Academic Journal of Modern Philology

doi: 10.34616/ajmp.2025.27.9

ISSN 2299–7164

Vol. 27 (2025)

Open Access. Published by Committee for Philology of the Polish Academy of Sciences, Wrocław Branch and College for Interdisciplinary Studies, University of Wrocław. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Jan Gościński

Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Instytut Filologii Angielskiej

jango@post.pl

ORCID: 0000-0003-2081-4266

Język neutralny płciowo w przekładzie

Gender-Neutral Language in Translation

Abstract

Gender-neutral language is currently receiving significant attention. In English-speaking countries, methods for constructing statements ensuring that no one feels disadvantaged are being developed. The Polish language still has a long way to go in this respect, although there are increasing efforts to make it more inclusive by creating constructions that neither discriminate nor exclude anyone. However, the specificity of the Polish language makes translating gender-neutral texts challenging as there are often no straightforward ways to achieve a similar effect in Polish. The aim of this article is to explore the possibility of maintaining gender neutrality when translating from English into Polish.

Keywords: gender-neutral language, legal language, English-Polish translation, legal translation, inclusive language

Słowa kluczowe: język neutralny płciowo, język prawny, przekład angielsko-polski, tłumaczenie prawnicze, język inkluzywny

Język neutralny płciowo w urzędowej polszczyźnie

Język neutralny płciowo – zgodnie z definicją zawartą w wydanej w 2018 roku przez Parlament Europejski broszurze poświęconej uaktualnionym wytycznym w zakresie jego stosowania – to taki język, którego celem jest wybór słów niesugerujących „wyższości jednej płci nad drugą” (2018: 3). Jego stosowanie ma prowadzić do tego, aby żadna płeć nie była uprzywilejowana i żeby nie utrwalał on „uprzedzeń wobec żadnej płci” (2018: 3). Język polski jest językiem, w którym wszystkie rzeczowniki mają rodzaj gramatyczny. Choć istnieją podwójne formy wyrazowe dla dwóch płci, na przykład aktor i aktorka, nie dzieje się tak zawsze. Ze względu na uwarunkowania historyczne występują formy tylko męskie, takie jak prezydent czy murarz, bądź tylko żeńskie, takie jak sekretarka. W efekcie polszczyzna w zakresie języka neutralnego płciowo ma sporo do zrobienia, zwłaszcza jeśli idzie o obecność form żeńskich, które są niedoreprezentowane. Marek Łaziński stwierdza nawet, że polszczyzna mieści się wśród języków najbardziej asymetrycznych w obszarze rodzajowo-płciowym (2006: 211). Małgorzata Guławska-Gawkowska jest zdania, że „polski system językowy ze względu na asymetrie w przekazywaniu informacji o płci nie jest w stanie sprostać współczesnym oczekiwaniom kobiet dotyczącym pełnej reprezentacji żeńskich odpowiedników nazw wykonywanych zawodów, nabytych tytułów, piastowanych stanowisk czy pełnionych funkcji” (2018: 7). Czy rzeczywiście polszczyzna nie jest w stanie sprostać temu zadaniu, czy też jest ono niekiedy trudne do realizacji, gdyż prowadzi do powstawania konstrukcji rozwlekłych i niezgrabnych, pozostaje do ustalenia, ale nawet jeżeli tak jest, warto przyjrzeć się argumentom wysuwanym przeciwko nieobecności form żeńskich. Paweł Knut zauważa, że „język nie jest jedynie narzędziem, które w sposób bierny odzwierciedla sposób myślenia człowieka. Pozwala on również kształtować sposób percepcji świata, wpływając tym samym na przemiany życia społecznego, również w zakresie postrzegania płci” (b.r.: 8). Wobec tego dodanie form żeńskich będzie mieć wartość edukacyjną promującą równouprawnienie i zwiększającą widzialność kobiet. Małgorzata Guławska-Gawkowska każe bowiem zastanowić się na faktem, „czy stosując w języku polskim nazwy męskie w nazywaniu osób nie eliminujemy kobiet jako wykonawczyń wielu zadań z naszej świadomości i tym samym nie doceniamy ich roli społecznej” (2018: 21). W tej optyce formy żeńskie są kwestią społecznie bardzo istotną: zapobiegają wykluczeniu, kształtują niewykrzywiony obraz rzeczywistości oraz wspierają pożądane zmiany socjalne.

Mimo tych ważkich argumentów za obecnością form tandemowych trzeba podzielić pogląd wyrażony przez Łukasz Iluka i Jana Iluka, że „maskulina w funkcji generycznej są mocno utrwalone w języku polskim” (2021: 140). Przyjmuje się bowiem, że forma męska może odnosić się do obu płci i że w związku z tym nie ma potrzeby dodawania formy żeńskiej. Jadwiga Linde-Usiekniewicz pisze o silnej opozycji językowych konserwatystów wobec form żeńskich używanych w kontekście formalnym właśnie przez wzgląd na przekonanie, że formy męskie są generyczne i mogą doskonale odnosić się do każdej osoby, niezależnie od jej płci, a ponadto że nowe formy żeńskie są niezgrabne i stanowią niepotrzebną innowację zaśmiecającą język (2022: 82).

Dowodu na popularność w urzędowej polszczyźnie męskich form generycznych dostarcza rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 13 listopada 2021 r. zawierające klasyfikację zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy. Stwierdza się w nim, że „zawód nie ma płci” (2021: 80) i że w związku z tym wybór formy męskiej lub żeńskiej dla zawodu wynika z tradycji, co powoduje, że w rozporządzeniu dominują formy męskie, żeńskie zaś pojawiają się „tylko w zawodach wyraźnie zdominowanych przez kobiety” (2021: 80). W rezultacie klasyfikacja zawiera na przykład tylko męską formą architekt, lekarz czy adwokat i tylko żeńską formę położna czy praczka. Jak piszą Łukasz Iluk i Jan Iluk, „analogiczne podejście do stosowania nazw męskoosobowych w określaniu stanowisk pracowniczych cechuje Rozporządzenie Rady Ministrów z (dnia) 1(5) maja 2018 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych oraz Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów w sprawie określania stanowisk urzędniczych w służbie cywilnej. (...) We wszystkich wykazach dominują formy męskoosobowe. Nieliczne nazwy żeńskoosobowe określają stanowiska, na które z reguły zatrudnia się kobiety”, takie jak siostra PCK czy asystentka pielęgniarska (2021: 130). Paweł Knut stwierdza, że „w większości aktów normatywnych dotyczących omawianej kwestii, określenia stanowisk urzędniczych oraz nazwy zawodów formułowane są najczęściej jedynie w formie męskiej, natomiast żeńskie określenia oraz nazwy, jeśli w ogóle się pojawiają, odnoszą się do stanowisk i zawodów uchodzących za mało atrakcyjne, o niewysokiej randze społecznej” (b.r.: 2). Zdarza się jednak – jak zauważa Paweł Knut (b.r.: 3) – że w dokumentach prawnych pojawiają się formy tandemowe, na przykład położna/położny lub telefonistka/telefonista. Z przykładów tych wynika, że – jak wyjaśnia Paweł Knut (b.r.: 3) – niekiedy ustawodawca widzi potrzebę „przeciwdziałania ryzyku wykluczenia z języka prawnego i poprzez odpowiednią redakcję przepisu takie zagrożenie eliminuje. Technika ta stosowana jest jednak wybiórczo i dotyczy jedynie przypadków, gdy wykluczeniem zagrożeni są mężczyźni wykonujący zawody tradycyjnie przypisywane kobietom”. W polskim języku prawa formy męskie są traktowane jako formy generyczne, ale formy żeńskie już takiego statusu nie mają, stąd konieczność dodania formy męskiej, aby objąć obie płcie.

Jednak z wielu badań empirycznych prowadzonych w różnych językach o różnych poziomach nacechowania płciowego wynika, że generyczne formy męskie wywołują skojarzenia płciowe preferujące mężczyzn (Rothermund i Strack 2024: 469). Zdaniem badaczy wykazano, że generyczne użycie gramatycznej formy męskiej prowadzi do „konsekwentnego zaburzania reprezentacji płciowej na korzyść mężczyzn w różnych językach i w ramach różnych paradygmatów eksperymentalnych” (2024: 469; tłumaczenie własne). Przeprowadzone przez nich nowe badanie potwierdza powyższą konkluzję, że „generyczny rodzaj męski wywołuje ukierunkowane na mężczyzn reprezentacje płciowe” (2024: 482; tłumaczenie własne). W przypadku niestereotypowych rzeczowników grupowych efekt ten jest eliminowany przez kontekst z elementami zarówno męskimi, jak i żeńskimi. Nie eliminuje go jednak informowanie odbiorców o generycznym charakterze wyrazu i ciągłe przypominane im o tym fakcie. Badacze uważają, że wyniki te są dobrze objaśniane przez dwa psychologiczne zjawiska dotyczące analizowanego obszaru: po pierwsze generyczny rodzaj męski może być źle interpretowany jako niegeneryczny, po drugie zaś może on automatycznie wywoływać skojarzenia męskie (2024: 482).

Reasumując: urzędowa polszczyzna wciąż hołduje przekonaniu, że generyczne formy męskie nie są dyskryminujące i mogą być z powodzeniem używane dla określania obu płci, co eliminuje potrzebę tworzenia i używania form żeńskich. Jednak z badań wynika, że w pewnych sytuacjach mogą one nie zapewniać u odbiorców oczekiwanej skojarzeniowej symetrii płciowej i działać na niekorzyść kobiet. Ponadto generyczne formy męskie nie uwzględniają wrażliwości niektórych kobiet, które mogą sobie nie życzyć bycia nazywanymi przy pomocy rzeczownika rodzaju męskiego.

Język neutralny płciowo w urzędowej angielszczyźnie

W języku angielskim rzeczowniki osobowe są przeważnie neutralne płciowo, nacechowane płciowo są zaś niektóre zaimki osobowe. W rezultacie takie wyrazy, jak na przykład judge, solicitor czy notary public odnoszą się zarówno do wykonujących te funkcje mężczyzn, jak i kobiet. Jak zauważa Diggory Bailey (2020), przedstawiciel brytyjskiej służby cywilnej, w piśmiennictwie z zakresu prawa tradycyjnie stosuje się formy męskie w stosunku do osób niezależnie od ich płci. Używa się na przykład zaimków męskich (he/him) i takich rzeczowników jak chairman. Jednak – jak wyjaśnia – w stosunku do ustawodawstwa praktyka ta zmieniła się w 2007 roku, od którego formułowanie tekstów ustawodawczych w języku neutralnym płciowo stało się polityką brytyjskiego rządu. Przed rokiem 1850 – stwierdza – było rzeczą dość powszechną konstruowanie tekstów ustawodawczych przy użyciu terminów neutralnych płciowo. Sytuację zmieniła jednak przyjęta w 1850 roku ustawa o uproszczeniu języka stosowanego w ustawach. Zgodnie z nią formy męskie w tekstach ustawodawczych należało traktować jako obejmujące również kobiety. Umożliwiło to stosowanie zaimków męskich w roli generycznej (Bailey: 2020). Takie podejście wspomniany autor uważa za niewłaściwe, gdyż „użycie form męskich w celu określania osób niezależnie od ich płci jest niepotrzebne i nieprecyzyjne, a także prowadzi do wzmacniania historycznych stereotypów płciowych. Inaczej rzecz ujmując, zachowanie w tekstach pisanych neutralności płciowej służy klarowności, inkluzywności oraz równości” (2020; tłumaczenie własne). Z tego powodu Parlamentarne Biuro Legislacyjne [Office of the Parliamentary Counsel] i Rządowy Wydział Prawny [Government Legal Department] przygotowały przewodnik poświęcony stosowaniu języka neutralnego płciowo w tekstach z zakresu prawa z nadzieją, że znajdujące się w nim zalecenia przyjmą się w całym środowisku prawniczym.

We wspomnianym przewodniku (2019) teksty neutralne płciowo zdefiniowano w najszerszym sensie jako takie, w których unika się zaimków zdeterminowanych płciowo, takich jak she czy he, jeśli faktycznie nie dotyczą one osoby płci żeńskiej bądź męskiej. Unika się w nich także takich rzeczowników, które mogłyby sugerować, że osoba określonej płci, choć tak nie jest, będzie wykonywać określoną pracę lub zajmować określone stanowisko, na przykład chairman.

W przewodniku opisano szereg technik, którymi dysponują użytkownicy języka angielskiego w celu wyeliminowania zdeterminowanych płciowo zaimków:

1. powtórzenie rzeczownika zamiast zastosowania zaimka, na przykład: earnings, in relation to a person, means sums payable to the person in connection with the person’s employment; w przypadku długich wyrażeń nominalnych zaleca się ich krótkie zdefiniowanie w formie terminu, by następnie go powtarzać, na przykład a child or young person („the offender”), lub w formie symbolu literowego, na przykład „D” means a director or other officer of the company, co pozwala na używanie litery D zamiast długiego wyrażenia nominalnego;

2. zmianę zaimka na niezdeterminowany płciowo zaimek they w odniesieniu do poprzedzającego rzeczownika w liczbie pojedynczej, na przykład It is a defence for a person charged with an offence under this section to prove that they had a reasonable excuse for their action; inną opcją jest zamiana rzeczownika w liczbie pojedynczej na rzeczownik w liczbie mnogiej, co prowadzi do użycia zaimka they, na przykład Participants may only carry on [particular activities] (...) if they hold a permit;

3. przeformułowanie w celu wyeliminowania konieczności użycia rzeczownika lub zaimka; w tym zakresie można skorzystać z kilku technik:

wprowadzić stronę bierną, na przykład explaining why the regulations have not been laid zamiast explaining why he has not laid the regulations;

zastosować zaimek who zamiast konstrukcji if he, na przykład A person who commits an offence zamiast A person commits an offence if he;

użyć konstrukcji bezosobowych, na przykład It is an offence for a person to zamiast A person commits an offence if he;

zastąpić his / her wyrazem the lub that, na przykład the reasonableness or otherwise of that belief zamiast his belief;

ominąć zaimek, na przykład immediately before death zamiast his death;

ominąć wyrażenie z zaimkiem, na przykład the Secretary of State may zamiast the Secretary of State may, if he thinks fit.

Jeśli z kolei idzie o zdeterminowane płciowo rzeczowniki, przewodnik zaleca zastępowanie zarówno form męskich, jak i żeńskich neutralnymi. Na przykład zamiast chairman można posłużyć się nienacechowanym płciowo słowem chair. Co do pochodnych form żeńskich (na przykład manageress, actress, authoress) w przewodniku zauważa się, że w wielu wypadkach albo już wyszły z użycia, albo właśnie wychodzą z użycia na rzecz nabierającej neutralności płciowej pierwotnie męskiej formy bezsufiksowej (manager, actor, author), która w takich sytuacjach jest preferowana.

W broszurze Gender-Neutral Language in the European Parliament zaleca się między innymi następujące neutralne płciowo formy dla zawodów lub stanowisk: firefighter (zamiast fireman), flight attendant lub w liczbie mnogiej flight crew (zamiast air hostess lub stewardess), head teacher (zamiast headmaster / headmistress), layperson lub w liczbie mnogiej lay people (zamiast layman / laymen), mayor (zamiast mayoress), sales representative (zamiast salesman) (2018: 12–13).

Język neutralny płciowo w polszczyźnie – perspektywy

Nim przejdziemy do analizy tłumaczenia na język polski urzędowego języka angielskiego neutralnego płciowo w kontekście zapewnienia przekładowi tej samej neutralności, zastanówmy się, jakie polszczyzna ma możliwości w tym zakresie.

Zgodnie ze stanowiskiem Rady Języka Polskiego w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów (2019) „większość argumentów przeciw tworzeniu nazw żeńskich jest pozbawiona podstaw”. Rada nie ma nic przeciwko takim żeńskim formom, jak pilotka, chirurżka, naukowczyni czy gościni. Krytycznie ocenia jedynie budowanie nazw żeńskich za pomocą zmiany końcówek fleksyjnych (na przykład ministra czy doktora), gdyż nie jest to typowe dla polskiego systemu słowotwórczego. Rada zaleca tradycyjny model przyrostkowy: ministerka czy doktorka. W rezultacie, a także przez wzgląd na wyraźne oczekiwania części społeczeństwa polskiego, Rada uważa, że „w polszczyźnie potrzebna jest większa, możliwie pełna symetria nazw osobowych męskich i żeńskich w zasobie słownictwa”.

Aldona Skudrzyk stwierdza jednoznacznie, że „polszczyzna ma i systemowy potencjał, i normatywną praktykę w tworzeniu feminatywów” (2020: 252). Dodaje też, że w słownikach dawnej polszczyzny żeńskie formy nazw zawodów i funkcji były obecne od zawsze. Badaczka podaje takie przykłady ze słownika szesnastowiecznej polszczyzny, jak dobrodziejka, kramarka, mistrzyni, łotryni czy morderka (2020: 252).

Jeśli chodzi o nazwy zawodów prawniczych, Komisja Etyki, Praktyki Adwokackiej i Wykonywania Zawodu Naczelnej Rady Adwokackiej nie ma zastrzeżeń do żeńskiej formy zawodu adwokat w formie adwokatka. Komisja stwierdza (2021), że jest to forma gramatycznie poprawna i nie godzi w etykę zawodową. Akceptacja tej konstrukcji – wyjaśnia Komisja – wynika z inkluzywności środowiskowej, otwartości na kulturotwórcze przemiany oraz szacunku dla tych, które mają potrzebę wyrażenia żeńskości zawodu w postaci takiego feminatywu.

Z kolei Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych w swojej opinii (2023) wyraził pogląd. że w stosunku do zawodu radca prawny nie ma przeszkód prawnych, aby kobiety wykonujące ten zawód posługiwały się feminatywem radczyni prawna, mimo że tytuł zawodowy radca prawny to jedyny oficjalny tytuł osób wykonujących ten zawód. W opinii przypomniano, że zdaniem językoznawców feminatyw radczyni prawna jest jedyną poprawną żeńską formą językową dla zawodu radcy prawnego. Samorząd zawodowy radców prawnych chciałby też, aby w znowelizowanej ustawie o radcach prawnych znalazły się obie formy nazwy zawodu: męska i żeńska.

Jak wspomniano powyżej, formy żeńskie nie zawsze spotykają się z pozytywnym odbiorem. Andrzej Kidyba (2020), profesor prawa na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, wypowiada się przeciwko „tworzonym na siłę” feminatywom, zwłaszcza w kontekście nazw zawodów prawniczych, gdyż – jego zdaniem – prowadzi to do powstawania form językowo niezgrabnych. W rezultacie zamiast wzbogacać język, formy takie obciążają go nienaturalnie brzmiącymi konstrukcjami, a ponadto czasem są dwuznaczne bądź wręcz niemożliwe do utworzenia. Zaleca poprzedzanie form męskich słowem pani, gdy określenie odnosi się do kobiety, co uważa za „dużo piękniejsze”.

Ponadto z sondażu przeprowadzonego w październiku 2023 roku przez Magdę Leszko i Magdalenę Formanowicz z Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi Uniwersytetu SWPS wynika, że kobiety aktywne zawodowo dużo częściej stosują wobec siebie formy męskie dla określenia swojej roli (65,9%) niż formy żeńskie (34,1%). „W kontekście zawodowym – konstatują badaczki – kobiety wolą więc mówić o sobie w rodzaju męskim”, używając sformułowania jestem psychologiem, nauczycielem czy księgowym. Z kolei w przypadku kobiet biernych zawodowo tendencja jest przeciwna: 28,1% użyło form męskich, żeńskich zaś 71,9%, na przykład jestem bezrobotna, jestem emerytką, studentką czy rencistką (2024: 7). Zdaniem autorek sondażu, które powołują się na wyniki innych badań, preferowanie form męskich przez kobiety aktywne zawodowo może wynikać z obaw, że „używanie form żeńskich wpłynie negatywnie na ich postrzeganie w pracy” (2024: 9). Formy żeńskie bowiem w wielu przypadkach wciąż mają tendencję do bycia postrzeganymi tak, jak o tym pisała w 1999 roku Hanna Jadacka w odniesieniu do tych z wykładnikiem -ka, to jest jako „mało oficjalne, lekceważące, nie licujące z powagą, rangą i pozycją społeczną wskazywanych osób” (1999: 1767).

Język neutralny płciowo w urzędowym przekładzie angielsko-polskim w praktyce

Brytyjski rząd od wielu lat przykłada istotną wagę do formułowania tekstów ustawodawczych w języku neutralnym płciowo. Również Parlament Europejski od długiego czasu zaleca, aby w jego dokumentach i komunikatach we wszystkich językach urzędowych stosować „język pozbawiony seksizmu i inkluzywny płciowo”, a także nakłania „do refleksji nad kwestią wrażliwości na płeć w języku pisanym i w tłumaczeniach pisemnych i ustnych” (2018: 4). Skoro tak jest, zastanówmy się, jak tłumacząc z języka angielskiego na język polski napisany neutralnym płciowo językiem tekst urzędowy, możemy osiągnąć ten sam efekt. W tym celu wykorzystamy sugestie zawarte w przywołanym powyżej przewodniku przygotowanym przez Office of the Parliamentary Counsel i Government Legal Department.

W kwestii języka neutralnego płciowo język angielski skupia się na dwóch obszarach: eliminacji zdeterminowanych płciowo zaimków i rzeczowników. Zacznijmy od przyjrzenia się zaproponowanym technikom eliminacji tych pierwszych.

Zdanie earnings, in relation to a person, means sums payable to the person in connection with the person’s employment (powtórzenie rzeczownika zamiast użycia zdeterminowanego płciowo zaimka him i his w wytłuszczonych fragmentach) można bez trudu przełożyć na język polski w neutralny płciowo sposób, gdyż rzeczownik osoba (person) nie jest w polszczyźnie płciowo określony. W przypadku powyższego sformułowania słowo person można w ogóle w tłumaczeniu pominąć, gdyż wskazuje na nie kontekst. W przeciwieństwie do angielszczyzny słowo person nie rodzi w języku polskim problemów w omawianej kwestii jako neutralne płciowo. Stąd young person, czyli młoda osoba, wraz z żeńskim zaimkiem jej odnosi się i do chłopca, i do dziewczyny. Co więcej, wyraz osoba jest używany w celu tworzenia wypowiedzi inkluzywnych w formie osobatywów (osoba plus przymiotnik albo imiesłów przymiotnikowy, na przykład osoba nauczycielska bądź osoba kandydująca). Mimo że wyraz osoba jest gramatycznie żeński nie precyzuje płci i obejmuje również tych, którzy z żadną płcią się nie identyfikują (Wolański: ٢٠٢٣). Osobatywy są stosowane w polskim ustawodawstwie (na przykład osoba niepełnosprawna, osoba bezdomna), ale nie zawsze ich użycie jest możliwe. Wedle podanego wzorca trudno byłoby stworzyć osobatywy dla prokuratora regionalnego czy sędziego-komisarza.

Zdefiniowanie długiego wyrażenia nominalnego w formie terminu nie przyniesie w polszczyźnie oczekiwanego efektu, gdyż termin ten będzie miał rodzajową kategorię gramatyczną. Podany w przewodniku przykład dobrze ilustruje tę kwestię: a child or young person („the offender”). Neutralny płciowo the offender przetłumaczony jako przestępca ma rodzaj męski i dla równowagi płciowej wymagałby dodania formy żeńskiej przestępczyni (można ją znaleźć w internetowym Wielkim słowniku języka polskiego).

Lepszym rozwiązaniem byłoby sugerowane w przewodniku użycie symbolu literowego zamiast długiego wyrażenia nominalnego. W podanym tam przykładzie „D” odnosi się do dyrektora lub innego członka kadry zarządzającej firmy. Definicja terminu w tłumaczeniu mogłaby obejmować formy tandemowe i w ten sposób spełnić wymóg neutralności płciowej, na przykład „D” oznacza dyrektora/dyrektorkę lub innego członka/inną członkinię kadry zarządzającej firmy. Nie jest to jednak rozwiązanie idealne, bo chociaż symbol literowy nie ma płci, to niekiedy otaczające go wyrazy ze względu na wymogi polskiej gramatyki będą musiały być płciowo zdeterminowane i wówczas znów stanie się konieczne użycie form tandemowych dla zachowania równowagi. Jeżeli na przykład po „D” wystąpiłoby wyrażenie whose name and address are known to the registrar, wtedy whose w przekładzie musi przybrać formę męską bądź żeńską, gdyż nie ma formy neutralnej. Dodatkowo analizowane rozwiązanie jest obce urzędowej polszczyźnie.

Bardzo wygodnym anglojęzycznym remedium na zachowanie neutralności płciowej w zakresie zaimków jest zastosowanie niezdeterminowanego płciowo zaimka they w odniesieniu do poprzedzającego rzeczownika w liczbie pojedynczej. Na przykład w zdaniu The defendant falls within this paragraph if (...) he is aged 18 or over zamiast he można użyć neutralnego they. W polszczyźnie rozwiązanie takie jest niemożliwe, a ponadto odpowiednik zaimka they jest płciowo określony. Nie spełni również swojej roli inne proponowane w przewodniku w tym kontekście rozwiązanie, to jest użycie rzeczownika w liczbie mnogiej, aby następujący zaimek they brzmiał bardziej naturalnie: Participants may only carry on [particular activities] (...) if they hold a permit. W polszczyźnie rzeczownik w liczbie mnogiej jest także nacechowany płciowo, a to oznacza, że liczba mnoga nie ułatwia nam zadania.

W celu uzyskania języka neutralnego płciowo przewodnik zaleca również omijanie rzeczownika bądź zaimka poprzez odpowiednie przeformułowanie konstrukcji. W polszczyźnie sprawdzą się w tym zakresie strona bierna oraz ominięcie zaimka lub jego zastąpienie wyrazem płciowo nienacechowanym. Zamiast zdania dlaczego nie ustanowił przepisów, można powiedzieć dlaczego przepisy nie zostały ustanowione, zamiast bezpośrednio przed jego śmiercią można powiedzieć bezpośrednio przed śmiercią, zamiast zaś jego przeświadczenia można powiedzieć tego przeświadczenia. Wszędzie tam, gdzie w języku angielskim występuje słowo person, jak już zauważyliśmy, w języku polskim problemu nie będzie. Pojawi się on wtedy, gdy nazwa osobowa będzie bardziej sprecyzowana, na przykład the Secretary of State. Angielszczyzna nie ma problemu z nazwami osobowymi, gdyż zasadniczo nie są one płciowo zdefiniowane, tam zaś, gdzie są, zaleca się użycie istniejących form neutralnych (na przykład nie chairman, ale chair). Ponadto w przypadku form tandemowych forma męska we współczesnej angielszczyźnie nabiera znaczenia neutralnego (actor odnosi się i do mężczyzny, i do kobiety mimo istnienia formy actress). W polszczyźnie nazwa osobowa zazwyczaj precyzuje płeć poprzez męski lub żeński rodzaj gramatyczny wyrazu i tutaj ukrywa się główne źródło trudności w zapewnieniu neutralności płciowej w przekładzie. Nie chodzi bowiem tylko o to, że sam wyraz jest płciowo zdeterminowany (na przykład rodzaj męski wyrazów przestępca, dyrektor, członek, sekretarz stanu), ale i o to, że towarzyszące mu wyrazy są często analogicznie zdeterminowane, jak na przykład przymiotniki. Z powyższych względów neutralne płciowo zdanie angielskie If the director of a facility to which a defendant is referred (...) determines that the defendant is not making a good faith effort to participate in a program of rehabilitation, the director shall notify the judge that referred the defendant of that fact jest bardzo trudne do równie neutralnego płciowo przekładu na język polski. Po pierwsze wyrazy director, defendant oraz judge wymagają żeńskich odpowiedników dyrektorka, oskarżona i sędzina bądź sędzini. Spośród nich tylko wyraz oskarżona jest w pełni neutralny stylistycznie. Dyrektorka ma nieco lekceważący wydźwięk, sędzina i sędzini zaś są nieustabilizowanymi jeszcze próbami znalezienia określenia na sędziego płci żeńskiej, przy czym sędzina tradycyjnie oznacza żonę sędziego. Osobatyw najlepiej sprawdziłby się w przypadku wyrazu defendant (osoba oskarżona). Z kolei w stosunku do director (osoba dyrektorska, osoba dyrektorująca) i judge (osoba sędziowska, osoba sądząca) osobatyw będzie brzmiał bardzo sztucznie. W każdym przypadku wydłuży on wypowiedź w stosunku do zwięzłej formy męskiej. Warto też dodać, że stosowanie osobatywów może rodzić poważne problemy natury stylistycznej ze względu na powtarzalność wyrazu osoba, jak na przykład w następującym sformułowaniu jeżeli osoba oskarżona jest osobą winną przestępstwa seksualnego, wówczas osoba sprawująca nadzór ma prawo (if the defendant is a sex offender, a supervision officer may). Po drugie użycie formy podwójnej sędzia/sędzini wymusi zastosowanie formy podwójnej dla zaimka that i czasownika referred: sędzia/sędzini, który/która skierował/skierowała (the judge that referred). Eliminację form podwójnych umożliwia użycie rodzaju męskoosobowego którzy skierowali z sędzia/sędzini bądź sędzia lub sędzini, ale objęcie rodzajem męskoosobowym kobiety nie wydaje się w pełni neutralne płciowo. Jak widać, dążenie do zapewnienia neutralności płciowej wiąże się z wydłużeniem translatu i w konsekwencji ograniczeniem jego przejrzystości semantycznej, szczególnie zaś wtedy, gdy chcemy zachować całkowitą neutralność.

Podsumowanie

Nie ulega wątpliwości, że język angielski jest lepiej przystosowany do neutralności płciowej niż język polski. Rzeczowniki nazywające osoby albo nie określają płci albo łatwo dają się przekształcić na takie. Ponadto istnieje szereg prostych do zastosowania technik unikania zdeterminowanych płciowo zaimków z wykorzystaniem they i their na czele.

Polszczyzna nie jest bezbronna w zakresie neutralności płciowej, ale polski system językowy czyni zadanie jej uzyskania znacznie trudniejszym. Nie jest to niemożliwe, niemniej jednak realizacja pełnej symetrii płci w języku urzędowym, którym się tutaj zajmujemy, prowadzi do tak poważnych konsekwencji w obszarze ekonomii i przejrzystości wypowiedzi, że nie wydaje nam się realne jest stosowanie. Na przykład analizowane powyżej zdanie mogłoby brzmieć następująco, gdyby miało być neutralne płciowo w pełnym zakresie: Jeżeli dyrektor/dyrektorka ośrodka, do którego kieruje się osobę oskarżoną (...), ustali, że nie stara się ona rzetelnie uczestniczyć w programie rehabilitacji, powiadamia o tym fakcie sędziego/sędzinię, który/która ją tam skierował/skierowała. Tego rodzaju powtórzenia są trudne do zaakceptowania ze względu na rozwlekłość i zaburzenia prostoty wypowiedzi, zatem pogodzenie się z systemowymi ograniczeniami w tym względzie zdaje się nieuniknione (por. Karwatowska i Szpyra-Kozłowska 2010: 281 oraz Koniuszaniec i Błaszkowska 2003: 282). Uwagę w podobnym tonie znajdujemy w broszurze Parlamentu Europejskiego poświęconej językowi neutralnemu płciowo: „Nie wszystkie możliwe rozwiązania można zastosować w kontekście prawodawstwa, które wymaga jasności, prostoty, precyzji i spójności” (2018: 9). Analogicznie wypowiada się Rada Języka Polskiego, stwierdzając, że „nie ma jednak potrzeby używania konstrukcji typu Polki i Polacy, studenci i studentki w każdym tekście i zdaniu, ponieważ formy męskie mogą odnosić się do obu płci” (2019).

Warto na koniec zasygnalizować, że być może przykładamy zbyt wielką wagę do wpływu języka na rzeczywistość. Ciekawe refleksje w tym względzie znaleźć można w artykule Ignacego Nasalskiego (2020). Zauważa on, że „wprowadzane nieco sztucznie i na siłę na przełomie XIX i XX wieku liczne feminatywy zniknęły z języka polskiego w czasach PRL”, a mimo to był to okres „bezprecedensowej emancypacji i zawodowej aktywizacji Polek” (2020: 291). Tymczasem „język arabski jest niemal idealnie symetryczny, a w języku perskim kategoria rodzaju w ogóle nie istnieje”, a jednak „kraje arabskie (...) oraz Iran to świat, w którym udział kobiet w życiu społeczno-politycznym należy do najniższych w świecie” (2020: 285–286). W tym kontekście zasadne jest pytanie, czy w istocie wpływ języka na rzeczywistość jest tak przemożny, jak wiele osób mniema. Może nie dlatego kobiety są coraz bardziej widoczne w Polsce i coraz bardziej dorównują mężczyznom, a nawet ich prześcigają w wielu dziedzinach, że język staje się bardziej inkluzywny, ale staje się on taki, gdyż rosnące w siłę kobiety coraz bardziej domagają się uznania swojej zwiększającej się roli również przez język. Stąd to nie zmiany w języku istotnie przyczyniałyby się do postępującej emancypacji kobiet, ale warunkowana przemianami społeczno-politycznymi emancypacja wpływałaby na zmiany w języku. Na ten aspekt zwraca uwagę Kwiryna Handke, która wskazuje na fakt, że „emancypowanie się Polek – w sensie usamodzielniania się do życia społecznego, także pozarodzinnego – postępuje od wieków, i równolegle dokonują się stopniowe zmiany językowe” (1994: 358). Nawet jeśli jednak przeceniamy wpływ języka na społeczeństwo, nie jest to żaden argument, aby nie dążyć do uczynienia języka bardziej symetrycznym płciowo, choćby po to, aby uszanować wrażliwość tych osób, którym brak takiej symetrii doskwiera.

Bibliografia

Guławska-Gawkowska, Małgorzata (2018) „Równouprawnienie kobiet i mężczyzn w niemieckim i polskim języku oficjalnym i urzędowym”. [W:] Lingua Legis. Nr 26; 7–25.

Handke, Kwiryna (1994) „Stosunek Polek do nurtów feministycznych i języka”. [W:] Kwiryna Handke, Hanna Dalewska-Greń (red.) Polszczyzna a/i Polacy u schyłku XX wieku. Zbiór studiów. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy; 341–359.

Iluk, Łukasz, Jan Iluk (2021) „Przekład niemieckojęzycznych feminatywów w regulacjach prawnych na język polski”. [W:] Anna Małgorzewicz, Patricia Hartwich (red.) Studia Translatorica. Nr 12; 125–142.

Jadacka, Hanna (1999) „Tytuły (naukowe, służbowe, zawodowe) kobiet”. [W:] Andrzej Markowski (red.) Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 1767–1768.

Karwatowska, Małgorzata, Jolanta Szpyra-Kozłowska (2010) Lingwistyka płci. Ona i on w języku polskim. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Knut, Paweł (b.r.) Wybrane zagadnienia dotyczące problematyki żeńskich oraz męskich określeń stanowisk urzędniczych oraz nazw zawodów na gruncie krajowych i międzynarodowych regulacji prawnych. Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego; 1–8.

Koniuszaniec, Gabriela, Hanka Błaszkowska (2003) „Language and Gender in Polish”. [W:] Marlis Hellinger, Hadumod Bußmann (red.) Gender across Languages. Tom 3; 259–285.

Leszko, Magda, Magdalena Formanowicz (2024) Czy kobiety używają feminatywów? Raport z sondażu Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi. Warszawa: Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi. Uniwersytet SWPS.

Linde-Usiekniewicz, Jadwiga (2022) „The Case for Feminatives in Polish”. [W:] ACADEMIA. The Magazine of the Polish Academy of Sciences. Nr 4; 82.

Łaziński, Marek (٢٠٠٦) O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Nasalski, Ignacy (2020) „Funkcje i dysfunkcje języka inkluzywnego, ze szczególnym uwzględnieniem asymetrii rodzajowej w języku polskim”. [W:] Socjolingwistyka. Tom 34; 275–294.

Office of the Parliamentary Counsel, Government Legal Department (2019) Guide to Gender-Neutral Drafting; 1–8.

Parlament Europejski (2018) Gender-Neutral Language in the European Parliament; 1–13.

Parlament Europejski (2018) Język neutralny płciowo w Parlamencie Europejskim; 1–13.

Rothermund, Patrick, Fritz Strack (2024) „Reminding May Not Be Enough: Overcoming the Male Dominance of the Generic Masculine”. [W:] Journal of Language and Social Psychology. Tom 43(4); 468–485.

Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 13 listopada 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz.U. 2021 poz. 2285).

Skudrzyk, Aldona (2020) „Od prorokini do marszałkini, czyli o derywacji w miarę potrzeb”. [W:] Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica. Nr 15; 247–254.

Źródła internetowe

Bailey, Diggory (2020) Breaking Down Gender Stereotypes in Legal Writing, https://civilservice.blog.gov.uk/2020/01/10/breaking-down-gender-stereotypes-in-legal-writing/ (data dostępu: 09.10.2024).

Kidyba, Andrzej (2020) O języku, feminatywach i kropkach. [W:] Dziennik Gazeta Prawna, https://prawo.gazetaprawna.pl/artykuly/1486630,feminatywy-w-zawodach-prawniczych-kidyba.html (data dostępu: 09.10.2024).

Komisja Etyki, Praktyki Adwokackiej i Wykonywania Zawodu Naczelnej Rady Adwokackiej (2021) Czy używanie terminu „adwokatka” jest naruszeniem godności zawodu adwokata?, https://www.adwokatura.pl/z-zycia-nra/czy-uzywanie-terminu-adwokatka-jest-naruszeniem-godnosci-zawodu-adwokata/ (data dostępu: 09.10.2024).

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych (2023) Opinia OBSiL na temat żeńskiej formy tytułu „radca prawny”, https://kirp.pl/opinia-obsil-na-temat-zenskiej-formy-tytulu-radca-prawny/ (data dostępu: 09.10.2024).

Rada Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk (2019) Stanowisko Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów, https://rjp.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=1861:stanowisko-rjp-w-sprawie-zenskich-form-nazw-zawodow-i-tytulow (data dostępu: 09.10.2024).

Wielki słownik języka polskiego, https://wsjp.pl/haslo/podglad/49653/przestepczyni (data dostępu: 23.11.2025).

Wolański, Adam (2023) O tzw. osobatywach. Poradnia Językowa PWN, https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/O-tzw-osobatywach;23145.html (data dostępu: 09.10.2024).

Received:

02.12.2024

Reviewed:

07.04.2025

Accepted:

18.06.2025