjną z istotną rolą terminu jako jednostki tłumaczeniowej (Nord 2009). Strategię i rozwiązania translatorskie warunkowało także zlecenie przekładu (translation brief; Nord 2016) wskazujące jego potencjalnych odbiorców.

Monografie Porgesa to teksty medyczne, a równocześnie – ponieważ teoria poliwagalna wprowadza nowe domeny pojęciowe – terminy stosowane przez jej autora to niejednokrotnie neosemantyzmy lub neologizmy. Należało zatem znaleźć dla takich terminów ekwiwalenty precyzyjnie i jednoznacznie oddające ich znaczenie. W przekładach prac Dany tłumacz stał przed innego rodzaju problemem. Publikacje tej autorki to podręczniki psychoterapeutyczne adresowane zarówno do psychoterapeutów, jak i ich klientów, w których wykorzystuje ona pojęcia i perspektywę teorii poliwagalnej, uzupełniając je o własne terminy, często o charakterze metafor, pozwalające przenieść ją na poziom praktyczny. Stąd zadaniem tłumacza było stworzenie „poręcznych” ekwiwalentów takich terminów, aby mogli z nich korzystać również polscy psychoterapeuci oraz ich klienci. Poniżej omawiam rozwiązania terminologiczne zastosowane w odniesieniu do wybranych przykładów terminów z każdego z tych gatunków tekstu.

3. Tworzenie terminologii teorii poliwagalnej

Teoria poliwagalna jest teorią medyczną, co oznacza, że tłumacz ma ułatwione zadanie ze względu na istniejącą w polszczyźnie terminologię medyczną, którą w większości wypadków (miana anatomiczne, procesy fizjologiczne, itp.) wystarczyło należycie zastosować i która nie wymaga komentarza. Pojawiają się w niej jednak także terminy swoiste i najważniejsze z nich przedstawia Tabela 1. Tworząc ich ekwiwalenty, należało wziąć pod uwagę aspekt onomazjologiczny proponowanego rozwiązania (odpowiedniość domen pojęciowych w języku źródłowym i docelowym) oraz semazjologiczny (czy proponowany ekwiwalent jest precyzyjny i dokładnie oddaje termin oryginalny).

Tabela 1. Wybrane angielskie i polskie terminy stosowane w teorii poliwagalnej

autonomic balance

równowaga autonomiczna

autonomic state

stan autonomiczny

biological imperative

imperatyw biologiczny

biological rudeness*

prymitywizm biologiczny

co-regulation

koregulacja

connectedness*

poczucie połączenia (więzi) z innymi

face-hart connection

połączenie twarz-serce

listening project protocol*

protokół słuchania terapeutycznego

neural exercise

gimnastyka neuronalna

neural expectancy

oczekiwanie neuronalne

neural platform

platforma neuronalna

neuroception

neurocepcja

self-regulation

samoregulacja

shutdown*

zamknięcie się/zawieszenie się

social engagement system

układ zaangażowania społecznego

vagal brake*

hamulec wagalny

vagal paradox*

paradoks wagalny

vagal tone*

napięcie błędne (wagalne)

vagal* tone withdrawal

wycofanie napięcia błędnego

Jak pokazano w Tabeli 1., wiele rozwiązań nie nastręczało trudności tłumaczowi, reguły zaś polskiej morfologii i łączliwości wyrazów pozwalały bez trudu stworzyć polskie ekwiwalenty na drodze kombinacji dostępnych w polszczyźnie elementów (autonomic balance – równowaga autonomiczna; neural expectancy – oczekiwanie neuronalne itp.). Dotyczy to również kluczowego dla tej teorii neologizmu neuroception; to złożenie zbudowane jest z afiksów występujących także w polszczyźnie i dlatego konstrukcja ekwiwalentnego terminu, zarówno pod względem formy, jak i znaczenia, nie stanowiła problemu. W przypadku każdego z powyższych terminów mamy dużą izomorficzność domen pojęciowych w języku źródłowym i docelowym, dzięki czemu zastosowany ekwiwalent terminologiczny opisywać będzie jednoznacznie takie samo pojęcie w języku docelowym. Pojawiły się jednak terminy bardziej problematyczne (zaznaczone w tabeli asteryskiem) omówione niżej.

biological rudeness (Porges 2017: 8): prymitywizm biologiczny (Porges 2020: 36)2. Ten termin opisuje będący wynikiem ewolucji autonomiczny stan defensywny pojawiający się u ssaków jako zwierząt społecznych (a zatem i u ludzi), gdy drugi osobnik lekceważy sygnały zaangażowania społecznego lub zdradza wrogie zamiary (Porges 2020: 36). Mamy tu zatem do czynienia z nową domeną pojęciową, specyficzną dla teorii poliwagalnej, którą oddano za pomocą polisemicznego angielskiego terminu rudeness (“niegrzeczność”, “obcesowość”, ale także “prymitywność”) streszczającego oba aspekty takiego zachowania, to znaczy jego głębokie korzenie ewolucyjne oraz „obcesowość” osobnika, gdy nie spotyka się z przychylnym przyjęciem. Ponieważ kontekst, w jakim pojawia się ten termin, częściej odnosi się do naszego dziedzictwa ewolucyjnego aniżeli do konkretnej formy tego zachowania, dla tej nowej domeny pojęciowej wybrano termin prymitywizm biologiczny. Niestety, nie jest on do końca fortunny semazjologicznie i to z dwóch powodów. Po pierwsze, jako element polskiej leksyki ma bardzo ogólne i często niedookreślone znaczenie odnoszące się do niskiego stanu rozwoju czegoś lub kogoś. Po drugie, jest to, jak wiadomo, termin z dziedziny sztuki oznaczający sztukę naiwną. Dlatego jego właściwe rozumienie w kontekście teorii poliwagalnej wymaga znajomości jej podstawowych twierdzeń i nie może być wywiedzione wyłącznie na podstawie ogólnej kompetencji językowej.

connectedness (Porges 2017: 9): poczucie połączenia (więzi) z innymi (Porges 2020: 33). Connectedness to termin częsty w języku angielskim, mogący mieć mniej lub bardziej techniczne znaczenie, zależnie od typologii tekstu. Patrząc z perspektywy semazjologicznej, widzimy jego pokrewieństwo znaczeniowe do takich angielskich słów jak loneliness lub happiness oznaczających określony, odczuwany przez jednostkę stan psychiczny, przy czym wyróżnikiem morfologicznym tego pozostawania w określonym stanie jest sufiks –ness. Polska morfologia nie jest w tym wypadku tak produktywna jak angielska i jedyne możliwe rozwiązanie to ekwiwalent wielowyrazowy, międzyjęzykowa parafraza słowotwórcza, co niestety skutkuje pewną rozwlekłością translatu, ilekroć ten termin pojawia się w tekście.

listening project protocol (Porges 2017: 16): protokół słuchania terapeutycznego (Porges 2020: 34). Angielskie project w tym terminie jest przykładem „wszędobylstwa” tego rzeczownika we współczesnej angielszczyźnie, nie wyłączając tekstów specjalistycznych. Zastosowanie ekwiwalentu projekt nie byłoby w tym wypadku pożądanym rozwiązaniem, nie tylko ze względów łącznościowo-stylistycznych, ale także dlatego, że projekt w wyniku interferencji rozplenił się w tłumaczeniach i przeniknął do polszczyzny, wypierając jego często właściwszy ekwiwalent przedsięwzięcie, i pojawia się zdecydowanie zbyt często. Ponieważ termin listening project protocol jest wariantem nazwy procedury terapeutycznej w leczeniu autyzmu opartej na teorii poliwagalnej, zastosowano w jego tłumaczeniu eksplicytację, zostawiając w nawiasie nazwę oryginalną, konieczną jako wskazówka dla psychoterapeutów pragnących stosować tę procedurę (Porges 2020: 34).

shutdown (Porges 2017: 10): zamknięcie się/zawieszenie się (Porges 2020: 33). Także w tym wypadku mamy do czynienia z nowym pojęciem oznaczającym wspomnianą wcześniej reakcję organizmu poddanego działaniu nerwu błędnego grzbietowego, odpowiadającą zachowaniu gadów; może ona przejawiać się u ludzi dysocjacją i omdleniem wazowagalnym (Porges 2020: 22–23, 33–34). Zastosowane rozwiązanie w postaci dwóch polskich ekwiwalentów wynikało ze względów semazjologicznych i podyktowane było tym, że w niektórych miejsca tłumaczonego tekstu należało odróżnić zamknięcie się (w sobie) w potocznym rozumieniu tego wyrażenia w polszczyźnie (‘głębokie zamyślenie’, ‘niechęć kontaktowania się z otoczeniem’ itp.) niepowiązanym z traumą, któremu nie towarzyszą żadne zaburzenia fizjologiczne, od traumatycznego zamknięcia się będącego przede wszystkim reakcją fizjologiczną na zagrożenie życia mogącą manifestować się przez bradykardię i bezdech. Aby uniknąć tej dwuznaczności, zastosowano w niektórych kontekstach ekwiwalent zawieszenie się. Innymi słowy, konieczność zachowania precyzji wywodu wzięła górę nad zasadą „jeden termin = jeden ekwiwalent”.

vagal brake/paradox/tone (Porges 2017: 30–31): hamulec/paradoks wagalny, ale napięcie błędne (wagalne) (Porges 2020: 24, 29, 32). Z pewną niekonsekwencją mamy do czynienia także w tłumaczeniu przymiotnika vagal, którego ekwiwalentami w omawianym wypadku są przymiotniki wagalny lub błędny. Ten drugi termin wydaje się właściwszy i wystarczający, chociażby dlatego, że w angielsko-polskich tłumaczeniach tekstów medycznych stanowi zawsze ekwiwalent vagal, ilekroć mowa o nerwie błędnym (vagal nerve, vagus = nerw błędny). Czy zatem zasadne jest jego dublowanie w formie pożyczki? Odpowiadając na to pytanie, należy zwrócić uwagę, że wagalny został już „przemycony” do polszczyzny w nazwie samej teorii. Równocześnie odbiorca translatu może się domyślić, że ten przymiotnik, połączony z formantem poli– w nazwie teorii jest z nią ściśle powiązany, co oznacza, że jego pojawienie się w tekście sygnalizuje termin będący jej częścią. Taki właśnie zamysł przyświecał stosowaniu ekwiwalentu wagalny w przekładzie; pojawia się on zawsze w kontekście postulatów teorii poliwagalnej dotyczących reakcji psychofizjologicznych, za które odpowiada któraś z gałęzi nerwu błędnego. Dotyczy to zwłaszcza terminów paradoks wagalny i hamulec wagalny. Natomiast wariantywność błędny/wagalny stosowana jest w odniesieniu do zjawiska napięcia błędnego/wagalnego serca znanego w medycynie wcześniej (stąd zasadność ekwiwalentu napięcie błędne), które jednak, zgodnie z teorią poliwagalną, ma istotniejsze znaczenie dla naszego dobrostanu psychofizycznego, niż dotąd sądzono (i dlatego, aby nadać nową, wyższą rangę temu zjawisku, pojawia się ekwiwalent napięcie wagalne).

Podsumowując, możemy powiedzieć, że stworzenie polskich ekwiwalentów dla angielskiej terminologii teorii poliwagalnej wymagało uwzględnienia zarówno perspektywy onomazjologicznej (teoria wprowadza nowej pojęcia wymagające nazwania), jak i semazjologicznej (zakresy znaczeniowe terminów angielskich oraz ich najbliższych elementów leksykalnych w polszczyźnie nie zawsze pokrywały się ze sobą, co wymagało modyfikacji tych drugich). Poniżej przedstawiono propozycje i uzasadnienie ekwiwalentów terminów pojawiających się w psychoterapeutycznym zastosowaniu tej teorii.

4. Ekwiwalenty terminologiczne technik terapeutycznych opartych na teorii poliwagalnej

Terminy w tekstach specjalistycznych pozostają zazwyczaj znane tylko znawcom danej dziedziny. Wyjątkiem są popularyzowane obszary wiedzy (kosmologia, astronomia, genetyka, teoria ewolucji itp.), kiedy takie terminy przedostają się do szerszego obiegu językowego i, jeśli zadomowiły się już w języku źródłowym, ich tłumaczeniu mogą towarzyszyć przekłamania lub trudności. Przykładem przekłamania jest peryfraza Czarny Ląd będąca niefortunnym tłumaczeniem angielskiego terminu Dark Continent przedstawiającego Afrykę jako kontynent „mroczny” i „nieprzenikniony”, gdyż tak należałoby oddać w tym wypadku przymiotnik dark (Bańko 2005: 48). Zastosowanie ekwiwalentu czarny oddającego zupełnie inny fragment pola semantycznego angielskiego przymiotnika wypaczyło całkowicie sens tego terminu. Przykładem trudności może być z kolei angielski neosemantyzm Big Crunch stanowiący w angielskich tekstach kosmologicznych przeciwieństwo neosemantyzmu Big Bang i oznaczający możliwy scenariusz końca wszechświata, gdy cała materia pod wpływem grawitacji znowu zbiegnie się w jednym punkcie. Big Bang ma swój polski ugruntowany ekwiwalent neosemantyczny Wielki Wybuch, natomiast rzeczownik crunch nie poddaje się tak łatwo zgrabnemu tłumaczeniu i może mieć kilka różnych ekwiwalentów: Wielki Kolaps, Wielka Zapaść, Wielki Kres i Wielki Krach, a nawet Wielki Skurcz.

Przesunięcia znaczeniowe zauważamy także w terminach przedostających się do szerszego obiegu wywodzących się z nauk humanistycznych. Pomijając przysłowiową filozofię niemiecką, wspomnijmy klasyczny przykład z psychoterapii (psychoanalizy), a mianowicie freudowską triadę ego–id–superego. Freud w swoich tekstach posługiwał się terminami niemieckimi (das Es, Ich i Über-Ich), które w przekładach angielskich zastąpiono terminami łacińskimi, wypaczając do pewnego stopnia ich pierwotne znaczenie. W polskich tłumaczeniach Freuda publikowanych do lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku w kontekście prac anglojęzycznych przyjęto także tę samą łacińską triadę (która również utrwaliła się w powszechnej świadomości) i dopiero od niedawna zastępowana jest ona dokładniejszymi ekwiwalentami: to, ja i nad-ja.

Psychoterapia oparta na teorii poliwagalnej nie zyska chyba takiej sławy jak psychoanaliza, niemniej tłumacząc podręczniki psychoterapeutyczne autorstwa Deb Dany, najbardziej znanej jak dotąd w kręgu anglosaskim terapeutki wykorzystującej tę teorię, należało mieć świadomość, że będą one wykorzystywane przez polskich psychoterapeutów oraz ich klientów. Należało zatem zadbać o taki dobór terminów, by nie tylko oddawały precyzyjnie intencje autorki, ale także sprawdzały się w pracy terapeutycznej prowadzonej w języku polskim.

Podręczniki psychoterapeutyczne to specyficzny rodzaj tekstu specjalistycznego przekazujący konkretne informacje, ale zarazem odwołujący się do wyobraźni i emocji odbiorcy. Posługując się zgrubną, ale adekwatną w tym miejscu klasyfikacją Kathariny Reiss, możemy je uznać za kombinację tekstu informacyjnego i operatywnego (Reiss 2004: 164). Istnieje także inna zasadnicza różnica między terminami stosowanymi w teorii poliwagalnej a terminologią pojawiającą się w odwołujących się do niej technikach terapeutycznych. Te pierwsze mają ugruntowanie empiryczne i nawet jeśli przybierają formę częstej w tekstach naukowych metafory pojęciowej (Shuttleworth 2021: 9–19; Lakoff, Johnson [1980] 1988), jak na przykład hamulec wagalny, służy ona zwerbalizowaniu obiektywnie istniejącego, mierzalnego zjawiska. Ta druga obejmuje często metafory pojęciowe będące konceptualizacjami pewnych postulowanych, lecz niekoniecznie obiektywnie istniejących zjawisk. Innymi słowy, za pomocą odpowiednich technik badawczych można zweryfikować istnienie hamulca wagalnego, o którym pisze Porges, natomiast drabina autonomiczna jako jeden z kluczowych terminów stosowanych przez Danę jest tylko subiektywną propozycją psychoterapeutki mającą wyjaśniać stany fizjologiczne jednostki, niemierzalną i nieweryfikowalną empirycznie.

Tabela 2. Terminy stosowane w praktyce psychoterapeutycznej opartej na teorii poliwagalnej

autonomic ladder

drabina autonomiczna

autonomic patterns

wzorce autonomiczne

autonomic sense of home

autonomiczne poczucie zadomowienia

*dorsal vagal / ventral vagal (pathway, circuit, response, itp.)

błędny grzbietowy / błędny brzuszny (szlak, doświadczenie, obwód, itp.)

*glimmers

przebłyski

*happy/happiness

szczęśliwy/szczęście

*solitude/loneliness

samotność/osamotnienie

W Tabeli 2. zebrano wybrane terminy angielskie z prac Dany oraz ich polskie ekwiwalenty. Podobnie jak w przypadku Tabeli 1., widzimy, że zasadniczo terminy polskie zachowują pełnię znaczenia oraz konceptualizację terminu oryginalnego, co ilustrują trzy pierwsze pozycje w tabeli. Jednak w niektórych sytuacjach zachowanie sensu oryginalnego terminu wymagało zmiany konceptualizacji albo też wprowadzony ekwiwalent pociągał za sobą inne konsekwencje. Przyjrzyjmy się po kolei takim skutkującym zmianami rozwiązaniom.

dorsal vagal/ventral vagal (pathway, circuit, response, itp.) (Dana 2018: 19): błędny grzbietowy/błędny brzuszny (szlak, doświadczenie, obwód, itp.) (Dana 2020: 39). Patrząc z perspektywy semazjologicznej, możemy powiedzieć, że polskie ekwiwalenty tych powiązanych terminów źródłowych są poprawne, trzeba jednak zwrócić uwagę na subtelną różnicę między oryginałem a tłumaczeniem dotyczącą ich odbioru przez klientów odpowiednio angielskich i polskich. Angielskie dorsal, ventral i vagal to latynizmy o zastosowaniu ściśle medycznym, a ich stosowanie przez psychoterapeutę w trakcie sesji nobilituje daną technikę psychoterapeutyczną, nadając jej wyższy status i niejako ją unaukowiając (podobną rolę odgrywała w psychoanalizie wspomniana wcześniej triada id–ego–superego). Polski klient zobaczy i usłyszy terminy brzmiące bardziej swojsko (nawet jeśli nie są oczywiste i nie należą do jego codziennego języka). Tym samym polskie ekwiwalenty zostały częściowo pozbawione nimbu naukowości. Dlaczego jednak w takim razie nie zastosować i w polskim przypadku latynizmu w postaci rozwiązania „szlak wagalny grzbietowy” i podobnych? Na przeszkodzie stoją w tym wypadku istniejące już polskie miana anatomiczne – nerw błędny brzuszny i nerw błędny grzbietowy, którymi należało się posłużyć jako jedynymi zasadnymi odpowiednikami terminologicznymi.

happy/happiness (Dana 2018: 165): szczęśliwy/szczęście (Dana 2020: 199). Pojawiający się tu termin angielski (ponieważ ten przymiotnik ma tu znaczenie terminologiczne) to egzemplifikacja dobrze znanego problemu semazjologicznego w przekładzie angielsko-polskim, a mianowicie częstego stosowania w tym pierwszym języku przymiotnika happy i jego derywatów opisujących znacznie szersze pole semantyczne. Trafnie przedstawił ten problem z perspektywy natywnego użytkownika języka polskiego zmuszonego komunikować się w języku angielskim Stanisław Barańczak:

Przymiotnika „szczęśliwy” nie używa się w naszym języku z tą z lekka zatrważającą częstotliwością, z jaką używa go przeciętny Amerykanin. (…) Przymiotnik „szczęśliwy” ma w polszczyźnie sens znacznie węższy; jest w zasadzie zarezerwowany dla rzadkich stanów dogłębnej błogości lub całkowitej satysfakcji, jaką sprawić nam mogą rzeczy poważne w rodzaju odwzajemnionej miłości, udanego małżeństwa, osiągnięcia celów pracy, znalezienia sensu w życiu itp. (1990: 196)

Deb Dana posługuje się w swoich podręcznikach przymiotnikiem happy również „z lekka zatrważającą częstotliwością”, aby przekonać odbiorcę o skuteczności proponowanych przez siebie technik. Teoretycznie, jeśli chcielibyśmy uniknąć przedstawionego przez Barańczaka zgrzytu semazjologicznego, należałoby zastąpić ten przymiotnik ekwiwalentem o węższym znaczeniu, trudno jednak o taki przymiotnik w polszczyźnie wolny od innych niepożądanych konotacji. Ponadto wydaje się, że takie rozwiązanie wypaczałoby intencje autorki, łamiąc zasadę lojalności będącą istotnym elementem strategii tłumaczenia funkcjonalnego proponowanej przez Nord (2009: 185). Kierując się tą lojalnością, zdecydowano się zatem również na takie wątpliwe w polszczyźnie rozwiązania stylistyczne jak „chwile szczęścia błędnego brzusznego” (moments of ventral vagal happiness) (Dana 2020: 153; Dana 2021: 150).

solitude/loneliness (Dana 2021: 50–52): odosobnienie/samotność (Dana 2022: 68–71). Problemem związanym z tą parą terminów były także różnice semazjologiczne dotyczące zakresu pól semantycznych wyrazów angielskich oraz ich najbliższych polskich ekwiwalentów. W angielszczyźnie te pola są rozłączne i opisują dobrowolną (solitude) lub niedobrowolną (loneliness) samotność, natomiast w polskich rzeczownikach samotność i odosobnienie pola te zachodzą na siebie i każdy z tych rzeczowników może mieć nacechowanie pozytywne lub negatywne. Ponieważ autorka bardzo wyraźnie rozróżnia oba terminy, w tłumaczeniu zastosowano eksplicytację rozdzielającą te nacechowania i dla solitude przyjęto odosobnienie jako dobrowolne i pozytywne przebywanie w pojedynkę, natomiast dla loneliness zarezerwowano samotność.

glimmers (Dana 2018: 66): przebłyski (Dana 2020: 89). Poszukiwanie ekwiwalentu dla tego terminu także wymagało uwzględnienia perspektywy zarówno onomazjologicznej, jak i semazjologicznej. W swojej technice psychoterapeutycznej Dana odwołuje się do chwil relaksacji towarzyszących stanowi „autonomicznego pobudzenia błędnego brzusznego” i takie pojęcie relaksacji opisuje terminem glimmers (‘iskry’). Przyjęto dla niego ekwiwalent przebłyski, ponieważ ten termin lepiej denotuje w języku polskim pojęcie zamierzone przez Danę. Jednakże w kolejnej książce autorka rozbudowała swoją koncepcję stanu autonomicznego i wprowadziła powiązany z glimmer termin glow w formie wyrażenia „from glimmers to glow” (dosł. ‘od iskier do żaru’) mającego oznaczać kumulowanie w sobie energii błędnej brzusznej (Dana 2020: 110). Konieczność konsekwentnego stosowania raz przyjętego terminu sprawiła, że polski ekwiwalent, który należało zastosować w tłumaczeniu kolejnej książki Dany, czyli „od przebłysków do żaru” (Dana 2021: 118), jest do pewnego stopnia ułomny, ponieważ „przebłyski” nigdy nie prowadzą do „żaru”. Niestety, takie są nieprzewidziane skutki przyjęcia wcześniej określonego rozwiązania terminologicznego.

5. Terminy w formie akronimów

Interesującym przypadkiem terminów nierzadko stosowanych w tekstach informacyjno-operatywnych są akronimy streszczające i uwypuklające swą formą istotne dla nadawcy komunikatu treści. Takie akronimy wprowadza również do swoich publikacji Deb Dana. W dwóch z trzech przypadków udało się stworzyć ich ekwiwalenty, co z pewnością ułatwiło czytelnikowi przyswojenie sobie tych treści. W wypadku akronimu SAFE tłumacz musiał uznać swoją porażkę, między innymi dlatego, że autorka odwołuje się bezpośrednio do terminu safe, który musiał zostać przetłumaczony jako bezpieczny; nie można było zatem wykorzystać żadnego innego polskiego słowa, ani jego synonimu mogącego stać się składową terminów/pojęć kryjących się za poszczególnymi literami akronimu angielskiego (Tabela 3.).

Tabela 3. Akronimy i ich tłumaczenia

BASIC Approach: Befriend, Attend, Shape, Integrate, Connect (Dana 2020b: 36)

Rama BASIC: Bądź bliżej, Angażuj uwagę, Stwarzaj na nowo, Integruj, Cementuj relacje (Dana 2021: 57)3

SAFE Story, Action, Feeling, Embodied Sensation (Dana 2021b: 96)

SAFE – nieprzetłumaczony

SIFT: sensation, image, emotional feeling, thought (Dana 2018: 169–172)

DEMO: doznania, emocje, myśli, obrazy (Dana 2020: 203–206)

6. Wnioski

Z przedstawionej powyżej analizy wynika, że w większości wypadków stworzenie polskich ekwiwalentów angielskiej terminologii dotyczącej teorii poliwagalnej i bazujących na niej technik psychoterapeutycznych odpowiadających ściśle terminom źródłowym, zarówno pod względem semantycznym, jak i morfologicznym było możliwe dzięki podobieństwu reguł morfologicznych języka źródłowego i docelowego, dużej izomorficzności pól semantycznych w obu językach oraz istniejącej już w polszczyźnie terminologii medycznej. W niektórych wypadkach względy semazjologiczne lub onomazjologiczne decydowały, że zarówno w przypadku tekstów medycznych (publikacje Porgesa), jak i psychoterapeutycznych (publikacje Dany) konieczne było zastosowanie zapożyczenia, eksplicytacji lub modyfikacji konceptualizacji, ze względu na brak odpowiednich ekwiwalentów koniecznych terminów w polszczyźnie. Oczywiście przeprowadzona analiza – ze względu na małą objętość materiału – ma charakter ograniczony i należałoby ją poszerzyć o większą liczbę terminów. Jej istotnym uzupełnieniem i pogłębieniem byłaby również ankieta badająca odbiór powyższych terminów przez specjalistów oraz klientów korzystających z pomocy psychoterapeutów. O tym bowiem, czy terminy te zostaną ostatecznie przyjęte w dyskursie dotyczącym powyższych dziedzin, czy też zostaną zastąpione być może innymi, zadecydują ostatecznie ich użytkownicy.

Bibliografia

Badziński, Arkadiusz (2018) „Collocations, Equivalence and Untranslatability as Selected Critical Aspects in Medical Translation”. [W:] Wioleta Karwacka (red.) Towards Understanding Medical Translation and Interpreting. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego; 67–84.

Bańko, Mirosław (2005) Słownik peryfraz czyli wyrażeń omownych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Barańczak, Stanisław (1990) Tablica z Macondo. Osiemnaście prób wytłumaczenia po co i dlaczego się pisze. Londyn: Aneks.

Dana, Deb ([2018] 2020) [The Polyvagal Theory in Therapy. Engaging the Rhythm of Regulation. W. W. Norton & Company]. Tłum. pol. Aleksander Gomola. Teoria poliwagalna w psychoterapii. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Dana, Deb ([2020] 2021) [Polyvagal Exercises for Safety and Connection: 50 Client-Centered Practices. W. W. Norton & Company]. Tłum. pol. Aleksander Gomola. Teoria poliwagalna w praktyce: zestaw 50 ćwiczeń. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Dana, Deb ([2021] 2022) [Anchored: How to Befriend Your Nervous System Using Polyvagal Theory. Sounds True]. Tłum. pol. Aleksander Gomola. Zakotwiczeni: jak oswoić układ nerwowy dzięki teorii poliwagalnej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Džuganová, Božena (2018) „Various Aspects of Medical English Terminology”. [W:] Wioleta Karwacka (red.) Towards Understanding Medical Translation and Interpreting. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego; 9–34.

Karwacka, Wioleta (2016) Przekład tekstów medycznych. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Kościałkowska-Okońska, Ewa (2015) „Tłumacz przysięgły a pułapki tekstów medycznych”. [W:] Rocznik Przekładoznawczy. Vol. 10; 127–138.

Kościałkowska-Okońska, Ewa (2017) „Na ścieżce kariery: tłumacz tekstów medycznych w kontekście wymagań zawodowych”. [W:] Rocznik Przekładoznawczy. Vol. 12; 189–199.

Lakoff, George, Mark Johnson ([1980] 1988) [Metaphors We Live By. University of Chicago Press]. Tłum. pol. Tomasz P. Krzeszowski. Metafory w naszym życiu. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Librowska, Barbara, Małgorzata Greber, Paulina Szydłowska-Pawlak, Dorota Kilańska (2018) „Terminology Mapping: CSIOZ Recommendation, ICNP® and Snomed CT”. [W:] Wioleta Karwacka (red.) Towards Understanding Medical Translation and Interpreting. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego; 35–66.

Nord, Christiane (2009) „Wprowadzenie do tłumaczenia funkcjonalnego”. [W:] Piotr Bukowski, Magda Heydel (red.) Współczesne teorie przekładu. Antologia. Kraków: Wydawnictwo Znak; 175–191.

Nord, Christiane (2016) „Skopos and (Un)Certainty: How Functional Translators Deal with Doubt”. [W:] Meta. Vol 61(1); 29–41.

Porges, Stephen W. ([2017] 2020) [The Pocket Guide to the Polyvagal Theory. The Transformative Power of Feeling Safe. W. W. Norton & Company]. Tłum. pol. Aleksander Gomola. Teoria Poliwagalna: Przewodnik. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Porges, Stephen W. ([2011] 2021) [The Polyvagal Theory. Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. W. W. Norton & Company]. Tłum. pol. Aleksander Gomola. Neurofizjologiczne podstawy emocji i przywiązania w teorii poliwagalnej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Porges, Stephen W. ([2021] 2023) [Polyvagal Safety. Attachment, Communication, Self-Regulation. W. W. Norton & Company]. Tłum. pol. Aleksander Gomola. Bezpieczeństwo poliwagalne. Przywiązanie, komunikacja i samoregulacja. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Reiss, Katharina (2004) „Type, Kind and Individuality of Text: Decision Making in Translation”. [W:] Lawrence Venuti (red.) The Translation Studies Reader. London, New York: Routledge; 160–171.

Sanders, Marilyn R., George S. Thompson (2022) Polyvagal Theory and the Developing Child: Systems of Care for Strengthening Kids, Families, and Communities. New York: W.W. Norton & Company.

Shuttleworth, Mark (2021) Studying Scientific Metaphor in Translation: An Inquiry into Cross-Lingual Translation Practices. London: Routledge.

Zarzycki, Łukasz (2016) Dylematy tłumacza. Zastosowanie pięciu typów ekwiwalencji Kollera oraz modelu bezpośredniego i pośredniego Vinay i Darbelnet w tłumaczeniu terminologii medycznej z języka angielskiego na polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Silva Rerum.

1 Badania wykonano przy wsparciu finansowym Wydziału Filologicznego w ramach Programu Strategicznego Inicjatywa Doskonałości w Uniwersytecie Jagiellońskim.

2 Tu i niżej podaję pierwsze wystąpienie danego terminu w tekście oryginalnym i najwcześniejszej tłumaczonej na język polski publikacji.

3 Autorką tego rozwiązania jest redaktor naukowa tłumaczenia polskiego Małgorzata Klecka.

Received:

07.09.2023

Reviewed:

23.02.2024

Accepted:

30.03.2024